XBT-116C70	PİROMANİYA Pyromania
XBT-10F63.1	Yanğına pataloji hərislik [piromaniya]
DSM-5-TRF63.1	Piromaniya

1. Tərif və nozologiya

Piromaniya (XBT-11: 6C70; DSM-5-TR: F63.1) — qəsdli, məqsədli yanğın salma davranışı; aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq. Maliyyə qazancı, intiqam və ya ideoloji məqsəd olmadan; nadir impuls nəzarəti pozuntusudur.

2. Tarixçə

• Marc C.C.H. (1833) — «monomanie incendiaire» termini.
• DSM-III (1980) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasında.

3. Epidemiologiya

• Nadir — yanğınsalma hadisələrinin yalnız ~3–10%-i piromaniya meyarlarına çatır (əksər yanğınsalma maliyyə, intiqam və ya başqa motivasiya ilə bağlıdır).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik.
• Komorbidlik: davranış pozuntusu, ASPD, İD, DDHP, başqa maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər — neyrobioloji impuls nəzarəti, koqnitiv defisit, ailə disfunksiyası.
• Komorbid pozuntular tipik.

5. Klinik təzahürlər

• Təkrarlanan qəsdli yanğın salma.
• Aktdan əvvəl gərginlik/emosional həyəcan.
• Yanğına, atributlara (alov, alət) heyranlıq.
• Aktdan sonra zövq, rahatlıq.
• Maliyyə qazancı, intiqam, ideoloji məqsəd və ya psixotik məcburiyyət (sayıqlama) yoxdur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Birdən çox qəsdli yanğın salma.

B. Aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan.

C. Atəş, atribut, kontekstə heyranlıq.

D. Aktın icrası, müşahidəsi, nəticəsi zövq verir.

E. Yanğın maliyyə, intiqam, ideoloji, sosial-politik və ya psixotik motivasiya ilə deyil.

F. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASPD ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Klinik praktikada nadir; əksər yanğınsalma motivasiya-əsaslı.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + ailə/şahid məlumatı.
2. Motivasiya tarixçəsi — piromaniya meyarlarına uyğunluq.
3. Komorbidlik (ASPD, davranış pozuntusu, manik, psixoz, İD, DDHP).
4. Hüquqi kontekst — adli psixiatriya konsultasiyası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Psixiatrik müsahibə.
• İntellektual qiymətləndirmə.
• İmpulsivlik şkalaları (Barratt Impulsiveness Scale).
• Adli kontekstdə struktur risk qiymətləndirməsi (HCR-20, VRAG).

8. Müalicə

1. Sübut bazası məhduddur (nadir pozuntu).
2. KDT — impuls nəzarəti, tətikləyicilərin idarəsi, ekspozisiya alternativ davranışa.
3. Komorbid pozuntuların müalicəsi (ASPD-də terapevtik məhdudiyyət, ID-də davranış müdaxiləsi, DDHP-də stimulyant).
4. SSRİ — impuls nəzarəti üçün off-label.
5. Hüquqi-psixiatrik koordinasiya (hospitalizasiya, məhkəmə qərarı).

8.1 Müalicə metodikaları

1. İmpuls nəzarəti üçün KDT — Tətikləyici identifikasiyası, davranış əvəzedicisi.
2. Komorbidlik müalicəsi — Davranış pozuntusu, İD, DDHP üçün spesifik müdaxilə.
3. Adli risk qiymətləndirməsi — HCR-20, VRAG.

9. Proqnoz

• Sübut bazası məhduddur; komorbid pozuntu və psixososial dəstək proqnozu müəyyənləşdirir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün yanğın salanlar piromaniyalıdır»

Sübut: əksər yanğınsalma motivasiya-əsaslı (maliyyə, intiqam) — piromaniya yox; ~3–10% klinik diaqnoza uyğun.

Mif 2: «Piromaniya yalnız uşaq fenomenidir»

Sübut: başlanğıc adətən yeniyetməlikdə, lakin yetkinlikdə də davam edə bilər.

Mif 3: «Spesifik effektiv farmakoterapiya var»

Sübut: FDA təsdiqi yoxdur; SSRİ off-label, sübut bazası məhdud.

Mif 4: «Hüquqi cəza tək kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C70 Pyromania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Burton P.R., McNiel D.E., Binder R.L. Firesetting, arson, pyromania, and the forensic mental health expert. J Am Acad Psychiatry Law 2012;40(3):355–365.