XBT-116A60	BİPOLYAR POZUNTU TİP I
XBT-10F31	BİPOLYAR POZUNTU TİP I
DSM-5-TR296.4	BİPOLYAR POZUNTU TİP I

1. Tərif və nozologiya

Bipolyar pozuntu Tip I (XBT-11: 6A60; DSM-5-TR: 296.4x–296.6x) — ən azı bir manik epizodla səciyyələnən, tez-tez depresiv və ya hipomanik epizodlarla növbələşən residiv pozuntudur. Diaqnoz üçün bir manik epizod kifayətdir, depresiv epizod mütləq deyil.

2. Tarixçə

• Falret J.P. (1854) — «folie circulaire»; Baillarger J. (1854) — «folie à double forme».
• Kraepelin E. (1899) — «manic-depressive insanity» — şizofreniyadan (dementia praecox) ayrı vahid.
• Leonhard K. (1957) — unipolyar və bipolyar pozuntuları ilk dəfə ayırmışdır.
• DSM-III (1980) — «Bipolar Disorder» termini.
• DSM-IV / DSM-5 (2013) / XBT-11 (2019) — Tip I (tam manik epizod) və Tip II (hipomanik + major depresiv) ayrılması.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma Tip I: ~0,6–1% (Merikangas K.R. et al. Arch Gen Psychiatry 2011, WMH).
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: orta 20–25 yaş; ailə tarixçəsi ilə daha erkən.
• Suisid riski: ömürlük 6–7%; ən yüksək gənc və ilk illərdə.
• Komorbidlik: narahatlıq pozuntuları 60%, maddə istifadəsi 40%, ADHD, şəxsiyyət pozuntuları.
• Mortalite populyasiya ilə müqayisədə 2 dəfə yüksək — kardiovaskulyar, intihar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 60–85% (Smoller J.W., Finn C.T. Am J Med Genet C Semin Med Genet 2003 ikiz meta-analiz).
• GWAS — 60+ risk lokusu (Mullins N. et al. Nat Genet 2021).
• Şizofreniya ilə geniş genetik üst-üstə düşmə (Cross-Disorder Group 2013).
• Neyrobioloji — monoaminerjik (dopamin, serotonin, noradrenalin) disregulasiya; sirkadian ritm pozulması; ikinci messenger (PI/cAMP) sistemində pozulma; mitokondrial disfunksiya.
• Risk amilləri — uşaqlıq travması, stress, yuxu pozulması, kannabis, antidepresant induksiya (bipolyar yatkınlıqda).

5. Klinik mənzərə

5.1 Manik epizod

• Anormal yüksək və ya irritabel əhval + artmış enerji ≥ 7 gün (və ya istənilən müddətdə yatak yatma tələb olunduqda).
• Aşağıdakılardan ≥ 3 simptom (irritabel əhvalda ≥ 4): inflyasiya edilmiş özünə qiymət, yuxu tələbinin azalması, hədsiz danışıqcanlıq, fikirlərin uçuşu, distraktibilte, məqsədli aktivlik artımı, riskli davranışlar.
• Funksional pozulma və ya hospitalizasiya tələbi və ya psixotik xüsusiyyətlər.

5.2 Major depresiv epizod (bipolyar kontekstdə)

• Aşağı əhval və ya anhedoniya + ≥ 5 simptom × 2 həftə (DSM-5-TR).
• Bipolyar depresiv epizod atipik xüsusiyyətlərlə (hipersomniya, hiperfagiya, leaden paralysis) daha sıxdır — Tip II-yə bənzər.

5.3 Qarışıq xüsusiyyətlər (mixed features)

DSM-5-TR-də alt tip ləğv edilib — kvalifikator kimi: manik epizod zamanı ≥ 3 depressiv simptom və ya depresiv epizod zamanı ≥ 3 manik simptom.

