XBT-116B04	SOSİAL NARAHATLIQ POZUNTUSU Social Anxiety Disorder
XBT-10F40.1	SOSİAL NARAHATLIQ POZUNTUSU
DSM-5-TR300.23	SOSİAL NARAHATLIQ POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Sosial narahatlıq pozuntusu (XBT-11: 6B04 Social Anxiety Disorder; DSM-5-TR: 300.23) — sosial situasiyalarda başqaları tərəfindən mənfi qiymətləndirilməkdən və ya rüsvay olmaqdan kəskin və davamlı qorxudur. Pasiyent çıxış, qarşılıqlı təsir və müşahidə altında olmaq kimi situasiyalardan qaçır.

2. Tarixçə

• Janet P. (1903) — «phobie des situations sociales».
• Marks I.M., Gelder M.G. (1966) — sosial fobiyanın aqorafobiyadan ayrılması.
• DSM-III (1980) — «Social Phobia» rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — «Social Anxiety Disorder» — daha geniş və dəqiq termin; performans-only alt-tipi əlavə edilib.
• XBT-11 — paralel.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 7–13% (Kessler WMH; mədəni dəyişkənlik).
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək, lakin kişilər klinikaya daha çox müraciət edir.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (orta 13 yaş) — ən erkən başlayan narahatlıq pozuntularındandır.
• Komorbidlik: MDD 60%, başqa narahatlıq, alkohol istifadəsi (özünü müalicə kimi).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~30–40%.
• Behavioral inhibition (Kagan J.) — uşaqlıq temperamenti güclü risk amili.
• Neyrobioloji — amigdala hiperreaktivliyi sosial stimullar qarşısında; serotonergic disregulasiya.
• Koqnitiv — özünə fokuslaşdırılmış diqqət, mənfi öz-imaj, fəlakətə salma (Clark D.M., Wells A. modeli).
• Mühit — uşaqlıq peer viktimizasiyası, valideyn overprotection.

5. Klinik mənzərə

• Qorxulan situasiyalar — çıxış, sual vermə, naharın paylaşılması, başqaları qarşısında yazma və ya yemə, ictimai tualet, telefonla danışma.
• Somatik — qızarma, titrəmə, tər basması, taxikardiya, ağız quruluğu, səsin titrəməsi.
• Koqnitiv — özü haqqında mənfi düşüncələr, «post-event processing» (situasiyadan sonra uzunmüddətli özünü tənqid).
• Qaçınma və «təhlükəsizlik» davranışları (göz təması qaçırma, az danışma, alkohol istifadəsi).
• Funksional yük — akademik və peşə inkişafı, dostlar, romantik münasibətlər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə sosial situasiyada başqalarının müşahidəsi altında olmaq və ya qiymətləndirilməkdən kəskin qorxu.

B. Pasiyent rüsvay olmaqdan, başqaları tərəfindən rədd edilməkdən, başqalarını incitməkdən qorxur.

C. Situasiyalar demək olar həmişə qorxu yaradır.

D. Qaçınma və ya kəskin narahatlıqla dözmə.

E. Qorxu sosial situasiyaya uyğun olmayan dərəcədə.

F. ≥ 6 ay davam edir (DSM-5-TR).

G. Funksional pozulma.

H. Başqa psixi pozuntu və ya tibbi vəziyyət ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — «performance only» alt-tip kvalifikatoru (yalnız çıxış-situasiyalarına məhdud).
• XBT-11 — paralel; uşaqlarda peer setting də qiymətləndirilir (yalnız yetkinlərlə deyil).
• NICE CG159 (Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment, 2013) — fərdi KDT birinci sıra.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SCID-5, MINI.
3. Liebowitz Social Anxiety Scale (LSAS), SPIN (Social Phobia Inventory) — şkala və izləmə.
4. Komorbidlik (MDD, başqa narahatlıq, alkohol istifadəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• LSAS — qızıl standart şkala (24 maddə).
• SPIN — qısa skrining (17 maddə).
• BFNE (Brief Fear of Negative Evaluation).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG159 · CANMAT 2014)

• Fərdi KDT (Clark D.M. modeli) birinci sıra — özünə fokuslaşdırılmış diqqətin yenidən istiqamətləndirilməsi, video feedback, davranış eksperimentləri, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, in vivo ekspozisiya. 12–16 seans. NICE CG159 — fərdi KDT qrup KDT-dən üstün.
• SSRİ və SNRİ birinci sıra farmakoterapiya — esitalopram, sertralin, paroksetin (FDA təsdiqli), venlafaksin (FDA təsdiqli).
• İkinci sıra — moklobemid (RIMA, Avropada təsdiqli), pregabalin (sübut məhdud), gabapentin.
• Benzodiazepin — yalnız konkret situasiya üçün (məs. çıxış öncəsi) qısamüddətli; davamlı yox.
• β-blokator (propranolol) — performans alt-tipində, çıxış öncəsi 1–2 saat; sosial qarşılıqlı əlaqədə effektsiz.
• Müalicə müddəti — remisyadan sonra ≥ 12 ay.
• Alkohol istifadəsi — özünü müalicə formasında; xüsusi diqqət və paralel müdaxilə.

