XBT-116B42	UZANMIŞ YAS POZUNTUSU Prolonged grief disorder
XBT-10F43.8	Ağır stressə qarşı digər reaksiyalar
DSM-5-TRF43.81	Uzanmış kədər pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Uzanmış yas pozuntusu (XBT-11: 6B42 Prolonged Grief Disorder; DSM-5-TR: F43.81 — 2022-ci ildə əlavə edilib) — yaxın şəxsin itkisindən sonra, mədəni və dini gözləntilərdən uzun davam edən və əhəmiyyətli funksional pozulma yaradan kədər və məşğuliyyət pozuntusudur.

Normal yasdan fərqi: müddət, intensivlik və funksional yük; klinik diaqnoz spesifik müddət (XBT-11: ≥ 6 ay; DSM-5-TR: ≥ 12 ay yetkin, ≥ 6 ay uşaq) və simptom profilinə əsaslanır.

2. Tarixçə

• Lindemann E. (1944) — kəskin yas dinamikası tədqiqatları.
• Bowlby J. (1980) — bağlanma və yas.
• Prigerson H.G. et al. (1995–2009) — «Complicated Grief» / «Prolonged Grief» konsepsiyası; diaqnostik meyarların inkişafı.
• XBT-11 (2019) — ilk dəfə rəsmi kateqoriya.
• DSM-5-TR (2022) — «Prolonged Grief Disorder» rəsmi diaqnoz kimi əlavə edilib.

3. Epidemiologiya

• Yaxın itkisindən sonra inkişaf: ümumi populyasiyada 7–10%, qəfil/zorakı ölüm halında 49% (Lundorff M. et al. J Affect Disord 2017 meta-analiz).
• Cins: qadınlarda yüksək.
• Risk amilləri: gənc yaşda itki, qəfil və ya zorakı ölüm, övlad itkisi, anxious/ambivalent bağlanma.
• COVID-19 pandemiyası — uzanmış yas yayılmasını əhəmiyyətli artırmışdır (Eisma M.C. et al.).

4. Etiologiya və patogenez

• Bağlanma nəzəriyyəsi — yaxın bağlanmış şəxsdən ayrılmanın koqnitiv emalında pozulma.
• Neyrobioloji — itirilmiş bağlanmaya həsrətlə bağlı reward dövrünün aktivasiyası (O'Connor M.F. fMRI tədqiqatları).
• Koqnitiv — «stuck» düşüncələr, sağlam mənalandırmanın olmaması.

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı, intensiv «nostalgia» və ya itirilən şəxsə məşğuliyyət.
• Aşağıdakılardan davamlı simptomlar:
  • Mənlik hissinin pozulması («özümün bir hissəsi ölüb»);
  • İtkini qəbul etməkdə çətinlik;
  • İtkilə bağlı emosional ağrı (kədər, qəzəb, günah);
  • Yaşama mənası itkisi;
  • Emosional keyləşmə;
  • Sosial fəaliyyətlərdən qaçınma;
  • Münasibətləri saxlamaqda çətinlik.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yaxın şəxsin (partnyor, valideyn, övlad, qardaş-bacı, yaxın dost) ölümü.

B. İtkidən sonra ≥ 6 ay (XBT-11) / ≥ 12 ay (DSM-5-TR yetkin, ≥ 6 ay uşaq) davam edən davamlı və intensiv nostalgia və ya itirilən şəxsə davamlı məşğuliyyət.

C. Aşağıdakı simptomlardan ≥ 3-ü:

1. Mənlik hissi pozulması;
2. İtkini qəbul etmə çətinliyi;
3. Xatırlatma stimullarından qaçınma;
4. İntensiv emosional ağrı;
5. Sosial və ya başqa fəaliyyətlərə yenidən qayıtma çətinliyi;
6. Emosional keyləşmə;
7. Yaşama mənası itkisi;
8. Tək və izolyasiya hissi.

D. Müddət və intensivlik mədəni, sosial və ya dini normalardan əhəmiyyətli artıq.

E. Əhəmiyyətli funksional pozulma.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 — ≥ 6 ay müddət.
• DSM-5-TR (2022 yenilənmə) — yetkində ≥ 12 ay, uşaqda ≥ 6 ay; ən azı 1 əsas simptom (intensiv nostalgia və ya məşğuliyyət) + ≥ 3 əlavə simptom.
• NICE — uzanmış yas üçün ayrı göstəriş yox; ümumi yas idarəsi prinsipləri.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — itki tarixçəsi, simptom profili, mədəni kontekst.
2. Şkala — Prolonged Grief Disorder-13 (PG-13, Prigerson H.G.).
3. Komorbidlik (MDD, PTSP — yas kontekstində fərqlənmə vacibdir).
4. Suicid riski (yas pasiyentlərində yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PG-13 (Prolonged Grief Disorder-13, Prigerson H.G.) və PG-13-R yeniləməsi.
• ICG (Inventory of Complicated Grief) — 19 maddə.
• PHQ-9, C-SSRS komorbidlik.

