XBT-116B83	PİKA
XBT-10F98.3	PİKA
DSM-5-TR307.52	PİKA

1. Tərif və nozologiya

Pika (XBT-11: 6B83; DSM-5-TR: 307.52) — qida hesab edilməyən, qidalı dəyəri olmayan maddələrin (gil, saç, kağız, sabun, metal, daş) davamlı (≥ 1 ay) qəbulu, inkişaf yaşı üçün uyğun olmayan dərəcədə.

2. Tarixçə

• «Pica» — latın «saxsağan» sözündən (saxsağan hər şey yeyir).
• DSM-III (1980) — uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz mümkün.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: uşaqlarda 4–26%, intellektual əlilliyi olanlarda yüksək, hamiləlikdə qadınlarda 8–65%, dəmir defisiti anemiyasında.
• Komorbidlik: autizm, intellektual əlillik, dəmir defisiti, yetkin malabsorbsiya.

4. Etiologiya və patogenez

• Nutrisional çatışmazlıqlar (dəmir, sink) — bəzi pasiyentdə pika maddə yeyilməsi nəticəsində azalma da yarada bilər.
• Neyroinkişaf pozuntuları (autizm, İD).
• Hamiləlik — fizioloji və mikronutrient.
• Mədəni — bəzi ənənələrdə gil qəbulu (geophagy).

5. Klinik mənzərə

• Geophagy (gil, torpaq), trichophagy (saç), pagophagy (buz), amylophagy (nişasta), plumbophagy (boya — qurğuşun risk).
• Komplikasiyalar: intestinal obstruksiya (trikobezoar), qurğuşun zəhərlənməsi, parazitar infeksiya, diş zədəsi, perforasiya.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qidalı dəyəri olmayan maddələrin davamlı qəbulu ≥ 1 ay.

B. Davranış inkişaf yaşına uyğun deyil (≥ 2 yaş).

C. Mədəni və ya sosial qəbul olunmuş praktika deyil.

D. Əgər başqa psixi pozuntu və ya tibbi vəziyyət kontekstində baş verirsə — əlavə diaqnoz tələb olunur (xüsusilə İP və AUT zamanı).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə + müşahidə.
2. Laborator — tam qan, ferritin, dəmir, qurğuşun səviyyəsi, sink.
3. Abdominal görüntüləmə (obstruksiya).
4. Neyroinkişaf qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Dəmir, qurğuşun, sink, parazit testləri.
• Abdominal X-ray / USG.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AAP — uşaqlarda pika qiymətləndirməsi və qurğuşun skrining.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Nutrisional çatışmazlığın korreksiyası (dəmir, sink).
• Davranış müdaxiləsi — habit reversal, mühit modifikasiyası, alternativ stimullar.
• İntellektual əlillik və ASD fonunda — funksional davranış analizi və ABA əsaslı yanaşma.
• Komplikasiyaların tibbi idarəsi (qurğuşun zəhərlənməsi — xelyasiya yalnız konkret göstərişdə).
• Hamiləlikdə — nutrisional dəstək.

1. Funksional Davranış Analizi (FBA) — Davranışın tetikleyicisi və saxlayıcısının identifikasiyası.
2. Mühit Modifikasiyası — Qeyri-qida maddələrinə əlçatanlığın məhdudlaşdırılması.
3. Nutrisional Korreksiya — Dəmir, sink, vitamin əlavələri.
4. ABA əsaslı müdaxilə — İD və ASD-də.

9. Proqnoz

• Uşaqlarda nutrisional korreksiya və davranış müdaxiləsi ilə remisya.
• İD/ASD fonunda davam edə bilər; uzunmüddətli izləmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pika sadəcə uşağın »kəşfetmə« davranışıdır»

Sübut: 2 yaşa qədər ümumi inkişafın bir hissəsidir; sonrakı davam etməsi klinikdir və fəsad riski yaradır.

Mif 2: «Qurğuşun zəhərlənməsi hamı üçün xelyasiya tələb edir»

Sübut: xelyasiya yalnız təsdiqlənmiş yüksək səviyyədə (BLL ≥ 45 mkq/dl tipik); aşağı səviyyələrdə mühit korreksiyası birinci sıra.

Mif 3: «Hamiləlikdə pika »uşağın istəyi«-dir, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: dəmir və ya digər çatışmazlıq markeridir; nutrisional korreksiya tövsiyə edilir.

Mif 4: «İD/ASD pasiyentdə pika »qaçınılmazdır""

Sübut: davranış müdaxilələri (ABA, FBA) effektivdir; «qaçınılmaz» şərhi trikobezoar, obstruksiya kimi ağır fəsadlara gətirib çıxarır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B83 Pica. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Young S.L. Pica in pregnancy: new ideas about an old condition. Annu Rev Nutr 2010;30:403–422.
4. Hyman S.L. et al. AAP 2020 Clinical Report (ASD). Pediatrics 2020;145(1):e20193447.