1. Klark KDT Modeli (Clark) — Sosial narahatlıq üçün xüsusi inkişaf etdirilmiş; özünə fokuslaşdırılmış diqqətin xarici yönləndirilməsi, video feedback (öz performansını başqalarının gözü ilə görmə), davranış eksperimentləri (qorxu inanclarının yoxlanması), in vivo ekspozisiya. Sübut: Clark D.M. et al. J Consult Clin Psychol 2003 RKİ — eksperimental fərdi KDT digər müdaxilələrdən üstün.
2. Haymberq Qrup KDT (Heimberg) — 12 seanslı qrup formatı; Heimberg R.G. modeli. Effektiv, lakin fərdi KDT-dən nisbətən zəif (NICE CG159).
3. İnternet-əsaslı KDT (iCBT — internet-based CBT) — Andersson G. et al. RKİ-ləri — terapist dəstəkli iCBT fərdi KDT-yə müqayisəli.
4. Libovits Sosial Narahatlıq Şkalası (LSAS — Liebowitz Social Anxiety Scale) — 24 maddə (12 qarşılıqlı təsir + 12 performans); qızıl standart.
5. Sosial Fobiya Sorğusu (SPIN — Social Phobia Inventory) — 17 maddə; qısa skrining.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG159 (2013) — fərdi KDT (Clark) birinci sıra; SSRİ alternativ; qrup KDT və ya self-help bəzi pasiyent üçün uyğun ola bilər.
• CANMAT 2014 — birinci sıra esitalopram, sertralin, paroksetin, venlafaksin.
• Mayo-Wilson E. et al. Lancet Psychiatry 2014 network meta-analiz — fərdi KDT ən böyük effekt; SSRİ ikinci.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, müalicəsiz residiv yüksək.
• KDT və SSRİ ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Erkən başlanğıc və avoidant şəxsiyyət komorbid pis proqnoz markeri.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Sosial narahatlıq — adi »həyatdan utanma«, müalicə tələb etmir»

Sübut: sosial narahatlıq pozuntusu funksional pozulma, akademik və peşə məhdudiyyəti, depressiya və alkoqol istifadəsi riski ilə müşayiət olunur; tibbi vəziyyət kimi qiymətləndirilir.

Mif 2: «Pasiyent sosial situasiyalardan tam qaçınaraq normal həyat sürə bilər»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir və izolasiyaya gətirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 3: «Alkohol sosial narahatlığı »müalicə edir""

Sübut: alkohol qısamüddətli rahatlıq verir, lakin uzunmüddətli olaraq narahatlığı gücləndirir və alkohol istifadəsi pozuntusuna gətirir; bu kombinasiyanın yayılması 20–40% təşkil edir.

Mif 4: «Benzodiazepin sosial narahatlıq üçün uzunmüddətli effektivdir»

Sübut: qısamüddətli effekt; asılılıq potensialı; KDT və ya SSRİ üstündür.

Mif 5: «Propranolol bütün sosial narahatlıq formaları üçün effektivdir»

Sübut: propranolol yalnız performans alt-tipində (çıxış öncəsi) effektivdir; sosial qarşılıqlı əlaqədə (party, münasibətlər) effektsizdir.

Mif 6: «Pasiyentdə avoidant şəxsiyyət pozuntusu var, ona görə müalicə cavabsızdır»

Sübut: komorbid avoidant şəxsiyyət pozuntusu olan pasiyent də standart müdaxilələrə cavab göstərə bilər; uzunmüddətli KDT və ya sxem terapiya.

Mif 7: «Yalnız hipnoterapiya və ya NLP sürətlə sağaldır»

Sübut: sübut bazası yoxdur; KDT və SSRİ qızıl standart.

Mif 8: «Kannabis (CBD) sosial narahatlıq üçün təhlükəsiz alternativdir»

Sübut: ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kifayət deyil; THC narahatlığı gücləndirə bilər.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B04 Social anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG159. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment. 2013.
4. Katzman M.A. et al. CANMAT 2014. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Mayo-Wilson E. et al. Psychological and pharmacological interventions for social anxiety disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry 2014;1(5):368–376.
6. Clark D.M., Ehlers A., McManus F. et al. Cognitive therapy versus fluoxetine in generalized social phobia: a randomized placebo-controlled trial. J Consult Clin Psychol 2003;71(6):1058–1067.
7. Liebowitz M.R. Social phobia. Mod Probl Pharmacopsychiatry 1987;22:141–173.