XBT-116A60	BİPOLYAR POZUNTU TİP I Bipolar type I disorder
XBT-10F31	Bipolyar affektiv pozuntu
DSM-5-TRF31.1x	Bipolyar I tip pozuntu, cari və ya son epizod manik

1. Tərif və nozologiya

Bipolyar pozuntu Tip I (XBT-11: 6A60; DSM-5-TR: F31.1x) — ən azı bir manik epizodla xarakterizə edilən, çox vaxt depressiv və/və ya hipomanik epizodlarla növbələnən residiv pozuntudur. Bir manik epizodun mövcudluğu diaqnoz üçün kifayətdir — depressiv epizod tələb edilmir.

2. Tarixçə

• Falret J.P. (1854) — «folie circulaire»; Baillarger J. (1854) — «folie à double forme».
• Kraepelin E. (1899) — «manic-depressive insanity» — şizofreniyadan (dementia praecox) ayrı vahid.
• Leonhard K. (1957) — unipolyar və bipolyar pozuntuları ilk dəfə ayırmışdır.
• DSM-III (1980) — «Bipolar Disorder» termini.
• DSM-IV / DSM-5 (2013) / XBT-11 (2019) — Tip I (tam manik epizod) və Tip II (hipomanik + major depressiv) ayrılması.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma Tip I: ~0,6–1% (Merikangas K.R. et al. Arch Gen Psychiatry 2011, WMH).
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: orta 20–25 yaş; ailə tarixçəsi ilə daha erkən.
• Suisid riski: ömürlük 6–7%; ən yüksək gənc və ilk illərdə.
• Komorbidlik: təşviş pozuntuları 60%, maddə istifadəsi 40%, DDHP, şəxsiyyət pozuntuları.
• Mortalite populyasiya ilə müqayisədə 2 dəfə yüksək — kardiovaskulyar, intihar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 60–85% (Smoller J.W., Finn C.T. Am J Med Genet C Semin Med Genet 2003 ikiz meta-analiz).
• GWAS — 60+ risk lokusu (Mullins N. et al. Nat Genet 2021).
• Şizofreniya ilə geniş genetik üst-üstə düşmə (Cross-Disorder Group 2013).
• Neyrobioloji — monoaminergik (dopamin, serotonin, noradrenalin) disregulasiya; sirkadian ritm pozulması; ikinci messenger (PI/cAMP) sistemində pozulma; mitokondrial disfunksiya.
• Risk amilləri — uşaqlıq travması, stress, yuxu pozulması, kannabis, antidepressant induksiya (bipolyar yatkınlıqda).

5. Klinik təzahürlər

5.1 Manik epizod

• Anormal yüksək və ya irritabel əhval + artmış enerji ≥ 7 gün (və ya istənilən müddətdə hospitalizasiya tələb olunduqda).
• Aşağıdakılardan ≥ 3 simptom (irritabel əhvalda ≥ 4): inflyasiya edilmiş özünə qiymət, yuxu tələbinin azalması, hədsiz danışıqcanlıq, fikirlərin uçuşu, distraktibilte, məqsədli aktivlik artımı, riskli davranışlar.
• Funksional pozulma və ya hospitalizasiya tələbi və ya psixotik xüsusiyyətlər.

5.2 Major depressiv epizod (bipolyar kontekstdə)

• Aşağı əhval və ya anhedoniya + ≥ 5 simptom × 2 həftə (DSM-5-TR).
• Bipolyar depressiv epizod atipik xüsusiyyətlərlə (hipersomniya, hiperfagiya, leaden paralysis) daha sıxdır — Tip II-yə bənzər.

5.3 Qarışıq xüsusiyyətlər (mixed features)

DSM-5-TR-də alt-tip ləğv olunmuşdur — kvalifikator kimi: manik epizod ərzində ≥ 3 depressiv simptom və ya depressiv epizod ərzində ≥ 3 manik simptom.

5.4 Sürətli sikllaşma (rapid cycling)

≥ 4 epizod 12 ay ərzində; pis proqnoz markeri.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Ən azı bir manik epizod (yuxarıdakı meyarlar).

