XBT-116E63	İKİNCİLİ TƏŞVİŞ SİNDROMU Secondary anxiety syndrome
XBT-10F06.4	Üzvi mənşəli həyəcan pozuntusu
DSM-5-TRF06.4	Başqa tibbi vəziyyətə görə təşviş pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

İkincili Narahatlıq Sindromu (XBT-11: 6E63 Secondary Anxiety Syndrome; DSM-5-TR: F06.4 Anxiety Disorder Due to Another Medical Condition) — narahatlıq, panik və ya obsessiv-bənzər simptomlar başqa tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri kontekstində.

2. Tarixçə

Konsultasiya-liaison psixiatriya inkişafı; DSM-III-dən etibarən rəsmi kateqoriya.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə narahatlıq tezliyi yüksəkdir (kardiak, KOAH, endokrin).
• Hipertiroidizmdə 60–70% narahatlıq simptomu.
• Kafein, stimulyant induksiyalı narahatlıq.

4. Etiologiya və patogenez

• Endokrin — hipertireoid, feoxromositoma, hipoglikemiya.
• Kardiak — aritmiya, miokard infarkt, mitral valv prolapsı.
• Respirator — KOAH, astma, ağciyər embolizmi.
• Neyroloji — TBİ, Parkinson, MS.
• Maddə/dərman — kafein, stimulyant, kortikosteroid, β-blokator (paradoksal), benzodiazepin/alkohol kəsilməsi.
• Vestibular pozuntular.

5. Klinik təzahürlər

• GAD, panik atak, OKP-bənzər simptomlar tibbi vəziyyət kontekstində.
• Atipik xüsusiyyətlər (gec başlanğıc, fokus simptom).

6. Diaqnoz

Tibbi vəziyyət sübutu + narahatlıq simptomları + zaman bağlılığı.

6.1 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — TSH, qlükoza, kardiak, vestibular.
3. Dərman və kafein anamnezi.
4. Toksikoloji.

6.3 Differensial diaqnostika

• Birinci narahatlıq pozuntuları (6B0x);
• Delirium;
• Adaptasiya pozuntusu.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• GAD-7, HAM-A.
• TSH, qlükoza, EKG.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə.
2. Simptomatik — SSRİ qalıq narahatlıq üçün; benzodiazepin qısamüddətli kəskin halda.
3. Kafein məhdudlaşdırma.

Müalicə metodikaları

1. Etioloji Müdaxilə — Tibbi vəziyyət korreksiyası.
2. SSRİ Qalıq Narahatlıq üçün — Tibbi vəziyyət korreksiyasından sonra qalan simptomlar üçün.

9. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Tibbi xəstəlikli pasiyentin narahatlığı „normal“dır»

Sübut: klinik narahatlıq tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Hipertireozda anksiolitik birinci sıra»

Sübut: tireoid korreksiyası birinci; β-blokator (propranolol) simptomatik adjunkt.

Mif 3: «Kafein təhlükəsizdir»

Sübut: yüksək doza panik, narahatlıq və taxikardiya yarada bilər; məhdudlaşdırma tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E63 Secondary anxiety syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.