XBT-116C70	PYROMANİYA
XBT-10F63.1	PYROMANİYA
DSM-5-TR312.33	PYROMANİYA

1. Tərif və nozologiya

Piremaniya (XBT-11: 6C70; DSM-5-TR: 312.33) — qəsdən, məqsədyönlü yandırma; hərəkətdən əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan, sonra isə rahatlıq və ya zövq hissi. Maliyyə mənfəəti, intiqam və ya ideoloji məqsədlər olmadan baş verir; nadir impuls nəzarəti pozğunluğudur.

2. Tarixçə

• 1830-cu illərdə Marc — «monomanie incendiaire».
• DSM-III (1980) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasında.

3. Epidemiologiya

• Nadir — yanğınsalma hadisələrinin yalnız ~3–10%-i pyromaniya meyarlarına çatır (əksər yanğınsalmanın maliyyə, intiqam və ya başqa motivasiya).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik.
• Komorbidlik: davranış pozuntusu, ASPD, İD, ADHD, başqa maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər — neyrobioloji impuls nəzarəti, koqnitiv defisit, ailə disfunksiyası.
• Komorbid pozuntular tipik.

5. Klinik mənzərə

• Təkrarlanan qəsdli yanğın salma.
• Aktdan əvvəl gərginlik/emosional həyəcan.
• Yanğına, atributlara (alov, alət) heyranlıq.
• Aktdan sonra zövq, rahatlıq.
• Maliyyə qazancı, intiqam, ideoloji məqsəd və ya psixotik məcburiyyət (sayıqlama) yoxdur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Birdən çox qəsdli yanğın salma.

B. Aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan.

C. Atəş, atribut, kontekstə heyranlıq.

D. Aktın icrası, müşahidəsi, nəticəsi zövq verir.

E. Yanğın maliyyə, intiqam, ideoloji, sosial-siyasi və ya psixotik səbəblərlə bağlı deyil.

F. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASPD ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Klinik praktikada nadir; əksər yanğınsalma motivasiya-əsaslı.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + ailə/şahid məlumatı.
2. Motivasiya tarixçəsi — pyromaniya meyarlarına uyğunluq.
3. Komorbidlik (ASPD, davranış pozuntusu, manik, psixoz, İD, ADHD).
4. Hüquqi kontekst — adli psixiatriya konsultasiyası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Psixiatrik müsahibə.
• İntellektual qiymətləndirmə.
• İmpulsivlik şkalaları (Barratt Impulsiveness Scale).
• Adli kontekstdə struktur risk qiymətləndirməsi (HCR-20, VRAG).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Sübut bazası məhduddur (nadir pozuntu).
• KDT — impuls nəzarəti, tetikleyicilərin idarəsi, ekspozisiya alternativ davranışa.
• Komorbid pozuntuların müalicəsi (ASPD-də terapevtik məhdudiyyət, İD-də davranış müdaxiləsi, ADHD-də stimulyant).
• SSRİ — impuls nəzarəti üçün off-label.
• Hüquqi-psixiatrik koordinasiya (hospitalize, məhkəmə qərarı).

1. İmpuls nəzarəti üçün KDT — Tetikleyici identifikasiyası, davranış əvəzedicisi.
2. Komorbidlik müalicəsi — Davranış pozuntusu, İD, ADHD üçün spesifik müdaxilə.
3. Adli risk qiymətləndirməsi — HCR-20, VRAG.

9. Proqnoz

• Sübut bazası məhduddur; komorbid pozuntu və psixososial dəstək proqnozu müəyyənləşdirir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün yanğın salanlar pyromaniyalıdır»

**Sübut:** Əksər yanğınsalma halları motivasiyaya əsaslanır (maliyyə, intiqam) — piromaniya yox; təxminən 3–10%-i klinik diaqnoza uyğun gəlir.

Mif 2: «Pyromaniya yalnız uşaq fenomenidir»

Sübut: başlanğıc adətən yeniyetməlikdə olur, lakin yetkinlikdə də davam edə bilər.

Mif 3: «Spesifik effektiv farmakoterapiya var»

Sübut: FDA təsdiqi yoxdur; SSRİ (SİOZS) off-label (göstərişdən kənar) istifadə olunur, sübut bazası məhduddur.

Mif 4: «Hüquqi cəza tək kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C70 Pyromania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Burton P.R., McNiel D.E., Binder R.L. Firesetting, arson, pyromania, and the forensic mental health expert. J Am Acad Psychiatry Law 2012;40(3):355–365.