B. Manik və depressiv epizodlar şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Depressiv və hipomanik epizodlar Tip I diaqnozu üçün tələb deyil, lakin tipik mövcuddur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: qarışıq əlamətlər (mixed features) kvalifikatoru (DSM-IV mixed episode ləğv olunub); enerji artımı manik epizod meyarına əlavə edilib (DSM-IV-də yalnız əhval).
• XBT-11 (6A60): manik epizod sayı və hazırkı epizod tipinə görə alt-kvalifikatorlar; sürətli siklləşmə kvalifikator kimi.
• NICE CG185: diaqnoz strukturlaşdırılmış müsahibə və ailədən məlumat ilə dəstəklənir; antidepressantla tetiklənmiş hipomanik/manik epizod bipolyar diaqnozuna yol açır (DSM-5-TR-də meyar B kvalifikatoru ilə).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohum/dost informasiyası — manik və hipomanik epizodları ailə üzvləri daha asan tanıya bilir.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. YMRS (Young Mania Rating Scale), HAM-D / MADRS.
4. MDQ (Mood Disorder Questionnaire) və ya HCL-32 — bipolyar skrininq (özünüqiymətləndirmə).
5. Tibbi müayinə + laborator (tireoid, qaraciyər, böyrək, qlükoza, toksikoloji); litium başlanmazdan əvvəl spesifik testlər.
6. Beyin MRT — ilk epizod psixoz və ya atipik kontekst.
7. Komorbidlik və intihar riski (C-SSRS).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• YMRS, HAM-D / MADRS, MDQ, HCL-32, C-SSRS.
• Litium öncəsi: tam qan, kreatinin, TSH, kalsium, EKG, hamiləlik testi.
• Valproat öncəsi: tam qan, qaraciyər funksiyası, hamiləlik testi (qadın doğum yaşında — qəti tövsiyə etmə).
• Karbamazepin öncəsi: tam qan, qaraciyər, natriy.
• Beyin MRT — ilk psixotik epizod.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG185 · CANMAT/ISBD 2018 · APA · WFSBP konsensusu)

1. Kəskin manik epizod: antipsixotik (olanzapin, risperidon, kvetiapin, aripiprazol, asenapin) ± əhval stabilizatoru (litium, valproat). Kəskin agitasiyada lorazepam adjunkt.
2. Kəskin bipolyar depressiv epizod: kvetiapin və ya lurasidon (FDA təsdiqi), olanzapin/fluoksetin kombinasiyası (Symbyax); litium və ya lamotrigin adjunkt. Tək antidepressant istifadəsi əks-göstərişdir — manik dönüş və sürətli siklləşmə riski.
3. Saxlama (saxlayıcı müalicə): litium birinci sıra — intihar azaltma effekti (Cipriani A. BMJ 2013); valproat, kvetiapin, lamotrigin (xüsusilə depressiv komponent dominant), olanzapin alternativlər.
4. Refrakter: klozapin; EKT.
5. Sürətli sikllaşma: antidepresanı kəs; litium və valproat kombinasiyası.
6. Psixososial müdaxilə: psixoedukasiya, KDT bipolyar üçün, IPSRT (Interpersonal and Social Rhythm Therapy — Frank E.), ailə-fokuslu terapiya (Miklowitz D.).
7. Adhesiya və yan təsir monitorinqi — litium üçün 6 aylıq TSH, kreatinin, kalsium; valproat üçün qaraciyər və hematoloji.
8. Hamiləlik və doğum yaşında qadınlar: valproat qəti qadağa (neyral tüb defekti 1–2%, ümumilikdə ağır anadangəlmə qüsurlar ~10%, autizm və IQ defisit); lamotrigin və kvetiapin nisbi təhlükəsiz.

