XBT-116B40	POSTTRAVMATİK STRESS POZUNTUSU (PTSP) Post traumatic stress disorder
XBT-10F43.1	Posttravmatik stress pozuntusu
DSM-5-TRF43.10	Posttravmatik stress pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Posttravmatik Stress Pozuntusu (PTSP; XBT-11: 6B40; DSM-5-TR: F43.10) — ölüm və ya ölüm təhlükəsi, ciddi yaralanma və ya cinsi zorakılığa fərdi məruz qalma və ya bilavasitə şahid olduqdan sonra inkişaf edən, üç əsas simptom domeni ilə xarakterizə olunan pozuntudur: yenidən təcrübə (intruzivlər), qaçınma, davamlı təhlükə hissi (XBT-11) / koqnitiv-əhval dəyişikliklər və hiperoyanıqlıq (DSM-5-TR).

2. Tarixçə

• «Shell shock» (Birinci Dünya müharibəsi), «combat fatigue» (İkinci Dünya).
• DSM-III (1980) — «Posttraumatic Stress Disorder» — Vyetnam veteran tədqiqatları əsasında.
• DSM-5 (2013) — təşviş pozuntularından ayrılaraq «Trauma- and Stressor-Related Disorders» kateqoriyasına keçirilmişdir; meyar A daralmışdır (yalnız konkret travma növləri).
• XBT-11 (2019) — daha kompakt diaqnostik konsepsiya; Kompleks PTSP (6B41) ayrı kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 3,9% (WHO World Mental Health), ABŞ-da ~6,8%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək (cinsi zorakılığa məruzlanma riskinə görə).
• Travma növünə görə risk: cinsi zorakılıq ~50% PTSP, fiziki hücum ~25%, qəza ~10%, təbii fəlakət ~5%.
• Komorbidlik: MDD ~50%, GAD, panik, maddə istifadəsi, BPD, kompleks PTSP.
• Suicid riski əhəmiyyətli yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 30–40%.
• Neyrobioloji — amigdala hiperreaktivliyi, prefrontal-amigdala tənzimləməsinin pozulması, hippokamp həcm azalması, HPA oxu disregulasiyası (paradoksal kortizol aşağı).
• Travma xüsusiyyətləri — şiddət, müddət, başqaları tərəfindən təşkil edilmiş zorakılıq (intentional), uşaqlıq dövründə baş verməsi.
• Risk amilləri — əvvəlki travma, əvvəlki psixiatrik tarixçə, sosial dəstəyin olmaması, qadın cinsi, peritravmatik dissosiasiya.
• Qoruyucu — sosial dəstək, post-travmatik məna axtarışı.

5. Klinik təzahürlər

Üç əsas domen (XBT-11)

• Yenidən təcrübə — intruziv xatirələr, flashback, kabuslar; tətikləyicilərlə kəskin distress və somatik reaksiyalar.
• Qaçınma — travma haqqında düşüncələrdən, hisslərdən, xatırladıcılardan, situasiyalardan qaçınma.
• Davamlı təhlükə hissi (hyperarousal) — hipervigilentlik, asanlıqla diksinmə, yuxu pozulması, irritabellik.

DSM-5-TR əlavə domen — koqnitiv-əhval dəyişikliklər

• Mənfi inanclar (özü, başqaları, dünya haqqında).
• Anhedoniya, sosial təcrid.
• Hisslərin keyləşməsi, davamlı mənfi əhval.

Müddət

Simptomlar ≥ 1 ay; başlanğıc travmadan sonra gecikə bilər (gecikmiş başlanğıc — travmadan 6 aydan çox sonra).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Travmatik hadisəyə məruzlanma (fərdi, şahid, yaxınların ölümü/zədəsi haqqında məlumat, peşə kontekstində travmatik məlumata təkrar məruzlanma).

