XBT-116A61	BİPOLYAR POZUNTU TİP II Bipolar type II disorder
XBT-10F31	Bipolyar affektiv pozuntu
DSM-5-TRF31.81	Bipolyar II tip pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Bipolyar pozuntu Tip II (XBT-11: 6A61; DSM-5-TR: F31.81) — ən azı bir hipomanik epizod və ən azı bir major depressiv epizodla xarakterizə olunan, lakin heç vaxt tam manik epizodu olmayan bipolyar pozuntu formasıdır. Tip I-dən «yüngül» forma deyil — pasiyentlər ömürlük daha çox depressiv vaxt keçirir; funksional pozulma və intihar riski Tip I ilə müqayisəli.

2. Tarixçə

• Dunner D.L., Gershon E.S., Goodwin F.K. (1976) — bipolyar pozuntu alt-tiplərini ayırmaq təklifi.
• DSM-IV (1994) — Bipolyar Tip II ayrı diaqnostik kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — Tip II saxlanılmış, «yüngül forma» kimi yanlış konsepsiyaya qarşı vurğu.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: ~0,4–1,1% (Merikangas K.R. Arch Gen Psychiatry 2011 WMH).
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək (~1,5:1 — Tip I-dən fərqli).
• Başlanğıc: orta 20–25 yaş, çoxsaylı depressiv epizodlar adətən hipomanik epizoddan əvvəl baş verir.
• Suisid riski Tip I ilə müqayisəli (ömürlük ~5–7%); daha çox depressiv vaxt səbəbi ilə.
• Komorbidlik: narahatlıq 60%+, maddə istifadəsi 30–40%, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik əsas Tip I ilə üst-üstə düşür — irsilik 60–80%; GWAS lokusları paralel.
• Klinik fenotipin bipolyar Tip I-dən müstəqil genetik vahidliyi mübahisəlidir — bəzi tədqiqatlarda hər iki tip eyni spektrum kimi qiymətləndirilir.
• Sirkadian ritm pozulması və ailə tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Hipomanik epizod

• Anormal yüksək və ya irritabel əhval + artmış enerji ≥ 4 gün (Tip I-də ≥ 7).
• Manik epizodla eyni alt-simptomlar (azalmış yuxu, distraktibilte, məqsədli aktivlik artımı, və s.); ≥ 3 simptom (irritabəl əhvalda ≥ 4).
• Funksional pozulma əhəmiyyətli olmamalıdır (yəni hipomanik tərifi); psixotik xüsusiyyət olmamalıdır; xəstəxana yatımı tələb olunmamalıdır. Bu meyarlar müşahidə olunarsa — diaqnoz Tip I-ə dəyişir.

5.2 Major depressiv epizod

• 2 həftə ≥ 5 simptom (aşağı əhval və/və ya anhedoniya daxil).
• Bipolyar Tip II depressiv epizodları çox vaxt atipik xüsusiyyətlərlə — hipersomniya, hiperfagiya, leaden paralysis, rejection sensitivity.
• Pasiyentlər müşahidə həftələrinin 53,9%-ində simptomatik olur; depressiv simptomlar həftələrin 50,3%-ini təşkil edir (hipomanik 1,3%, sikllik/qarışıq 2,3%) — Judd L.L. et al. Arch Gen Psychiatry 2003, n=86, orta 13,4 il izləmə; simptomların əksəriyyəti subsindromal səviyyədədir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Ən azı bir hipomanik epizod.

