XBT-116B83	QAÇINAN-MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU Avoidant-restrictive food intake disorder
XBT-10F98.2	Körpə və uşaq yaşında qida qəbulu pozuntusu
DSM-5-TRF50.82	Qaçınan/məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Qaçınan/məhdudlaşdırıcı qida qəbulu pozuntusu (ARFID; XBT-11: 6B83; DSM-5-TR: F50.82) — qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində əhəmiyyətli çəki itkisi, qidalanma çatışmazlığı, enteral qidalanma və ya psixososial pozulma. Bədən imajı pozuntusu və ya çəki artımından qorxu yoxdur (anoreksiyadan əsas fərqi).

2. Tarixçə

• DSM-IV «Feeding Disorder of Infancy or Early Childhood» — yalnız uşaqlarda.
• DSM-5 (2013) — ARFID bütün yaşlara genişləndirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 0,3–3,2% (yemə pozuntusu klinikalarında ~5–14%).
• Cins: təxminən bərabər (anoreksiyadan fərqli).
• Başlanğıc: uşaqlıq və yeniyetməlik üstün.
• Komorbidlik: autizm spektri, narahatlıq, OKP.

4. Etiologiya və patogenez

• Sensor həssaslıq (qida teksturu, qoxu, görünüş) — xüsusilə autizm fonunda.
• Boğulma və ya qusma travmasından qorxu.
• Aşağı maraq qidaya (low appetite, low food interest).

5. Klinik təzahürlər

Üç klinik təqdimat

• Sensor həssaslıq — «picky eater» — məhdud qida növü, tekstura həssas.
• Aşağı maraq qidaya — aclıq hissi az, qidaya stimul yox.
• Qorxu (boğulma, qusma) — konkret tətikləyici hadisədən sonra qaçınma.

Nəticələr: əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət qədər çəki artımı olmaması (uşaqlarda), qidalanma çatışmazlıqları (dəmir, sink, vitamin), enteral qidalanma asılılığı, sosial pozulma (məktəb naharı, yoldaşla yemə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində ən azı biri:

1. Əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət çəki artımı olmaması;
2. Əhəmiyyətli qidalanma çatışmazlığı;
3. Enteral qidalanma və ya oral qidalanma əlavələrindən asılılıq;
4. Əhəmiyyətli psixososial pozulma.

B. Pozuntu mövcud qida çatışmazlığı və ya mədəni təcrübə ilə izah olunmur.

C. Anorexia və ya bulimia kontekstində baş vermir; bədən imajı pozuntusu yox.

D. Başqa tibbi və ya psixi vəziyyət (məs. allergiya, OKP) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE NG69 — ARFID üçün spesifik müdaxilə qaydaları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və qida tarixçəsi.
2. NIAS (Nine Item ARFID Screen) — skrininq.
3. Tibbi qiymətləndirmə — çəki, boy, BKİ, qidalanma çatışmazlığı üzrə laborator müayinələr.
4. Autizm və OKP skrininq.
5. Allergiya və GI patologiyanın istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• NIAS, EDE-Q.
• Çəki, boy və BKİ tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, ferritin, sink, vitamin D, B12, folat.
• Autizm skrininq (M-CHAT, ADOS).

8. Müalicə

1. Multidisiplinar yanaşma: diyetoloq + KDT terapevti + məşğuliyyət terapevti.
2. FBT-ARFID — Lock J. tərəfindən uyğunlaşdırılmış.
3. KDT-AR — Cognitive Behavioral Therapy for ARFID (Thomas J.J.) — manualizə edilmiş.
4. Pilləli qida ekspozisiyası — yeni qida növlərinin tədricən tətbiqi.
5. Sensor inteqrasiya elementləri (autizm fonunda).
6. Tibbi: qidalanma ilə bağlı korreksiya; ağır halda enteral qidalanma.
7. Komorbid narahatlıq üçün SSRİ; spesifik FDA təsdiqli ARFID üçün preparat yox.

8.1 Müalicə metodikaları

1. ARFID üçün KDT (CBT-AR — CBT for ARFID) — Tomas (Thomas J.J.) — Manualizə edilmiş; sensor həssaslıq, qidaya maraq azlığı və qorxu alt-tiplərinə uyğun protokollar.
2. FBT-ARFID — Ailənin qida ekspozisiyasında roluna fokus.
3. Pilləli Qida Ekspozisiyası — Yeni qidanın baxma → toxunma → dadma → udma pillələri.
4. Doqquz Maddəli ARFID Skrininqi (NIAS — Nine Item ARFID Screen) — 3 alt-tipi skrininq.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG69 — pilləli qida ekspozisiyası.
• Thomas J.J. CBT-AR — yeni sübut bazası.

9. Proqnoz

• Multidisiplinar yanaşma ilə əksər pasiyentlərdə yaxşılaşma.
• Autizm və OKP fonunda uzunmüddətli izləmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «ARFID sadəcə „picky eating“dir»

Sübut: klinik diaqnoz əhəmiyyətli funksional pozulma və ya qidalanma çatışmazlığı tələb edir.

Mif 2: «Pasiyenti aclıqla yeyə məcbur etmək olar»

Sübut: aclıq strategiyası ARFID-də effektsiz və ailə-uşaq münasibətinə zərərli; pilləli ekspozisiya tövsiyə olunur.

Mif 3: «ARFID anoreksiyanın „yüngül forması“dır»

Sübut: ayrı klinik vahid; bədən imajı pozuntusu və çəki qorxusu yoxdur; müdaxilə fərqlidir.

Mif 4: «Autizm fonunda ARFID müalicə oluna bilməz»

Sübut: sensor inteqrasiya və davranış yanaşmaları autizm fonunda da effektivdir.

Mif 5: «Pasiyent „böyüdükdə keçər“»

Sübut: müalicəsiz davam edə bilər; erkən müdaxilə qidalanma ilə bağlı komplikasiyaların qarşısını alır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B83 ARFID. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. Thomas J.J., Eddy K.T. Cognitive-Behavioral Therapy for ARFID. Cambridge University Press; 2018.
5. Zickgraf H.F., Ellis J.M. Initial validation of the Nine Item Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder Screen (NIAS). Appetite 2018;123:32–42.
6. Lock J., Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.