XBT-116B81	SİNİR BULİMİYASI Bulimia Nervosa
XBT-10F50.2	Sinir bulimiyası
DSM-5-TRF50.2	Bulimiya nervoza

1. Tərif və nozologiya

Sinir bulimiyası (XBT-11: 6B81; DSM-5-TR: F50.2) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) və kompensator davranışlar (qusma, laksativ, idman, oruc) ilə xarakterizə olunan yemə pozuntusudur. Anoreksiyadan fərqli olaraq çəki tipik olaraq normal və ya artıqdır.

2. Tarixçə

• Russell G.F. (1979) — «bulimia nervosa» termini və ilk klinik təsvir.
• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — tezlik meyarı həftədə 1 dəfəyə endirilmişdir (DSM-IV-də 2 dəfə).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: qadınlarda 1,5–3%, kişilərdə 0,5%.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Komorbidlik: MDD ~70%, narahatlıq, maddə istifadəsi, BPD, anorexia tarixçəsi.
• Suicid riski yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60%.
• Neyrobioloji — serotoninergik disregulasiya, dopamin mükafat sistemi.
• Sosial-mədəni — incəlik idealı, pəhriz tarixçəsi.
• Şəxsiyyət — impulsivlik, perfeksionizm, aşağı özünə qiymət.

5. Klinik təzahürlər

• Obur yemə epizodlar — nəzarət itkisi, gizli.
• Kompensator davranışlar:
  • Purging — özü-özünə qusma, laksativ, diuretik;
  • Non-purging — oruc, həddən artıq idman.
• Bədən imajı və çəki məşğuliyyəti.
• Tibbi komplikasiyalar: hipokalemiya (qusma), Russell əlaməti (barmaqlarda döyənəklər), diş eroziyası, parotid hipertrofiya, ezofagit, mədə-bağırsaq.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodlar — qısa müddətdə (≤ 2 saat) çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi.

B. Çəki artımının qarşısını almaq üçün təkrarlanan qeyri-uyğun kompensator davranışlar.

C. Tezlik: ən azı həftədə 1 dəfə — DSM-5-TR ≥ 3 ay, XBT-11 ≥ 1 ay tələb edir.

D. Özünə qiymət çəki və bədən formasından həddən artıq asılı.

E. Sinir anoreksiyası epizodu kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə (yüngül 1–3, orta 4–7, ağır 8–13, ekstrem ≥ 14 həftədə).
• XBT-11 — meyarlar üst-üstə düşür, lakin müddət fərqlidir: XBT-11 ən azı 1 ay, DSM-5-TR 3 ay tələb edir; «atypical bulimia nervosa» kvalifikator.
• NICE NG69 — diaqnoz və müalicə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q, EDE.
3. Tibbi: elektrolitlər (K, P, Mg, Cl), qaraciyər, böyrək, EKG (QTc).
4. Diş müayinəsi (eroziya).
5. Komorbidlik və suicid riski.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• EDE-Q.
• Tibbi: elektrolitlər, EKG, diş müayinəsi.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. CBT-E birinci sıra (Fairburn) — 20 seans 20 həftə; sübut: Fairburn C.G. et al. Am J Psychiatry 2009;166(3):311–319.
2. Fluoksetin 60 mq/gün — FDA təsdiqi BN üçün; obur yemə və qusma azaldır.
3. FBT (Lock J., Le Grange D.) — yeniyetmələrdə.
4. İPT alternativ.
5. Tibbi: elektrolit korreksiyası, refeeding, diş qulluğu.
6. Bupropion əks-göstərişdir (tutma riski).

8.1 Müalicə metodikaları

1. CBT-E (Fairburn) — 20 seans; transdiaqnostik; obur yemə–təmizlənmə zəncirinin qırılması.
2. FBT BN üçün — Yeniyetmələrdə uyğunlaşdırılmış.
3. İnterpersonal Terapiya (İPT / IPT — Interpersonal Therapy) — Alternativ; ləng cavab, lakin uzunmüddətli effekt.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG69 — CBT-E birinci sıra; FBT yeniyetmələrdə.
• APA 2023.

9. Proqnoz

• 50–70% remisya CBT-E ilə; uzunmüddətli izləmə vacib.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bulimiya „diyet uğursuzluğu“dur»

Sübut: klinik pozuntudur; məhdudlaşdırıcı pəhriz tipik tətikləyicidir.

Mif 2: «Qusma effektiv kilo verme metodudur»

Sübut: qusma kalori udulmasının yalnız 30–50%-ni qarşısını alır; tibbi ciddi komplikasiyalar.

Mif 3: «Bupropion antidepressant kimi BN-da istifadə oluna bilər»

Sübut: bupropion BN-da əks-göstərişdir — tutma riski yüksək.

Mif 4: «BN normal çəki olduqda problem yoxdur»

Sübut: tibbi komplikasiyalar (elektrolit, kardiak) və psixiatrik yük əhəmiyyətlidir.

Mif 5: «Yalnız antidepressant kifayətdir»

Sübut: CBT-E + farmakoterapiya kombinasiyası üstün.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B81 Sinir bulimiyası. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. APA. Practice Guideline for Eating Disorders, 4th ed. 2023.
5. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
6. Russell G. Bulimia nervosa: an ominous variant of anorexia nervosa. Psychol Med 1979;9(3):429–448.
7. Lock J., Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.