B. Ən azı bir major depressiv epizod.

C. Heç vaxt manik epizod olmamışdır.

D. Hipomanik və depressiv epizodlar şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

E. Simptomlar əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaradır (əsasən depressiv epizoddan).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11: hipomanik epizodda funksional pozulma əhəmiyyətli olmamalıdır; antidepressant induksiyalı hipomanik epizod bipolyar Tip II diaqnozuna yol açır (xüsusilə davam edən və ya təkrarlanan hallarda).
• Diaqnozun qoyulmaması problemi: Hirschfeld R.M. icmalları — depressiv epizodla müraciət edən pasiyentlərin ~25–50%-i əslində bipolyar Tip II-dir, lakin hipomanik epizodlar ailə tərəfindən «yaxşı dövrlər» kimi qəbul edilir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Hər depressiv pasiyentdə hipomanik epizodlar üçün strukturlaşdırılmış sorğu (SCID-5 mood module, MDQ, HCL-32).
2. Ailə üzvlərindən informasiya — hipomanik dövrlərin müşahidəsi vacibdir.
3. Klinik müsahibə + YMRS, HAM-D / MADRS.
4. Laborator: tireoid, qaraciyər, böyrək, toksikoloji, hamiləlik testi.
5. Komorbidlik və intihar riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-5 mood module — qızıl standart.
• MDQ (Mood Disorder Questionnaire) və HCL-32 (Hypomania Checklist) — skrininq.
• YMRS, HAM-D / MADRS, C-SSRS.
• Litium öncəsi: kreatinin, TSH, kalsium, EKG.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG185 · CANMAT/ISBD 2018)

1. Bipolyar Tip II depressiv epizod (ən sıx təqdimat):
   • Birinci sıra — kvetiapin (FDA təsdiqi) və ya kvetiapin + litium kombinasiyası. Lurasidonun FDA göstərişi yalnız bipolyar I depressiyadadır, Tip II üçün deyil; CANMAT/ISBD 2018 də Tip II depressiv epizodda birinci sıra kimi yalnız kvetiapini göstərir.
   • Lamotrigin — saxlamada və depressiv profilaktikada birinci sıra (Tip II-də xüsusilə effektiv).
   • Litium — saxlama və intihar azaltma.
2. Hipomanik epizod: antidepresanı kəs; əhval stabilizatoru (litium, valproat) və ya atipik antipsixotik.
3. Antidepressant istifadəsi: bipolyar Tip II-də nisbətən təhlükəsiz hesab edilirdi, lakin son tövsiyələr (CANMAT 2018) yalnız əhval stabilizatoru ilə birlikdə (manik dönüş və sürətli siklləşmə riskini azaltmaq üçün).
4. Saxlama (saxlayıcı müalicə): lamotrigin (depressiv komponent dominant olduqda) və ya kvetiapin; litium suicid azaltma effekti üçün.
5. Psixososial: KDT, IPSRT, ailə-fokuslu terapiya, psixoedukasiya.
6. Refrakter: klozapin, EKT.
7. Hamiləlik: valproat qəti qadağa; lamotrigin və kvetiapin nisbi təhlükəsiz.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Lamotrigin — Bipolyar Tip II saxlamada və depressiv epizod profilaktikasında effektiv; titrasiyası ləng (Stevens-Johnson sindromu riski) — başlanğıc 25 mq, 2 həftə artırma; hədəf 200 mq/gün. Calabrese J.R. et al. J Clin Psychiatry 2003.
2. Kvetiapin — FDA bipolyar depressiv epizod üçün təsdiqi; 300–600 mq/gün; metabolik yan təsirlər monitorinqi.
3. İnterpersonal və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT) — Frank (Frank E.); və bipolyar üçün KDT — Sirkadian ritm, kompliyans, residiv profilaktikası.
4. Hipomaniya Yoxlama Siyahısı (HCL-32 — Hypomania Checklist) — Anqst (Angst J.) — 32 maddəlik özünüqiymətləndirmə hipomanik epizod skrininqi.
5. Əhval Pozuntusu Sorğusu (MDQ — Mood Disorder Questionnaire) — 13 sual; bipolyar skrininq.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• CANMAT/ISBD 2018: Tip II depressiv epizod birinci sıra — kvetiapin; lamotrigin saxlamada.
• NICE CG185: Tip I və II eyni əsas yanaşma, lakin Tip II-də lamotriginin xüsusi rolu vurğulanır.
• Calabrese J.R. RKİ-ləri — lamotriginin bipolyar Tip II saxlamada effekti.