8.2 Farmakoterapiya (cədvəl)

8.3 Müalicə metodikaları

1. Litium — Bipolyar pozuntuda qızıl standart; suisidi azaldır; ilkin göstəricilər kreatinin, TSH, kalsium, EKG; terapevtik səviyyə 0,6–1,0 mEq/L; toksiklik > 1,5 mEq/L. Cipriani BMJ 2013.
2. Bipolyar üçün uyğunlaşdırılmış KDT — Psixoeducation, erkən marker tanınması, davranış aktivasiyası, kompliyans dəstəyi. Lam D.H. et al. Arch Gen Psychiatry 2003 RKİ.
3. İnterpersonal və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT — Interpersonal and Social Rhythm Therapy) — Frank (Frank E.) — Bipolyar pozuntuda sirkadian ritm və interpersonal stress idarəsi. Frank E. et al. Arch Gen Psychiatry 2005 RKİ — saxlama fazasında residiv azalması.
4. Ailə-Fokuslu Terapiya (FFT — Family-Focused Therapy) — Miklovits (Miklowitz D.) — Pasiyent + ailə birgə; psixoedukasiya, kommunikasiya, problem-həll. Miklowitz D.J. et al. Arch Gen Psychiatry 2003;60(9):904–912.
5. Yanq Maniya Reytinq Şkalası (YMRS — Young Mania Rating Scale) — 11 maddə manik şiddət; ilkin göstəricilər və izləmə.
6. Əhval Pozuntusu Sorğusu (MDQ — Mood Disorder Questionnaire) — Hirşfeld (Hirschfeld R.M.) — 13 maddəlik özünüqiymətləndirmə bipolyar skrininq.
7. EKT — Refrakter manik və ya depressiv epizodda, qarışıq xüsusiyyətlərdə, suicid riskində, hamiləlikdə təhlükəsiz alternativ. NICE TA59.

8.4 Mənbələr arasında fərqlər

• CANMAT/ISBD 2018 (Yatham L.N. et al. Bipolar Disord 2018): birinci sıra manik üçün — litium, valproat, kvetiapin, aripiprazol, asenapin, paliperidon, risperidon; bipolyar depressiv üçün — kvetiapin, lurasidon (monoterapiya və ya litium/valproat ilə adjunkt).
• NICE CG185: litium birinci sıra saxlamada; antidepresanı yalnız əhval stabilizatoru ilə.
• Cipriani A. et al. BMJ 2013 meta-analiz: litium suicidi əhəmiyyətli azaldır (digər əhval stabilizatorlarından üstün).
• EMA və FDA xəbərdarlıqları: valproat doğum yaşında qadınlarda — neyral tüb defekti, autizm, IQ azalma.

9. Proqnoz

• Episodik gediş; residiv 80–90% (müalicəsiz); saxlama farmakoterapiyası ilə əhəmiyyətli azalma.
• Suisid riski yüksək (6–7% ömürlük); ilk illərdə xüsusilə.
• Kardiovaskulyar mortalitet artmış (metabolik sindrom).
• Funksional bərpa orta — pasiyentlərin əksəriyyəti əhəmiyyətli sosial və peşə pozulması yaşayır.
• İzləmə — əhval şkalaları, intihar riski, metabolik göstəricilər, litium səviyyəsi, kompliyans.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bipolyar pozuntu sadə əhval dəyişmələridir — hər kəsdə var»

Klinik məntiq: bipolyar manik epizod həm müddət (≥ 7 gün), həm də funksional pozulma tələb edir; gündəlik əhval dəyişmələrindən fərqli klinik vəziyyətdir. Manik epizod psixotik xüsusiyyətlər və xəstəxana yatımı tələb edə bilər. Sübut: Merikangas Arch Gen Psychiatry 2011.

Mif 2: «Pis tərbiyə bipolyara səbəb olur»

Sübut: irsilik 60–85%; valideyn təcrübəsi etiologiya deyil. Smoller & Finn 2003.

Mif 3: «Bipolyar pasiyent yaradıcıdır və ya „dahiliyin əlamətidir“»

Sübut: bəzi tədqiqatlarda yaradıcılıq peşələrində bipolyar yayılması mülayim artır (Andreasen N.C. icmalları), lakin əksər pasiyent funksional pozulma yaşayır; «dahilik» izahı pozuntunu romantikləşdirir və müalicədən imtinaya aparır.

