XBT-116B01	PANİK POZUNTU Panic disorder
XBT-10F41.0	Vəlvələ pozuntusu [epizodik paroksizmal həyəcanlılıq]
DSM-5-TRF41.0	Panik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Panik pozuntu (XBT-11: 6B01; DSM-5-TR: F41.0) — təkrarlanan, gözlənilməyən panik atakaları (zirvəsinə 10 dəqiqə ərzində çatan kəskin qorxu və ya narahatlıq epizodları) və bu atakaların təkrarı haqqında davamlı narahatlıq, davranış dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan pozuntudur.

2. Tarixçə

• Da Costa J.M. (1871) «irritable heart» — Amerika Vətəndaş müharibəsi əsgərlərində.
• Freud (1894) «anxiety neurosis».
• Klein D.F. (1964) — panik atakaların antidepressant cavabını ayırma; «anxiety neurosis» parçalanmasının əsası.
• DSM-III (1980) — Panik pozuntu rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013), XBT-11 — Aqorafobiya panik pozuntudan ayrı kateqoriyadır.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–5%; illik ~2,7% (Kessler R.C. WMH).
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: gənc-orta yetkinlik (20–30 yaş); ikinci pik orta yaşda.
• Komorbidlik: aqorafobiya 30–50%, MDD 50–60%, başqa təşviş pozuntuları, maddə istifadəsi, mitral valv prolapsı.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~40% (Hettema 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amigdala-locus coeruleus-prefrontal dövrə hiperreaktivliyi; serotoninergik, noradrenergik, GABA-ergik disregulasiya.
• CO₂ həssaslıq hipotezi (Klein D.F. «boğulma yalançı siqnalı») — pasiyentlər hiperventilyasiya və CO₂ yığılmasına həssaslıq göstərir.
• Şəxsiyyət — narahatlığa həssaslıq (anxiety sensitivity — Reiss S.); uşaqlıqda ayrılma narahatlığı tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

Panik atak — 4+ simptom 10 dəqiqədə zirvə

• Ürək döyüntüsü, çırpıntı, taxikardiya.
• Tər basması, titrəmə.
• Təngənəfəslik, hava çatışmazlığı hissi.
• Boğulma hissi.
• Sinə ağrısı və ya rahatsızlıq.
• Ürəkbulanma, qarında narahatlıq.
• Başgicəllənmə, qeyri-real hissi.
• Soyuq və ya isti dalğalar; paresteziya.
• Derealizasiya, depersonalizasiya.
• Nəzarət itkisi və ya «dəli olmaq» qorxusu.
• Ölüm qorxusu.

Atak 5–20 dəqiqə davam edir; xəstəxana qəbulu sıxdır (kardiak şikayət ilə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan gözlənilməyən panik atakları.

B. Ən azı bir atakdan sonra ≥ 1 ay aşağıdakılardan biri:

• Növbəti atakdan davamlı narahatlıq;
• Atakların nəticələri haqqında qorxu (ürək tutması, dəli olmaq);
• Atakla əlaqəli əhəmiyyətli davranış dəyişikliyi (qaçınma, təhlükəsizlik davranışları).

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur (sosial narahatlıq, OKP, PTSP, ayrılma).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — aqorafobiya ayrı diaqnoz (F40.00); birgə baş verə bilər.
• XBT-11 — aqorafobiya 6B02 ayrı kod; lakin bir aylıq narahatlıq müddəti tələb olunmur — «davamlı narahatlıq» kifayətdir.
• NICE CG113 — diaqnoz somatik səbəb istisnasından sonra.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + atak tarixçəsi.
2. SCID-5, MINI.
3. PDSS (Panic Disorder Severity Scale), GAD-7 komorbidlik.
4. Tibbi: EKG, TSH, tam qan, qlükoza, kafein/stimulyant; feoxromositoma şübhəsi — 24 saatlıq sidik metanefrin.
5. Komorbidlik (aqorafobiya, MDD, maddə istifadəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PDSS, ACQ (Agoraphobic Cognitions), BSQ (Body Sensations Questionnaire).
• EKG, TSH, tam qan, qlükoza.
• Holter EKG (aritmiya şübhəsi).
• Toksikoloji.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG113 · CANMAT 2014)