9. Proqnoz

• Episodik gediş; saxlama farmakoterapiyası ilə residiv əhəmiyyətli azalır.
• Tip II Tip I-dən «yüngül» deyil — yüksək funksional pozulma və depressiv yük.
• Suisid riski yüksək.
• Kvetiapin və lamotrigin saxlamada əsas.
• İzləmə — depressiv simptomlar, hipomanik tətikləyicilər, metabolik göstəricilər.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Tip II bipolyar „yüngül forma“dır, müalicəyə az ehtiyac var»

Sübut: Judd L.L. Arch Gen Psychiatry 2003 — Tip II pasiyentlər müşahidə həftələrinin 50,3%-ini depressiv simptomlarla keçirir (ümumi simptomatik vaxt 53,9%); funksional pozulma və intihar riski Tip I ilə müqayisəli.

Mif 2: «Hipomanik epizod „yaxşı dövrdür“, müalicəyə ehtiyac yoxdur»

Sübut: hipomanik epizod riskli davranışa, münasibətlərin pozulmasına, sonradan məhsuldarlığın azalmasına səbəb ola və depressiv epizodu tətikləyə bilər; ayrı-ayrı epizodlar saxlama farmakoterapiyasının lazımlılığını göstərir.

Mif 3: «Tip II pasiyentdə antidepressant tək başına istifadə edilə bilər»

Sübut: CANMAT 2018 — antidepressant yalnız əhval stabilizatoru ilə; manik dönüş və sürətli siklləşmə riski.

Mif 4: «Bipolyar Tip II yalnız sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun bir formasıdır»

Sübut: əhəmiyyətli üst-üstə düşmə və komorbidlik var, lakin bunlar ayrı pozuntulardır; bipolyar Tip II episodik, BPD davamlı model.

Mif 5: «Lamotrigin manik epizodu sağaldır»

Sübut: lamotrigin depressiv komponentdə və saxlamada effektivdir; manik epizod üçün effektsiz — antipsixotik və ya valproat tələb olunur.

Mif 6: «St John's Wort təbii antidepressant olduğu üçün bipolyarda təhlükəsizdir»

Sübut: St John's Wort manik dönüşə səbəb ola bilər və əhval stabilizatorlarının səviyyəsini azaldır (CYP induksiyası); bipolyarda əks-göstərişdir.

Mif 7: «Tip II-də EKT lazım deyil»

Sübut: refrakter depressiv epizod və ya yüksək suicid riskində EKT göstərişdir; Tip II pasiyentdə də effektiv.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A61 Bipolar type II disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG185. 2014/2020.
4. Yatham L.N. et al. CANMAT and ISBD 2018 guidelines. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
5. Judd L.L., Akiskal H.S., Schettler P.J. et al. A prospective investigation of the natural history of the long-term weekly symptomatic status of bipolar II disorder. Arch Gen Psychiatry 2003;60(3):261–269.
6. Calabrese J.R. et al. A placebo-controlled 18-month trial of lamotrigine and lithium maintenance treatment in recently depressed patients with bipolar I disorder. J Clin Psychiatry 2003;64(9):1013–1024.
7. Cipriani A. et al. BMJ 2013;346:f3646.
8. Merikangas K.R. et al. Arch Gen Psychiatry 2011;68(3):241–251.
9. Angst J. et al. The HCL-32: towards a self-assessment tool for hypomanic symptoms. J Affect Disord 2005;88(2):217–233.
10. Hirschfeld R.M., Williams J.B., Spitzer R.L. et al. Development and validation of a screening instrument for bipolar spectrum disorder: the Mood Disorder Questionnaire. Am J Psychiatry 2000;157(11):1873–1875.
11. Frank E., Kupfer D.J., Thase M.E. et al. Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):996–1004.