XBT-116B01	PANİK POZUNTU
XBT-10F41.0	PANİK POZUNTU
DSM-5-TR300.01	PANİK POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Panik pozuntu (XBT-11: 6B01; DSM-5-TR: 300.01) təkrarlanan, gözlənilməyən panik atakaları (zirvəsi 10 dəqiqədə çatan kəskin qorxu və ya narahatlıq epizodları) və bu atakaların təkrarı ilə bağlı davamlı narahatlıq, həmçinin davranış dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur.

2. Tarixçə

• Da Costa J.M. (1871) «irritable heart» — Amerika Vətəndaş müharibəsi əsgərlərində.
• Freud (1894) «anxiety neurosis».
• Klein D.F. (1964) — panik atakaların antidepresant cavabını ayırma; «anxiety neurosis» parçalanmasının əsası.
• DSM-III (1980) — Panik pozuntu rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013), XBT-11 — Aqorafobiya panik pozuntudan ayrı kateqoriyadır.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–5%; illik ~2,7% (Kessler R.C. WMH).
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: gənc-orta yetkinlik (20–30 yaş); ikinci pik orta yaşda.
• Komorbidlik: aqorafobiya 30–50%, MDD 50–60%, başqa narahatlıq pozuntuları, maddə istifadəsi, mitral valv prolapsı.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~40% (Hettema 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amigdala-locus coeruleus-prefrontal dövrə hiperreaktivliyi; serotonergic, noradrenergic, GABA-erjik disregulasiya.
• CO₂ həssaslıq hipotezi (Klein D.F. «suffocation false alarm») — pasiyentlər hiperventilyasiya və CO₂ yığılmasına həssaslıq göstərir.
• Şəxsiyyət — anxiety sensitivity (Reiss S.); uşaqlıq separation anxiety tarixçəsi.

5. Klinik mənzərə

Panik atak — 4+ simptom 10 dəqiqədə zirvə

• Ürək döyüntüsü, çırpıntı, taxikardiya.
• Tər basması, titrəmə.
• Təngənəfəslik, hava çatışmazlığı hissi.
• Boğulma hissi.
• Sinə ağrısı və ya rahatsızlıq.
• Bulantı, qarın rahatsızlığı.
• Başgicəllənmə, qeyri-real hissi.
• Soyuq və ya isti dalğalar; paresteziya.
• Derealizasiya, depersonalizasiya.
• Nəzarət itkisi və ya «dəli olmaq» qorxusu.
• Ölüm qorxusu.

Panik atak 5–20 dəqiqə davam edir; xəstəxanaya müraciət tez-tez olur (kardiyak şikayətlərlə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan gözlənilməyən panik atakları.

B. Ən azı bir atakdan sonra ≥ 1 ay aşağıdakılardan biri:

• Növbəti atakdan davamlı narahatlıq;
• Atakların nəticələri haqqında qorxu (ürək tutması, dəli olmaq);
• Atakla əlaqəli əhəmiyyətli davranış dəyişikliyi (qaçınma, təhlükəsizlik davranışları).

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur (sosial narahatlıq, OKP, PTSP, ayrılma).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — aqorafobiya ayrı diaqnoz (300.22); birgə baş verə bilər.
• XBT-11 — eyni yanaşma; aqorafobiya 6B02 ayrı kod.
• NICE CG113 — diaqnoz somatik səbəb istisnasından sonra.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + atak tarixçəsi.
2. SCID-5, MINI.
3. PDSS (Panic Disorder Severity Scale), GAD-7 komorbidlik.
4. Tibbi: EKG, TSH, tam qan, qlükoza, kafein/stimulyant; feoxromositoma şübhəsi - 24 saatlıq sidik metanefrin.
5. Komorbidlik (aqorafobiya, MDD, maddə istifadəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PDSS, ACQ (Agoraphobic Cognitions), BSQ (Body Sensations Questionnaire).
• EKG, TSH, tam qan, qlükoza.
• Holter EKG (aritmiya şübhəsi).
• Toksikoloji.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG113 · CANMAT 2014)

• KDT panik üçün — psixoeducation, interocaeptiv ekspozisiya (bədən siqnallarına məhkəməyə qarşı dözüm), in vivo ekspozisiya (qaçınılan situasiyalara), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. 12–16 seans. Sübut: Cuijpers P. et al. icmalları — böyük effekt.
• Farmakoterapiya: SSRİ (sertralin, esitalopram, paroksetin — FDA) və ya SNRİ (venlafaksin) — birinci sıra. Başlanğıc aşağı dozada (jittery, «activation» effekti panik gücləndirə bilər).
• Benzodiazepin (klonazepam, lorazepam) — qısamüddətli ilkin stabilizasiya; ≤ 4 həftə; asılılıq potensialı.
• Müalicə müddəti — remisyadan sonra ≥ 12 ay.
• Kafein, alkohol, marixuana məhdudlaşdırma.

1. Panik üçün KDT — Clark D.M., Barlow D. — İnterocaeptiv ekspozisiya (qəsdən bədən hissi yaratma — hiperventilyasiya, fırlanma, koffein) + in vivo ekspozisiya + koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. Sübut: Barlow D.H. et al. JAMA 2000 RKİ.
2. Panika Nəzarəti Müalicəsi (PCT — Panic Control Treatment) — Barlow D. — 11 seanslı manualizə edilmiş protokol; ABŞ-da geniş istifadə.
3. Panik Pozuntu Şiddət Şkalası (PDSS — Panic Disorder Severity Scale) — Shear M.K. — 7 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.
4. İnternet-əsaslı KDT (iCBT — internet-based CBT) — Andersson G. et al. RKİ-ləri — fərdi KDT-yə müqayisəli effekt göstərmişdir.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG113 — KDT və SSRİ birinci sıra; benzodiazepin yalnız qısamüddətli.
• APA Anxiety Guidelines — KDT və farmakoterapiya bərabər effektiv.
• Mitte K. J Affect Disord 2005 meta-analiz — KDT placebodan və wait-list-dən üstün.

9. Proqnoz

• Müalicə ilə remisya əksər pasiyentlərdə.
• Komorbid aqorafobiya və ya MDD pis proqnoz.
• Erkən müdaxilə qaçınma davranışının kristallaşmasının qarşısını alır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Panik atak — ürək tutmasıdır»

Sübut: simptomlar oxşar ola bilər; lakin panik atak qısamüddətlidir, klinikaya müraciətdən sonra EKG normal olur. Klein-in «suffocation false alarm» hipotezi mexanizmi izah edir.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq paniki idarə edə bilər»

Sübut: panik neyrobioloji disregulasiyadır; KDT və farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 3: «Benzodiazepin panikin əsas müalicəsidir»

Sübut: qısamüddətli stabilizasiya üçün; asılılıq potensialı; SSRİ və KDT birinci sıra.

Mif 4: «Panik pasiyenti panik yaradan situasiyalardan qorumaq lazımdır»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 5: «Bitki preparatları (kava, valerian) panik üçün təhlükəsizdir»

Sübut: kava hepatotoksiklik (FDA xəbərdarlığı); standart müalicə üstün.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B01 Panic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. 2011/2020.
4. Katzman M.A. et al. CANMAT 2014. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Barlow D.H. et al. Cognitive-behavioral therapy, imipramine, or their combination for panic disorder. JAMA 2000;283(19):2529–2536.
6. Shear M.K. et al. Multicenter collaborative panic disorder severity scale. Am J Psychiatry 1997;154(11):1571–1575.
7. Klein D.F. False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions. Arch Gen Psychiatry 1993;50(4):306–317.