Mif 4: «Bipolyar pasiyentdə antidepressant həmişə kömək edir»

Sübut: NICE CG185, CANMAT — antidepressant tək başına bipolyarda əks-göstərişdir; manik dönüş və sürətli siklləşmə riski.

Mif 5: «Litium „köhnəlmiş“ və ya təhlükəli — atipik antipsixotik birinci sıra olmalıdır»

Sübut: Cipriani BMJ 2013 — litium suisidi digər əhval stabilizatorlarından əhəmiyyətli daha çox azaldır; NICE CG185 və CANMAT 2018 — saxlamada birinci sıra.

Mif 6: «Pasiyent öz əhvalını „iradi olaraq“ idarə edə bilər»

Sübut: bipolyar epizod neyrobioloji pozuntudur; iradi idarə edilmir; farmakoterapiya və ya EKT tələb olunur.

Mif 7: «Sadəcə müşahidə kifayətdir — özü-özünə keçər»

Sübut: müalicəsiz epizodlar — uzun müddətli funksional pozulma, kardiovaskulyar mortalitet, intihar (6–7% ömürlük).

Mif 8: «Bitki preparatları (St John's Wort, valerian) və ya omega-3 əhval stabilizatorunu əvəzləyir»

Sübut: St John's Wort sitoxrom P450 induksiyası ilə əhval stabilizatorlarının səviyyəsini azaldır və manik dönüşə səbəb ola bilər; omega-3 mülayim adjunkt effekt, əsas müalicə deyil.

Mif 9: «Kannabis əhval stabilizatorudur»

Sübut: kannabis bipolyar gedişini pisləşdirir, psixoz riskini artırır, kompliyansı azaldır.

Mif 10: «Hamiləlikdə əhval stabilizatoru tam dayandırılmalıdır»

Sübut: tam dayandırma residiv riskini 2 dəfə, xəstə keçirilən həftələrin payını isə 5 dəfə artırır, residivə qədər vaxtı 4 dəfədən çox qısaldır (Viguera A.C. et al. Am J Psychiatry 2007). Valproat qəti qadağa, lakin lamotrigin və kvetiapin nisbi təhlükəsizdir; fərdi balans qiymətləndirilir (NICE CG192).

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A60 Bipolar type I disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG185. Bipolar disorder: assessment and management. 2014/2020.
4. Yatham L.N., Kennedy S.H., Parikh S.V. et al. CANMAT and ISBD 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
5. Cipriani A., Hawton K., Stockton S., Geddes J.R. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ 2013;346:f3646.
6. Merikangas K.R., Jin R., He J.P. et al. Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the world mental health survey initiative. Arch Gen Psychiatry 2011;68(3):241–251.
7. Smoller J.W., Finn C.T. Family, twin, and adoption studies of bipolar disorder. Am J Med Genet C Semin Med Genet 2003;123C(1):48–58.
8. Mullins N. et al. Genome-wide association study of more than 40,000 bipolar disorder cases. Nat Genet 2021;53(6):817–829.
9. Frank E., Kupfer D.J., Thase M.E. et al. Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):996–1004.
10. Miklowitz D.J., George E.L., Richards J.A. et al. A randomized study of family-focused psychoeducation in bipolar disorder. Arch Gen Psychiatry 2003;60(9):904–912.
11. Viguera A.C., Whitfield T., Baldessarini R.J. et al. Risk of recurrence in women with bipolar disorder during pregnancy: prospective study of mood stabilizer discontinuation. Am J Psychiatry 2007;164(12):1817–1824.
12. Hirschfeld R.M., Williams J.B., Spitzer R.L. et al. Development and validation of a screening instrument for bipolar spectrum disorder: the Mood Disorder Questionnaire. Am J Psychiatry 2000;157(11):1873–1875.
13. Andreasen N.C. Creativity and mental illness: prevalence rates in writers and their first-degree relatives. Am J Psychiatry 1987;144(10):1288–1292.