B. Yenidən təcrübə (intruziv xatirələr, flashback, kabuslar).

C. Travma xatırladıcılarından qaçınma.

D. XBT-11: davamlı təhlükə hissi; DSM-5-TR: koqnitiv-əhval dəyişikliklər + hiperoyanıqlıq.

E. Müddət ≥ 1 ay.

F. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

G. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: 4 simptom domeni (intruzivlər, qaçınma, koqnitiv-əhval, hiperoyanıqlıq); dissosiativ alt-tip kvalifikatoru (depersonalizasiya/derealizasiya); başlanğıc gecikmiş.
• XBT-11 (6B40): 3 simptom domeni (daha kompakt); kompleks PTSP ayrı kateqoriya (6B41).
• NICE NG116 (2018, Post-traumatic stress disorder): diaqnostika strukturlaşdırılmış müsahibə (CAPS-5).
• VA/DoD 2023: qızıl standart diaqnostika CAPS-5; birinci tibbi yardımda PCL-5 skrininq.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + travma tarixçəsi.
2. CAPS-5 (Clinician-Administered PTSD Scale) — qızıl standart strukturlaşdırılmış müsahibə.
3. PCL-5 (PTSD Checklist) — özünüqiymətləndirmə skrininq, 20 maddə.
4. Komorbidlik (MDD, GAD, maddə, BPD, kompleks PTSP).
5. Suicid riski (C-SSRS).
6. Tibbi və travmatik beyin zədəsi (TBI) istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CAPS-5 — qızıl standart.
• PCL-5 (20 maddə) — skrininq.
• PHQ-9, GAD-7, C-SSRS — komorbidlik.
• Travma tarixçəsi (LEC-5 — Life Events Checklist).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (VA/DoD 2023 · APA 2017 · NICE NG116 konsensusu)

1. Birinci sıra: travma-fokuslu psixoterapiya — fərdi format:
   • Prolonged Exposure (PE, Foa E.B.) — in vivo və imaginal ekspozisiya travmatik xatirəyə.
   • Cognitive Processing Therapy (CPT, Resick P.A.) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma; 12 seans.
   • EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, Shapiro F.) — bilateral stimullaşdırma + travmatik xatirə emalı.
   • Trauma-Focused KDT (TF-CBT, Cohen J.) — uşaq və yeniyetmələrdə.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ (sertralin və paroksetin — FDA təsdiqi PTSP üçün), SNRİ (venlafaksin).
3. İkinci sıra: mirtazapin, nefazodon (qaraciyər təhlükəsi — ehtiyatla).
4. Kabuslar üçün — prazosin (α1 antaqonisti) — sübut bazası mübahisəlidir (Raskind 2003 müsbət, 2018 PACT trial neytral); fərdi cavab.
5. Adjunkt — atipik antipsixotik (refrakter halda); benzodiazepin əks-göstərişdir uzunmüddətli (PTSP gedişini pisləşdirir).
6. EKT — refrakter ağır komorbid depressiyada.
7. Müalicə müddəti — psixoterapiya 12–16 seans; farmakoterapiya remisyadan sonra ≥ 12 ay.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Uzadılmış Ekspozisiya (PE — Prolonged Exposure) — Foa (Foa E.B.) — Travmatik xatirəyə imaginal ekspozisiya (təkrarlanan, ardıcıl təsvir) + in vivo ekspozisiya (qaçınılan situasiyalara). 10–15 seans. Sübut: Foa E.B. et al. RKİ-ləri; meta-analizlərdə qızıl standart effekt.
2. Koqnitiv Emal Terapiyası (CPT — Cognitive Processing Therapy) — Resik (Resick P.A.) — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma — travma haqqında «stuck points» (təhlükəsizlik, etibar, güc, özünə qiymət, yaxınlıq). 12 seans. Resick P.A. et al. RKİ-ləri.
3. Göz Hərəkəti ilə Desensibilizasiya və Yenidən Emal (EMDR — Eye Movement Desensitization and Reprocessing) — Şapiro (Shapiro F.) — Bilateral stimullaşdırma (göz hərəkəti, audio və ya taktil) ilə travmatik xatirənin yenidən emalı. 8 fazalı protokol. Sübut: Bisson J.I. et al. Cochrane 2013 — KDT-yə müqayisəli effekt.
4. Travma-Fokuslu Koqnitiv-Davranış Terapiyası (TF-CBT — Trauma-Focused Cognitive Behavioral Therapy) — Koen (Cohen J.), Mannarino (Mannarino A.) — 3–18 yaşlı uşaq və yeniyetmələr üçün; PRACTICE protokolu (Psychoeducation, Relaxation, Affective modulation, Cognitive coping, Trauma narrative, In vivo, Conjoint sessions, Enhancing safety).
5. Klinisist Tərəfindən Tətbiq edilən PTSP Şkalası (CAPS-5 — Clinician-Administered PTSD Scale) — 30 maddəlik strukturlaşdırılmış müsahibə; qızıl standart.
6. PTSP Yoxlama Siyahısı (PCL-5 — PTSD Checklist) — 20 maddəlik özünüqiymətləndirmə; skrininq və izləmə.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• VA/DoD 2023 Clinical Practice Guideline for the Management of Posttraumatic Stress Disorder and Acute Stress Disorder: travma-fokuslu psixoterapiya birinci sıra (güclü tövsiyə); farmakoterapiya birinci sıra alternativ; psixoterapiya + farmakoterapiya kombinasiyası rutin tövsiyə deyil; benzodiazepin əks-göstərişdir.
• APA 2017 PTSD Guideline: CPT, PE, koqnitiv terapiya və travma-fokuslu KDT — güclü tövsiyə; EMDR — şərti tövsiyə. VA/DoD 2023 və ISTSS 2018 EMDR-i CPT və PE ilə eyni yüksək səviyyəyə qoyur.
• NICE NG116 (2018): travma-fokuslu KDT və ya EMDR; SSRİ ikinci sıra.
• ISTSS 2018: beynəlxalq tövsiyələr.
• Critical Incident Stress Debriefing (CISD) — Cochrane (Rose S. et al. 2002) və NICE açıq tövsiyə etmir; bəzi tədqiqatlarda PTSP riskini artırır.