5.4 Sürətli sikllaşma (rapid cycling)

≥ 4 epizod 12 ay ərzində; pis proqnoz markeri.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Ən azı bir manik epizod (yuxarıdakı meyarlar).

B. Manik və depresiv epizodlar şizoaffektiv pozuntu, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Depressiv və hipomanik epizodlar Tip I diaqnozu üçün tələb deyil, lakin tipik olaraq mövcuddur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR: mixed features kvalifikatoru (DSM-IV mixed episode ləğv olunub); enerji artımı manik epizod meyarına əlavə edilib (DSM-IV-də yalnız əhval).
• XBT-11 (6A60): manik epizod sayı və hazırkı epizod tipinə görə alt-kvalifikatorlar; sürətli sikllaşma kvalifikator kimi.
• NICE CG185: diaqnoz strukturlaşdırılmış müsahibə və ailədən məlumat ilə dəstəklənir; antidepresantla tetiklənmiş hipomanik/manik epizod bipolyar diaqnozuna yol açır (DSM-5-TR-də meyar B kvalifikatoru ilə).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohum/dost informasiyası — manik və hipomanik epizodları ailə üzvləri daha asan tanıya bilir.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. YMRS (Young Mania Rating Scale), HAM-D / MADRS.
4. MDQ (Mood Disorder Questionnaire) və ya HCL-32 — bipolyar skrining (özünüqiymətləndirmə).
5. Tibbi müayinə + laborator (tireoid, qaraciyər, böyrək, qlükoza, toksikoloji); litium başlanmazdan əvvəl spesifik testlər.
6. Beyin MRT — ilk epizod psixoz və ya atipik kontekst.
7. Komorbidlik və intihar riski (C-SSRS).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• YMRS, HAM-D / MADRS, MDQ, HCL-32, C-SSRS.
• Litium öncəsi: tam qan, kreatinin, TSH, kalsium, EKG, hamiləlik testi.
• Valproat öncəsi: tam qan, qaraciyər funksiyası, hamiləlik testi (qadın doğum yaşında — qəti tövsiyə etmə).
• Karbamazepin öncəsi: tam qan, qaraciyər, natriy.
• Beyin MRT — ilk psixotik epizod.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG185 · CANMAT/ISBD 2018 · APA · WFSBP konsensusu)

• Kəskin manik epizod: antipsixotik (olanzapin, risperidon, kvetiapin, aripiprazol, asenapin) ± əhval stabilizatoru (litium, valproat). Kəskin agitasiyada lorazepam adjunkt.
• Kəskin bipolyar depresiv epizod: kvetiapin və ya lurasidon (FDA təsdiqi), olanzapin/fluoksetin kombinasiyası (Symbyax); litium və ya lamotrigin adjunkt. Tək antidepresant istifadəsi əkstərkib — manik dönüş və sürətli sikllaşma riski.
• Saxlama (maintenance): litium birinci sıra — intihar azaltma effekti (Cipriani A. BMJ 2013); valproat, kvetiapin, lamotrigin (xüsusilə depresiv komponent dominant), olanzapin alternativlər.
• Refrakter: klozapin; EKT.
• Sürətli sikllaşma: antidepresanı kəs; litium və valproat kombinasiyası.
• Psixososial müdaxilə: psixoeducation, KDT bipolyar üçün, IPSRT (Interpersonal and Social Rhythm Therapy — Frank E.), ailə-fokuslu terapiya (Miklowitz D.).
• Adhesiya və yan təsir monitorinqi — litium üçün 6 aylıq TSH, kreatinin, kalsium; valproat üçün qaraciyər və hematoloji.
• Hamiləlik və doğum yaşında qadınlar: valproat qəti qadağa (neyral tüb defekti 4–6%, autizm və IQ defisit); lamotrigin və kvetiapin nisbi təhlükəsiz.

