HA20

Ağrılı penetrasiya cinsi pozuntusu (Sexual pain-penetration disorder)

XBT-10F52.5	Qeyri-üzvi mənşəli vaginizm
DSM-5-TRF52.6	Genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ağrılı penetrasiya cinsi pozuntusu (genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu) (XBT-11: HA20; DSM-5-TR: genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu (ing. Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder, F52.6)) — penetrasiya cəhdində: (a) çətinlik, (b) genital və ya pelvik ağrı, (c) ağrı qorxusu, (d) çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi. Klassik vaginizm və disparevniya bu vahiddə birləşdirilmişdir.

Müddət ≥ 6 ay; ömür boyu (lifelong) və ya qazanılmış (acquired) formada.

2. Tarixçə

Sims J.M. (1861) — vaginismus təsviri.
Masters və Conson (1970) — çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.
DSM-5 (2013) — vaginismus və disparevniya birləşdirilərək GPPPD.
ISSWSH və ACOG göstərişləri.

3. Epidemiologiya

Qadınlarda yayılma 5–17% təşkil edir (klinik və qeyri-klinik nümunələrdə).
Ömür boyu vaginizm — gənc qadınlarda, ilk penetrasiya cəhdində müşahidə olunur.
Qazanılmış forma — travma, infeksiya, atrofik vaginit, cərrahiyyə sonrası dövrdə.

4. Etiologiya və patogenez

Bioloji — atrofik vaginit (postmenopozal), vulvodiniya, endometrioz, infeksiya, cərrahi yara.
Psixoloji — cinsi travma, təşviş, qadağalar əsasında qurulmuş tərbiyə, ağrı qorxusu.
Münasibət və partnyor amilləri.

5. Klinik təzahürlər

Penetrasiya zamanı çanaq dibinin əzələlərinin refleks gərginliyi.
Ağrı (yandırıcı, kəsici).
Penetrasiya qaçınması.
Hətta ginekoloji müayinə də çətin və ya mümkünsüzdür.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Aşağıdakılardan ən azı biri:

Penetrasiya çətinliyi;
Penetrasiya cəhdində və ya zamanı vulvovaginal və ya pelvik ağrı;
Penetrasiya gözləntisi ilə ağrı qorxusu;
Penetrasiya cəhdində çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Əzab-əziyyət.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

ISSWSH və ACOG.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, ağrı xarakteri, travma).
Diqqətli ginekoloji müayinə — ehtiyatla, pasiyent razılığı ilə.
Vulvodiniya skrininq (Q-tip test).
İnfeksiya, atrofik vaginit, endometrioz istisnası.
Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət	Fərqləndirici əlamətlər
Vulvodiniya	Lokalizə olunmuş vulva ağrısı, Q-tip testi pozitivdir.
Atrofik vaginit	Postmenopozal, östrogen çatışmazlığı.
Endometrioz	Dərin disparevniya, dismenore.
İnfeksiya (kandida, vaginoz)	Eksudasiya, mikrobioloji təsdiq.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

Ginekoloji müayinə.
Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.
FSFI; ağrı şkalaları.

8. Müalicə

Multidisiplinar yanaşma — çanaq dibinin əzələlərinin fizioterapiyası + KDT + təhsil.
Çanaq dibinin əzələlərinin fizioterapiyası — bioloji əks-əlaqə (biofeedback), manual terapiya, dilatator terapiyası (tədrici ölçü artımı).
KDT və ekspozisiya (məruz qalma) terapiyası — ağrı qorxusu və qaçınma; ter Kuile M.M. RKİ.
Sensate focus və cüt terapiyası.
Topik anestetik (lidokain) — provokasiya olunan vulvodiniyada (Goldstein A.T.).
Atrofik vaginitdə lokal östrogen.
Botulinum toksini A — refrakter vaginizmdə; sübut bazası artmaqdadır.
Antidepressant və ya antikonvulsant (amitriptilin, qabapentin) — neyropatik komponentdə.

8.1 Müalicə metodikaları

Dilatator (genişləndirici) terapiyası — tədrici ölçü artımı; relaksasiya ilə birlikdə.
Çanaq dibi əzələlərinin fizioterapiyası — Bioloji əks-əlaqə (biofeedback), manual terapiya.
KDT/Ekspozisiya — Ağrı qorxusu və qaçınma.
Lokal Östrogen — Atrofik vaginitdə.
Botox (off-label) — Refrakter vaginismus; selektiv.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

ter Kuile M.M. və b. KDT vaginismus.
Goldstein A.T. və b. ISSWSH vulvodiniya konsensus.

9. Proqnoz

Multidisiplinar yanaşma ilə proqnoz əlverişlidir (70–90%); refrakter halda botox və ya dərinləşdirilmiş psixoloji müdaxilə.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Vaginismus partnyora qarşı emosional rəddir»

Sübut: reflektor əzələ gərginliyi — şüurlu nəzarətdən kənar; ittiham etmək zərərlidir.

Mif 2: «Vaginismus müalicə oluna bilməz»

Sübut: KDT + dilator + fizioterapiya kombinasiyası 70–90% effektivlik; ter Kuile RKİ-ləri.

Mif 3: «Müalicə penetrasiya tezliyini artırmaq üçün edilməlidir»

Sübut: hədəf pasiyentin əziyyətini azaltmaq, ona nəzarət və seçim hissini qaytarmaqdır; performans göstəricisi deyil.

Mif 4: «Lokal anestetik bütün cinsi ağrılarda effektivdir»

Sübut: provokasiya olunan vulvodiniyada təsirlidir; generalizə olunmuş vaginizmdə istifadəsi məhduddur — əsas problem əzələ gərginliyidir.

Mif 5: «Penetrasiya cəhdini „məcburi məşq“ etmək kömək edir»

Sübut: tələsik, ağrılı təkrarlama qaçınmanı və qorxunu artırır; tədrici, nəzarətli ekspozisiya effektivdir.

11. Mənbələr

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. HA20 Genital-çanaq ağrısı/penetrasiya pozuntusu. 2024.
Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
Ter Küyle M.M. və b. Ömür boyu vaginizmi olan qadınlarda terapevt dəstəyi ilə ekspozisiya: randomizə edilmiş klinik sınaq (RCT). «Məsləhət və Klinik Psixologiya Jurnalı» (J Consult Clin Psychol). 2013;81(6):1127–1136.
Qoldsteyn A.T. və b. Vulvodiniya: qiymətləndirmə və müalicə. «Cinsi Tibb Jurnalı» (J Sex Med). 2016;13(4):572–590.
Bergeron S. və b. Qadınlarda və kişilərdə genital ağrı: bu ağrı cinsi həyatdan daha artığına zərər verə bilər. «Cinsi Tibb İcmalı» (Sex Med Rev). 2020.