6E63

İkincili təşviş sindromu (Secondary anxiety syndrome)

XBT-10F06.4	Üzvi mənşəli həyəcan pozuntusu
DSM-5-TRF06.4	Başqa tibbi vəziyyətə görə təşviş pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

İkincili Təşviş Sindromu (ing. XBT-11: 6E63 Secondary Anxiety Syndrome; DSM-5-TR: F06.4 Anxiety Disorder Due to Another Medical Condition) — təşviş və ya panik simptomları başqa tibbi vəziyyətin birbaşa fizioloji nəticəsidir.

2. Tarixçə

Konsultativ-liaison psixiatriya inkişafı; DSM-III-R (1987)-dən etibarən rəsmi kateqoriya.

3. Epidemiologiya

Xroniki tibbi xəstəliklərdə təşviş tezliyi yüksəkdir (kardial, KOAH, endokrin).
Hipertiroidizmdə 60–70% hallarda təşviş simptomu müşahidə olunur.
Kafein, stimulyant induksiyalı təşviş.

4. Etiologiya və patogenez

Endokrin — hipertiroid, feoxromositoma, hipoglikemiya.
Kardial — aritmiya, miokard infarktı, mitral qapağın prolapsı.
Respirator — KOAH, astma, ağciyər embolizmi.
Neyroloji — TBZ, Parkinson, MS.
Maddə/dərman — kafein, stimulyant, kortikosteroid, β-blokator (paradoksal), benzodiazepin və alkoqol abstinensiyası.
Vestibular pozuntular.

5. Klinik təzahürlər

ÜTP, panik tutması, OKP-bənzər simptomlar tibbi vəziyyət kontekstində.
Atipik xüsusiyyətlər (gec başlanğıc, fokus simptom).

6. Diaqnoz

Tibbi vəziyyətin sübutu, təşviş simptomları və zaman əlaqəsi əsas götürülür.

6.1 Mənbələr arasında fərqlər

DSM-5-TR və XBT-11 meyarları eynidir.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

Klinik müsahibə.
Tibbi qiymətləndirmə — TSH, qlükoza, kardial, vestibular.
Dərman və kafein tarixçəsi.
Toksikoloji müayinə.

6.3 Differensial diaqnostika

Birincili təşviş pozuntuları (6B00–6B0Z);
Delirium;
Uyğunlaşma pozuntusu.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

ÜTP-7, HAM-A.
TSH, qlükoza, elektrokardioqramma (EKQ).
Toksikoloji müayinə.

8. Müalicə

Etioloji müalicə.
Simptomatik — SSGİ qalıq təşviş üçün; kəskin hallarda benzodiazepinlər qısamüddətli tətbiq olunur.
Kafeinin məhdudlaşdırılması.

8.1 Müalicə metodikaları

Etioloji müdaxilə — Tibbi vəziyyətin korreksiyası.
SSGİ qalıq təşviş üçün — Tibbi vəziyyət korreksiyasından sonra qalan simptomlar üçün.

9. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Tibbi xəstəlikli pasiyentin təşvişi „normal“dır»

Sübut: klinik təşviş tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Hipertireozda anksiolitik birinci sıra»

Sübut: tiroid korreksiyası birinci; β-blokator (propranolol) simptomatik köməkçi vasitə.

Mif 3: «Kafein təhlükəsizdir»

Sübut: yüksək dozada panika, təşviş və taxikardiya yarada bilər; məhdudlaşdırma tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6E63 İkincili təşviş sindromu. 2024.
Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
Levenson C.L. (red.). Amerika Psixiatriya Assosiasiyası Nəşriyyatının Psixosomatik Təbabət və Məsləhət-Əlaqə Psixiatriyası Dərsliyi. 3-cü nəşr. 2018.