1. Litium — Bipolyar pozuntuda qızıl standart; suisidi azaldır; ilkin göstəricilər kreatinin, TSH, kalsium, EKG; terapevtik səviyyə 0,6–1,0 mEq/L; toksiklik > 1,5 mEq/L. Cipriani BMJ 2013.
2. Bipolyar üçün uyğunlaşdırılmış KDT — Psixoeducation, erkən marker tanınması, davranış aktivasiyası, kompliyans dəstəyi. Lam D.H. et al. Arch Gen Psychiatry 2003 RKİ.
3. Şəxslərarası və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT — Interpersonal and Social Rhythm Therapy) — Frank E. — Bipolyar pozuntuda sirkadian ritm və interpersonal stres idarəsi. Frank E. et al. Arch Gen Psychiatry 2005 RKİ — saxlama fazasında residiv azalması.
4. Ailə-Fokuslu Terapiya (FFT — Family-Focused Therapy) — Miklowitz D. — Pasiyent + ailə birgə; psixoeducation, kommunikasiya, problem-həll. Miklowitz D.J. Am J Psychiatry 2003.
5. Yanq Maniya Reytinq Şkalası (YMRS — Young Mania Rating Scale) — 11 maddə manik şiddət; ilkin göstəricilər və izləmə.
6. Əhval Pozuntusu Sorğusu (MDQ — Mood Disorder Questionnaire) — Hirschfeld R.M. — 13 maddəlik özünüqiymətləndirmə bipolyar skrining.
7. EKT — Refrakter manik və ya depresiv epizodda, qarışıq xüsusiyyətlərdə, suicid riskində, hamiləlikdə təhlükəsiz alternativ. NICE TA59.

8.2 Farmakoterapiya (cədvəl)

8.3 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• CANMAT/ISBD 2018 (Yatham L.N. et al. Bipolar Disord 2018): birinci sıra manik üçün — litium, valproat, kvetiapin, aripiprazol, asenapin, paliperidon, risperidon; bipolyar depresiv üçün — kvetiapin, lurasidon (monoterapiya və ya litium/valproat ilə adjunkt).
• NICE CG185: litium birinci sıra saxlamada; antidepresanı yalnız əhval stabilizatoru ilə.
• Cipriani A. et al. BMJ 2013 meta-analiz: litium suicidi əhəmiyyətli azaldır (digər əhval stabilizatorlarından üstün).
• EMA və FDA xəbərdarlıqları: valproat doğum yaşında qadınlarda — neyral tüb defekti, autizm, IQ azalma.

9. Proqnoz

• Episodik gediş; residiv 80–90% (müalicəsiz); saxlama farmakoterapiyası ilə əhəmiyyətli azalma.
• Suisid riski yüksək (6–7% ömürlük); ilk illərdə xüsusilə.
• Kardiovaskulyar mortalite artmış (metabolik sindrom).
• Funksional bərpa orta — pasiyentlərin əksəriyyəti əhəmiyyətli sosial və peşə pozulması yaşayır.
• İzləmə — əhval şkalaları, intihar riski, metabolik göstəricilər, litium səviyyəsi, kompliyans.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bipolyar pozuntu sadə əhval dəyişmələridir — hər kəsdə var»

Klinik məntiq: bipolyar manik epizod həm müddət (≥ 7 gün), həm də funksional pozulma tələb edir; bu, gündəlik əhval dəyişmələrindən fərqli bir klinik vəziyyətdir. Manik epizod psixotik xüsusiyyətlər və xəstəxana yatımı tələb edə bilər. Sübut: Merikangas Arch Gen Psychiatry 2011.

Mif 2: «Pis tərbiyə bipolyara səbəb olur»

Sübut: irsilik 60–85%; valideyn təcrübəsi etiologiya deyil. Smoller & Finn 2003.