9. Proqnoz

• Travma-fokuslu psixoterapiya ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Erkən müdaxiləsiz xronikləşmə.
• Komorbid MDD, maddə istifadəsi pis proqnoz markerləri.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «PTSP yalnız müharibə veteranlarında olur»

Sübut: PTSP istənilən travmatik hadisədən sonra inkişaf edə bilər — cinsi zorakılıq (~50% inkişaf), fiziki hücum, qəzalar, təbii fəlakətlər, tibbi prosedurlar. Veteranlarda yayılma yüksəkdir, lakin populyasiyada da geniş yayılmışdır.

Mif 2: «CISD (Critical Incident Stress Debriefing) travma sonrası PTSP-nin qarşısını alır»

Sübut: Cochrane (Rose S. et al. 2002) — CISD PTSP riskini azaltmır, bəzi tədqiqatlarda artırır. NICE və VA/DoD açıq tövsiyə etmir. Erkən müdaxilə kimi «watchful waiting» və yalnız simptomlu pasiyentlərə travma-fokuslu KDT.

Mif 3: «Pasiyent travma haqqında danışmamalıdır, „açmaq“ zərərlidir»

Sübut: sübutlu travma-fokuslu terapiyalar (PE, CPT, EMDR) məhz travmatik xatirə ilə işləyir; uyğun strukturlaşdırılmış formada effektivdir. Qaçınma PTSP-ni gücləndirir.

Mif 4: «Benzodiazepin PTSP üçün yaxşı müalicədir»

Sübut: VA/DoD 2023, APA, NICE — benzodiazepin əks-göstərişdir; PTSP gedişini pisləşdirir, koqnitiv emala mane olur, asılılıq potensialı.

Mif 5: «Travmatik xatirələri unutmaq əsas məqsəddir»

Sübut: məqsəd unutqanlıq deyil, xatirə ilə fəaliyyət göstərə bilmək — emosional reaksiya azalır, lakin xatirə qalır. Pasiyent travma haqqında danışa bilir distress olmadan.

Mif 6: «Kannabis (CBD) PTSP-ni sağaldır»

Sübut: VA/DoD — kannabis tövsiyə edilmir; ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kifayət deyil; THC PTSP gedişini pisləşdirə bilər.

Mif 7: «MDMA-əsaslı terapiya rəsmi müalicədir»

Sübut: MDMA-assisted psychotherapy araşdırma mərhələsindədir; FDA 2024 təsdiq tələbi rədd edilib (yenidən araşdırma tələb olunur); standart klinik praktikada deyil.

Mif 8: «EMDR sübutu zəifdir — sadəcə placebo effekti»

Sübut: Bisson J.I. Cochrane 2013, VA/DoD 2023 və ISTSS 2018 — EMDR güclü tövsiyə, CPT və PE ilə müqayisəli effekt. APA 2017 və 2025 istisnadır: orada EMDR şərti tövsiyədir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B40 Post traumatic stress disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Department of Veterans Affairs / Department of Defense. Clinical Practice Guideline for the Management of Posttraumatic Stress Disorder and Acute Stress Disorder. 2023.
4. APA. Clinical Practice Guideline for the Treatment of PTSD. 2017.
5. NICE NG116. Post-traumatic stress disorder. 2018.
6. Bisson J.I., Roberts N.P., Andrew M. et al. Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database Syst Rev 2013;(12):CD003388.
7. Foa E.B., Hembree E.A., Rothbaum B.O. Prolonged Exposure Therapy for PTSD. Oxford Univ Press; 2007.
8. Resick P.A., Monson C.M., Chard K.M. Cognitive Processing Therapy for PTSD: A Comprehensive Manual. Guilford Press; 2017.
9. Rose S., Bisson J., Churchill R., Wessely S. Psychological debriefing for preventing post-traumatic stress disorder. Cochrane Database Syst Rev 2002;(2):CD000560.
10. Shapiro F. Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures. 3rd ed. New York: Guilford Press, 2018.
11. Cohen J.A., Mannarino A.P., Deblinger E. Treating Trauma and Traumatic Grief in Children and Adolescents. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2017.
12. Raskind M.A., Peskind E.R., Chow B. et al. Trial of prazosin for post-traumatic stress disorder in military veterans. N Engl J Med 2018;378(6):507–517.