XBT-116C44	KOKAİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F14	KOKAİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR304.20	KOKAİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Kokain istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C44; DSM-5-TR: 304.20) — kokainin kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadəsi. İntoksikasiya, kəsilmə, zərərli istifadə paterni, asılılıq, induksiyalı psixotik və əhval pozuntuları əhatə edir.

2. Tarixçə

• Koka yarpaqları min illərdir And dağlarında istifadə.
• Niemann A. (1860) — kokain izolyasiyası.
• Freud (1884) — «Über Coca» — sonradan klinik effekti tənqid etmişdir.
• 1970–80-ci illər — «crack» epidemiyası ABŞ-da.

3. Epidemiologiya

• Dünyada illik istifadəçi 21 mln (UNODC).
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: alkohol, opioid, MDD, BPD, psixoz, kardiovaskulyar mortalite.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin geri-götürülməsinin blokası → mezolimbik mükafat artımı; tolerans və «down-regulation».
• Sosial-mədəni — peer, əlçatanlıq, sosial-ekonomik.

5. Klinik mənzərə

• Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları).
• İntoksikasiya — euforia, hipervigilance, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid sayıqlama, halusinasiya, agitasiya, miokard infarkt, stroke, tutmalar.
• Kəsilmə — «crash» — depresiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah artımı, intens cravings; suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + toksikoloji.
2. EKG, troponin (xüsusilə sinə ağrısı).
3. HIV, HCV, sifilis.
4. Komorbidlik və suicid riski (kəsilmə dövründə yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, kardiyak qiymətləndirmə.
• HIV, HCV.
• C-SSRS.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — kontingens idarəetmə qızıl standart.
• NIDA — kokainə spesifik farmakoterapiya yoxdur.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Psixososial — birinci sıra:
  • Kontingens idarəetmə — sübut bazası ən güclü (Petry N.M. icmalları).
  • KDT;
  • MI;
  • Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat YOXDUR. Off-label tədqiqatlar — disulfiram, modafinil, topiramat — qarışıq nəticələr.
  • Komorbidlik müalicəsi.
  • Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin (lorazepam); kardiyak monitorinq; antipsixotik psixoz halında.
  1. Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Petry N.M., Higgins S. — Negatif toksikoloji testlər üçün vauçer/mükafat; sübut bazası kokain üçün ən güclü.
  2. KDT və İcma Gücləndirmə Yanaşması (CRA — Community Reinforcement Approach) — Tetikleyicilərin idarəsi, alternativ mükafat fəaliyyətləri.
  3. MI — Davranış dəyişikliyinə motivasiya.

  9. Proqnoz

  • Kontingens idarəetmə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
  • Komorbid maddə istifadəsi və psixiatrik pozuntu pis proqnoz.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Kokain »rekreasion« maddədir, asılılıq yaratmır»

  Sübut: kokain yüksək asılılıq potensialına malikdir; kardiovaskulyar mortalite, psixoz, sosial pozulma.

  Mif 2: «Kokain üçün FDA təsdiqli müalicə mövcuddur»

  Sübut: hələ yoxdur; psixososial müdaxilə birinci sıra.

  Mif 3: «Kokainin »crash«-i təhlükəsizdir, müalicə tələb etmir»

  Sübut: kəsilmə dövründə suicid riski yüksək; aktiv izləmə tələb olunur.

  Mif 4: «Crack və koka tozu fərqli pozuntulardır»

  Sübut: eyni maddə (kokain); administrasiya yolu (smoked vs intranazal) farmakokinetik və asılılıq sürətliyini dəyişdirir.

  Mif 5: «Hamiləlikdə »crack baby« konsepsiyası — uşaqlarda davamlı zərər»

  Sübut: son icmallar göstərir ki, prenatal kokain ekspozisiyasının uzunmüddətli təsirləri əvvəlcə hesab edilənlərdən azdır; sosial-ekonomik faktorlar daha güclü təsir göstərir (Frank D.A. JAMA 2001 icmal).

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6C44 Disorders due to use of cocaine. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. SAMHSA. TIP 33: Treatment for Stimulant Use Disorders. 2021 update.
  4. NIDA. Research Report: Cocaine. 2016.
  5. Petry N.M., Alessi S.M., Olmstead T.A. Contingency management treatment for substance use disorders. Psychol Addict Behav 2017;31(8):897–906.
  6. Frank D.A. et al. Growth, development, and behavior in early childhood following prenatal cocaine exposure. JAMA 2001;285(12):1613–1625.