Mif 3: «Bipolyar pasiyent yaradıcıdır və ya »dühalıq markeridir""

**Sübut:** Bəzi tədqiqatlarda bipolyar pozuntunun yaradıcı peşələrdə yayılmasının orta dərəcədə artdığı göstərilsə də (Andreasen N.C.-nin icmalları), xəstələrin əksəriyyəti funksional pozuntular yaşayır; bunu «duhalıq» ilə izah etmək romantikləşdirməyə və müalicədən imtinaya səbəb olur.

Mif 4: «Bipolyar pasiyentdə antidepresant həmişə kömək edir»

Sübut: NICE CG185, CANMAT — antidepresant tək başına bipolyarda əkstərkib; manik dönüş və sürətli sikllaşma riski.

Mif 5: «Litium »köhnəlmiş« və ya təhlükəli — atipik antipsixotik birinci sıra olmalıdır»

Sübut: Cipriani BMJ 2013 — litium intihar riskini digər əhval stabilizatorlarından əhəmiyyətli dərəcədə daha çox azaldır; NICE CG185 və CANMAT 2018 — saxlamada birinci sıra.

Mif 6: «Pasiyent öz əhvalını »iradi olaraq« idarə edə bilər»

Sübut: bipolyar epizod neyrobioloji pozuntudur; iradi idarə edilmir; farmakoterapiya və ya EKT tələb olunur.

Mif 7: «Maraqsız müşahidə kifayətdir — özü-özünə keçər»

Sübut: müalicəsiz epizodlar uzun müddətli funksional pozulma, kardiovaskulyar mortalite və intihar (6–7% ömürlük) riski ilə əlaqələndirilir.

Mif 8: «Bitki preparatları (St John's Wort, valerian) və ya omega-3 əhval stabilizatorunu əvəzləyir»

Sübut: St John's Wort sitoxrom P450 induksiyası ilə əhval stabilizatorlarının səviyyəsini azaldır və manik dönüşə səbəb ola bilər; omega-3 mülayim adjunkt effektə malikdir, əsas müalicə deyil.

Mif 9: «Kannabis əhval stabilizatorudur»

Sübut: kannabis bipolyar gedişini pisləşdirir, psixoz riskini artırır, kompliyansı azaldır.

Mif 10: «Hamiləlikdə əhval stabilizatoru tam dayandırılmalıdır»

Sübut: tam dayandırma residiv riskini 5 dəfə artırır (Viguera A.C. et al. Am J Psychiatry 2007). Valproat qəti qadağandır, lakin lamotrigin və kvetiapin nisbi təhlükəsizdir; fərdi balans qiymətləndirilir (NICE CG192).

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A60 Bipolar type I disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG185. Bipolar disorder: assessment and management. 2014/2020.
4. Yatham L.N., Kennedy S.H., Parikh S.V. et al. CANMAT and ISBD 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
5. Cipriani A., Hawton K., Stockton S., Geddes J.R. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders. BMJ 2013;346:f3646.
6. Merikangas K.R., Jin R., He J.P. et al. Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the world mental health survey initiative. Arch Gen Psychiatry 2011;68(3):241–251.
7. Smoller J.W., Finn C.T. Family, twin, and adoption studies of bipolar disorder. Am J Med Genet C Semin Med Genet 2003;123C(1):48–58.
8. Mullins N. et al. Genome-wide association study of more than 40,000 bipolar disorder cases. Nat Genet 2021;53(6):817–829.
9. Frank E., Kupfer D.J., Thase M.E. et al. Two-year outcomes for IPSRT in individuals with bipolar I disorder. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):996–1004.
10. Miklowitz D.J., George E.L., Richards J.A. et al. A randomized study of family-focused psychoeducation in bipolar disorder. Arch Gen Psychiatry 2003;60(9):904–912.
11. Viguera A.C., Whitfield T., Baldessarini R.J. et al. Risk of recurrence in women with bipolar disorder during pregnancy: prospective study of mood stabilizer discontinuation. Am J Psychiatry 2007;164(12):1817–1824.