1. KDT panik üçün — psixoedukasiya, interoseptiv ekspozisiya (bədən siqnallarına dözümün artırılması), in vivo ekspozisiya (qaçınılan situasiyalara), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. 12–16 seans. Sübut: Cuijpers P. et al. icmalları — böyük effekt.
2. Farmakoterapiya: SSRİ (sertralin, paroksetin, fluoksetin — FDA-nın panik pozuntu göstərişi; esitalopram off-label) və ya SNRİ (venlafaksin) — birinci sıra. Başlanğıc aşağı dozada — «aktivasiya» effekti (əsəbilik, daxili narahatlıq) paniki gücləndirə bilər.
3. Benzodiazepin (klonazepam, lorazepam) — qısamüddətli ilkin stabilizasiya; ≤ 4 həftə; asılılıq potensialı.
4. Müalicə müddəti — remisyadan sonra ≥ 12 ay.
5. Kafein, alkohol, marixuana məhdudlaşdırma.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Panik üçün KDT — Klark (Clark D.M.), Barlou (Barlow D.) — İnteroseptiv ekspozisiya (qəsdən bədən hissi yaratma — hiperventilyasiya, fırlanma, kafein) + in vivo ekspozisiya + koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. Sübut: Barlow D.H. et al. JAMA 2000 RKİ.
2. Panika Nəzarəti Müalicəsi (PCT — Panic Control Treatment) — Barlou (Barlow D.) — 11 seanslı manualizə edilmiş protokol; ABŞ-da geniş istifadə.
3. Panik Pozuntu Şiddət Şkalası (PDSS — Panic Disorder Severity Scale) — Şir (Shear M.K.) — 7 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.
4. İnternet-əsaslı KDT (iCBT — internet-based CBT) — Andersson G. et al. RKİ-ləri — fərdi KDT-yə müqayisəli effekt göstərmişdir.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 — KDT və SSRİ birinci sıra; benzodiazepin yalnız qısamüddətli.
• APA Anxiety Guidelines — KDT və farmakoterapiya bərabər effektiv.
• Mitte K. J Affect Disord 2005 meta-analiz — KDT plasebodan və gözləmə siyahısı qrupundan üstün.

9. Proqnoz

• Müalicə ilə remisya əksər pasiyentlərdə.
• Komorbid aqorafobiya və ya MDD pis proqnoz.
• Erkən müdaxilə qaçınma davranışının kristallaşmasının qarşısını alır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Panik atak — ürək tutmasıdır»

Sübut: simptomlar oxşar ola bilər; lakin panik atak qısamüddətli, klinikə müraciətdən sonra normal EKG. Klein «boğulma yalançı siqnalı» hipotezi mexanizm izah edir.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq paniki idarə edə bilər»

Sübut: panik neyrobioloji disregulasiyadır; KDT və farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 3: «Benzodiazepin panikin əsas müalicəsidir»

Sübut: qısamüddətli stabilizasiya üçün; asılılıq potensialı; SSRİ və KDT birinci sıra.

Mif 4: «Panik pasiyenti panik yaradan situasiyalardan qorumaq lazımdır»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 5: «Bitki preparatları (kava, valerian) panik üçün təhlükəsizdir»

Sübut: kava hepatotoksiklik (FDA xəbərdarlığı); standart müalicə üstün.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B01 Panic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. 2011/2020.
4. Katzman M.A. et al. CANMAT 2014. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Barlow D.H. et al. Cognitive-behavioral therapy, imipramine, or their combination for panic disorder. JAMA 2000;283(19):2529–2536.
6. Shear M.K. et al. Multicenter collaborative panic disorder severity scale. Am J Psychiatry 1997;154(11):1571–1575.
7. Klein D.F. False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions. Arch Gen Psychiatry 1993;50(4):306–317.
8. Clark D.M. A cognitive approach to panic. Behav Res Ther 1986;24(4):461–470.
9. Andersson G., Cuijpers P., Carlbring P. et al. Guided internet-based vs. face-to-face cognitive behaviour therapy for psychiatric and somatic disorders: a systematic review and meta-analysis. World Psychiatry 2014;13(3):288–295.
10. Reiss S., Peterson R.A., Gursky D.M., McNally R.J. Anxiety sensitivity, anxiety frequency and the prediction of fearfulness. Behav Res Ther 1986;24(1):1–8.
11. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.