8. Müalicə

1. Birinci sıra: Complicated Grief Treatment (CGT — Shear M.K.) — 16 seans; psixoedukasiya, imaginal və situasion ekspozisiya, müsbət xatirələrin yenidən qurulması, gələcəyə yönəliş. Sübut: Shear M.K. et al. JAMA 2005 RKİ — interpersonal terapiyadan üstün.
2. KDT yas üçün uyğunlaşdırılmış — Boelen P.A. modeli; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya.
3. Farmakoterapiya: sübut bazası məhduddur. Komorbid MDD üçün SSRİ. CGT + sitalopram müqayisəsi (Shear et al. JAMA Psychiatry 2016) — CGT tək başına və CGT+sitalopram kombinasiyası bir-birinə bənzər effektiv; sitalopram tək başına placebodan üstün deyil.
4. Ailə və qrup dəstəyi.
5. Suicid riskinin monitorinqi.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Mürəkkəb Yas Müalicəsi (CGT — Complicated Grief Treatment) — Şir (Shear M.K.) — 16 seanslı manualizə edilmiş protokol; «loss-oriented» + «restoration-oriented» iş; imaginal və situasion ekspozisiya, müsbət xatirələr, gələcəyə yönəliş. Sübut: Shear M.K. et al. JAMA 2005, JAMA Psychiatry 2016 RKİ.
2. Uzanmış Yas Şkalası (PG-13 — Prolonged Grief-13) — Priqerson (Prigerson H.G.) — 13 maddəlik şkala; klinik və populyasiya skrininq; PG-13-R yeniləməsi.
3. Mürəkkəb Yas Sorğusu (ICG — Inventory of Complicated Grief) — 19 maddə.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Shear M.K. icmalları və RKİ-ləri — CGT qızıl standart.
• Wittouck C. et al. Clin Psychol Rev 2011 meta-analiz — yas-spesifik müdaxilələr universal yas dəstəyindən üstün uzanmış yasda.

9. Proqnoz

• CGT ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Müalicəsiz xronikləşmə və komorbid MDD/PTSP inkişafı.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Yas həmişə „5 mərhələdən“ keçir — inkar, qəzəb, sövdələşmə, depressiya, qəbul»

Sübut: Kübler-Ross modeli geniş yayılsa da, elmi əsası olmayan konsepsiyadır; sistemli sübut bazası yoxdur; yas nonlinear, fərdiləşdirilmiş prosesdir.

Mif 2: «Uzanmış yas — patolojikləşdirilmiş normal kədərdir, müalicə tələb etmir»

Sübut: klinik diaqnoz müddət və funksional pozulma əsasında qoyulur; sübutlu müdaxilələr əhəmiyyətli faydalı.

Mif 3: «Antidepressant uzanmış yas üçün birinci sıra»

Sübut: Shear JAMA Psychiatry 2016 — CGT birinci sıra; sitalopram placebodan üstün deyil; yalnız komorbid MDD-də SSRİ.

Mif 4: «Vaxt bütün yaraları sağaldır — sadəcə gözləmək lazımdır»

Sübut: əksər insanlar tədricən uyğunlaşır, lakin 7–10% uzanmış yas inkişaf edir; müalicəsiz xronikləşmə.

Mif 5: «Yas haqqında danışmaq pasiyentə zərərlidir»

Sübut: sübutlu müdaxilələr (CGT) məhz yas məzmunu ilə struktur formada işləyir; qaçınma uzanmış yası gücləndirir.

Mif 6: «Sosial rituallar (ehsan, anma) zərərlidir — pasiyenti itkidən ayrılmağa qoymur»

Sübut: mədəni və dini rituallar yas prosesinə dəstək olur; klinik müdaxilədə mədəni hörmət vacib komponentdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B42 Prolonged grief disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Shear M.K., Frank E., Houck P.R., Reynolds C.F. Treatment of complicated grief: a randomized controlled trial. JAMA 2005;293(21):2601–2608.
4. Shear M.K. et al. Optimizing treatment of complicated grief: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry 2016;73(7):685–694.
5. Prigerson H.G. et al. Prolonged grief disorder: Psychometric validation of criteria proposed for DSM-V and ICD-11. PLoS Med 2009;6(8):e1000121.
6. Lundorff M. et al. Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: a systematic review and meta-analysis. J Affect Disord 2017;212:138–149.
7. Wittouck C. et al. The prevention and treatment of complicated grief: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2011;31(1):69–78.
8. Boelen P.A., van den Hout M.A., van den Bout J. A cognitive-behavioral conceptualization of complicated grief. Clin Psychol Sci Pract 2006;13(2):109–128.
9. O'Connor M.F., Wellisch D.K., Stanton A.L. et al. Craving love? Enduring grief activates brain's reward center. Neuroimage 2008;42(2):969–972.
10. Eisma M.C., Boelen P.A., Lenferink L.I.M. Prolonged grief disorder following the Coronavirus (COVID-19) pandemic. Psychiatry Res 2020;288:113031.