XBT-116C44	SAKİTLƏŞDİRİCİ, HİPNOTİK VƏ YA ANKSİYOLİTİKLƏRİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of sedatives, hypnotics or anxiolytics
XBT-10F13	Sedativ və ya yuxu dərmanlarının qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF13.20	Sedativ, hipnotik və ya anksiolitik istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Sakitləşdirici, Hipnotik və ya Anksiyolitiklərin Qəbulundan Qaynaqlanan Pozuntular (XBT-11: 6C44; DSM-5-TR: F13.20 Sedative, Hypnotic, or Anxiolytic Use Disorder) — benzodiazepinlər, z-droqlar (zolpidem, zopiklon), barbituratlar və digər anksiolitiklərin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Klinik təcrübədə tez-tez tibbi reseptli başlanğıc; «iatrogen asılılıq» sıxlıq.

2. Tarixçə

• 1960-cı illər — benzodiazepinlərin klinik tətbiqi (chlordiazepoxide 1960, diazepam 1963).
• 1980-ci illər — uzunmüddətli istifadənin asılılıq potensialı tanınması.
• NICE və APA — qısamüddətli istifadə tövsiyəsi (2–4 həftə).

3. Epidemiologiya

• Benzodiazepin uzunmüddətli istifadəsi yaşlılarda 10–20%; problem identifikasiyası az.
• Cins: qadınlarda yüksək resept.
• Komorbidlik: alkohol və opioid istifadəsi (təhlükəli kombinasiya — overdoz riski).

4. Etiologiya və patogenez

• İatrogen — uzunmüddətli reseptlər.
• GABA-A reseptor sisteminə uyğunlaşma — tolerans və kəsilmə.
• Narahatlıq, yuxu pozuntusu pasiyentlərində özünü-müalicə paterni.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu — kontrol itkisi, tolerans, kəsilmə.
• İntoksikasiya — sedasiya, ataksiya, dizartria, dezinhibisiya, anterograd amneziya.
• Overdoz — opioidlərlə birlikdə həyat təhlükəli respirator depressiya.
• Kəsilmə — həyat təhlükəli (alkohol kimi): tremor, narahatlıq, taxikardiya, hipertenziya; ağır halda tutmalar və DT-bənzər sindrom.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE — benzodiazepin reçeti 2–4 həftə; uzunmüddətli istifadə yenidən qiymətləndirilməlidir.
• Beers Criteria — yaşlılarda benzodiazepin qaçınma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + resept tarixçəsi.
2. Toksikoloji skrininq.
3. Komorbid alkohol və opioid istifadəsi (xüsusilə overdoz riski).
4. Klinik müayinə — kəsilmə əlamətləri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji skrininq.
• Vital göstəricilər (kəsilmə).

8. Müalicə

1. Tədricən kəsmə (taper) qızıl standart: uzun təsirli benzodiazepinə (diazepam) ekvivalent doza çevirmə, sonra həftədə 10–25% azaltma; ümumi 6–12 həftə (bəzən aylar). Sürətli kəsmə həyat təhlükəlidir.
2. Hospitalizasiya — ağır kəsilmə və ya komorbid maddə istifadəsi.
3. Psixososial müdaxilə — KDT narahatlıq və ya yuxu pozuntusu üçün; bu farmakoterapiyaya ehtiyacı azaldır.
4. Komorbid pozuntular müalicəsi (narahatlıq, depressiya, yuxu).
5. Resept idarəsi — birinci tibbi yardım səviyyəsində.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Ashton Manual Taper — Diazepama ekvivalent çevirmə, sonra tədricən azaltma; ailə dəstəyi.
2. KDT Narahatlıq və Yuxu üçün — Bz istifadəsinə alternativ; CBT-I yuxu üçün.
3. Toksikoloji İzləmə — Saxlama dövründə.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE, BNF — taper protokolları.
• Ashton Manual — Heather Ashton (C.H. Ashton) tərəfindən praktik klinik bələdçi; 1999-cu il nəşri, 2002-ci ildə yenilənib.

9. Proqnoz

• Tədricən taper və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Yaşlılarda kəsmə həm tibbi həm psixoloji çətindir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Benzodiazepinlər həyat boyu təhlükəsiz alına bilər»

Sübut: uzunmüddətli istifadə — tolerans, asılılıq, koqnitiv pozuntu, yıxılma riski (yaşlılarda). NICE — qısamüddətli istifadə.

Mif 2: «Sürətli kəsmək təhlükəsizdir»

Sübut: sürətli kəsmə tutma və ölüm riskli; tədricən taper kritik.

Mif 3: «Z-droqlar (zolpidem) asılılıq yaratmır»

Sübut: z-droqlar da asılılıq yaradır; AAFP və NICE qısamüddətli istifadə tövsiyə edir.

Mif 4: «Benzodiazepin + opioid təhlükəsizdir»

Sübut: FDA black box xəbərdarlığı — bu kombinasiya respirator depressiya və ölüm riskini əhəmiyyətli artırır.

Mif 5: «Detoksifikasiya yetərlidir»

Sübut: kəsmədən sonra alternativ müalicə (KDT, narahatlıq idarəsi) tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C44 Disorders due to sedative, hypnotic, anxiolytic. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE Quick Reference Guide. Benzodiazepines.
4. Ashton C.H. Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw (Ashton Manual). 2002.
5. FDA Drug Safety Communication. Opioid pain or cough medicines combined with benzodiazepines: serious side effects. 2016.