XBT-11HA20	AĞRILI PENETRASİYA CİNSƏL POZUNTUSU Sexual pain-penetration disorder
XBT-10F52.5	Qeyri-üzvi mənşəli vaginizm
DSM-5-TRF52.6	Genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ağrılı penetrasiya cinsəl pozuntusu (genito-pelvik ağrı/penetrasiya pozuntusu) (XBT-11: HA20; DSM-5-TR Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder F52.6) — penetrasiya cəhdində: (a) çətinlik, (b) genital və ya pelvik ağrı, (c) ağrı qorxusu, (d) çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi. Klassik vaginismus və disparevniya bu vahiddə birləşdirilib.

Müddət ≥ 6 ay; lifelong və ya acquired.

2. Tarixçə

• Sims J.M. (1861) — vaginismus təsviri.
• Masters & Johnson (1970) — çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.
• DSM-5 (2013) — vaginismus və disparevniya birləşdirilərək GPPPD.
• ISSWSH və ACOG göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 5–17% yayılma (klinik və qeyri-klinik nümunələrdə).
• Lifelong vaginismus — gənc qadınlarda, ilk penetrasiya cəhdində.
• Acquired — travma, infeksiya, atrofik vaginit, cərrahiyyə sonrası.

4. Etiologiya və patogenez

• Bioloji — atrofik vaginit (postmenopozal), vulvodiniya, endometrioz, infeksiya, cərrahi yara.
• Psixoloji — cinsi travma, narahatlıq, qadağalarla dolu tərbiyə, ağrı qorxusu.
• Münasibət və partnyor amilləri.

5. Klinik təzahürlər

• Penetrasiya zamanı çanaq dibi əzələlərinin refleks gərginliyi.
• Ağrı (yandırıcı, kəsici).
• Penetrasiya qaçınması.
• Hətta ginekoloji müayinə də çətin və ya mümkünsüzdür.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Aşağıdakılardan ən azı biri:

• Penetrasiya çətinliyi;
• Penetrasiya cəhdində və ya zamanı vulvovaginal və ya pelvik ağrı;
• Penetrasiya gözləntisi ilə ağrı qorxusu;
• Penetrasiya cəhdində çanaq dibi əzələlərinin gərginliyi.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Distress.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSWSH və ACOG.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, ağrı xarakteri, travma).
2. Diqqətli ginekoloji müayinə — ehtiyatla, pasiyent razılığı ilə.
3. Vulvodiniya skrininq (Q-tip test).
4. İnfeksiya, atrofik vaginit, endometrioz istisnası.
5. Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Ginekoloji müayinə.
• Çanaq dibi əzələlərinin qiymətləndirilməsi.
• FSFI; ağrı şkalaları.

8. Müalicə

1. Multidisiplinar yanaşma — çanaq dibi əzələlərinin fizioterapiyası + CBT + təhsil.
2. Pelvik döşəmə fizioterapiyası — biofeedback, manual terapiya, dilator terapiyası (tədrici ölçü artımı).
3. CBT və ekspozisiya terapiyası — ağrı qorxusu və qaçınma; ter Kuile M.M. RKİ.
4. Sensate focus və cüt terapiyası.
5. Topik anestetik (lidocain) — provoked vulvodyniyada (Goldstein A.T.).
6. Atrofik vaginitdə lokal östrogen.
7. Botulinum toxin A — refrakter vaginismusda; sübut bazası artmaqdadır.
8. Antidepressant/antikonvulsant (amitriptilin, qabapentin) — neyropatik komponentdə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Dilator (genişləndirici) Terapiyası — Tədrici ölçü artımı; relaksasiya ilə birlikdə.
2. Pelvik Döşəmə Fizioterapiyası — Biofeedback, manual terapiya.
3. KDT/Ekspozisiya — Ağrı qorxusu və qaçınma.
4. Lokal Östrogen — Atrofik vaginitdə.
5. Botox (off-label) — Refrakter vaginismus; selektiv.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ter Kuile M.M. et al. CBT vaginismus.
• Goldstein A.T. et al. ISSWSH vulvodyniya konsensus.

9. Proqnoz

Multidisiplinar yanaşma ilə proqnoz yaxşı (70–90%); refrakter halda botox və ya dərinləşdirilmiş psixoloji müdaxilə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Vaginismus partnyora qarşı emosional rəddir»

Sübut: reflektor əzələ tensiyası — şüurlu nəzarətdən kənar; ittiham etmək zərərlidir.

Mif 2: «Vaginismus müalicə oluna bilməz»

Sübut: CBT + dilator + fizioterapiya kombinasiyası 70–90% effektivlik; ter Kuile RKİ-ləri.

Mif 3: «Müalicə penetrasiya tezliyini artırmaq üçün edilməlidir»

Sübut: hədəf pasiyentin distressini azaltmaq, kontrol və seçim hissi qaytarmaq; performans göstəricisi deyil.

Mif 4: «Lokal anestetik bütün cinsi ağrılarda effektivdir»

Sübut: provoked vulvodyniyada effektiv; ümumi vaginismusda istifadə məhdud — əsas problem əzələ tensiyasıdır.

Mif 5: «Penetrasiya cəhdini „məcburi məşq“ etmək kömək edir»

Sübut: tələskən, ağrılı təkrarlama qaçınmanı və qorxunu artırır; tədrici, kontrollu ekspozisiya effektivdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA20 Genito-pelvic pain/penetration disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Ter Kuile M.M. et al. Therapist-aided exposure for women with lifelong vaginismus: a RCT. J Consult Clin Psychol 2013;81(6):1127–1136.
4. Goldstein A.T. et al. Vulvodynia: Assessment and Treatment. J Sex Med 2016;13(4):572–590.
5. Bergeron S. et al. Genital pain in women and men: It can hurt more than your sex life. Sex Med Rev 2020.