XBT-116D70	DELİRİUM Delirium
XBT-10F05	Alkoqol və ya digər psixoaktiv maddələr tərəfindən törədilməyən sayıqlama (delirium)
DSM-5-TRF05	Delirium

1. Tərif və nozologiya

Delirium (XBT-11: 6D70; DSM-5-TR: F05) — kəskin, dalğalanan diqqət və şüur pozulması, koqnitiv defisit (yaddaş, oriyentasiya, dil, vizuo-məkan) və qavrayış pozuntuları (illüziya, hallüsinasiyalar) ilə xarakterizə olunan neyropsixiatrik sindrom. Tipik bir tibbi səbəbə (infeksiya, dərman, metabolik, neyroloji) cavab olaraq inkişaf edir.

Tibbi təcili haldır — mortalitet hospitalizə edilmiş yaşlı pasiyentlərdə 25–33%.

2. Tarixçə

• Hippokrat «phrenitis» — delirium klassik təsviri.
• Lipowski Z.J. (1980-90-cı illər) — müasir konseptualizasiya.
• CAM (Confusion Assessment Method, Inouye S.K. 1990) — qızıl standart skrininq.

3. Epidemiologiya

• Hospitalizə edilmiş yaşlılarda yayılma 15–30%; ICU-da 50–80%; cərrahidən sonra 15–50%.
• Komorbidlik: demensiya (demensiya fonunda inkişaf edən delirium), infeksiya, polifarmasiya.
• Mortalite və morbidlik yüksək; uzunmüddətli koqnitiv enmə riski.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər:
  • İnfeksiyalar — sepsis, pnevmoniya, UTI;
  • Dərman — antikolinergik, opioid, benzodiazepin, steroidlər;
  • Maddə kəsilməsi (alkohol, benzodiazepin);
  • Metabolik — elektrolit, qlükoza, ammonyak, uremiya;
  • Hipoksiya, hipoperfuziya;
  • Neyroloji — tutma, insult, beyin şişi, ensefalit;
  • Ağrı, konstipasiya, sidik tutulması;
  • Mühit — sensor məhrumiyyət, yuxu pozulması (xüsusilə ICU).

5. Klinik təzahürlər

Üç motorik alt-tip

• Hiperaktiv — agitasiya, hallüsinasiya — diaqnozu asan;
• Hipoaktiv — sedasiya, geri çəkilmə — diaqnozu çox vaxt qoyulmur, depressiyaya bənzəyir;
• Qarışıq — fluktuasiya.

Klinik əlamətlər

• Kəskin başlanğıc (saatlar-günlər) və dalğalanma.
• Diqqət pozulması.
• Koqnitiv defisitlər — yaddaş, oriyentasiya (vaxt, yer, şəxs).
• Qavrayış pozuntuları — vizual hallüsinasiyalar tipik.
• Yuxu-oyanma siklinin pozulması.
• Sundowning — axşam saatlarında pisləşmə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Diqqət pozulması (yönləndirmə, saxlama, ötürmə) və şüur pozulması.

B. Pozulma qısa müddətdə (saatlar-günlər) inkişaf edir; ilkin göstəricilərdən fərqlənir; gün ərzində dalğalanma.

C. Əlavə koqnitiv pozulma (yaddaş, oriyentasiya, dil, vizuo-məkan, qavrayış).

D. Demensiya və ya başqa neyrokoqnitiv pozuntu ilə tam izah olunmur.

E. Sübut — tarixçə, müayinə, laborator göstərir ki, pozulma birbaşa tibbi vəziyyət, maddə intoksikasiyası/kəsilməsi və ya çoxsaylı etiologiya nəticəsidir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE CG103 — Delirium: prevention, diagnosis and management (2010, 2019 update).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. CAM (Confusion Assessment Method) — qızıl standart skrininq.
2. CAM-ICU — intensiv terapiya şöbəsi üçün.
3. Tibbi səbəb axtarışı: tam qan, elektrolitlər (Na, K, Ca, Mg, P), qlükoza, qaraciyər, böyrək, TSH, B12, troponin, EKG, sidik analizi və kulturası, qan kulturası, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası, beyin MRT/CT, EEQ (tutma şübhəsi), lyumbal punksiya (ensefalit/menenjit).
4. Dərman siyahısının nəzərdən keçirilməsi — antikolinergik, opioid, benzodiazepin (Beers Criteria).
5. Toksikoloji.
6. Komorbid demensiya qiymətləndirməsi (ilkin göstəricilər).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CAM, CAM-ICU.
• MMSE və ya MoCA (ilkin göstəricilər koqnitiv funksiya).
• Yuxarıdakı tibbi paneldən.
• EEQ — non-convulsive status istisnası.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG103)

1. Etioloji müalicə birinci prioritet — infeksiya, metabolik, dərman, hospitalizasiya kontekstinin korreksiyası.
2. Mühit modifikasiyası — sensor (eynək, qulaq cihazı), gündüz işığı, gecə qaranlığı, sakit mühit, yaxınların yanında olması.
3. Yataq baxımı — hidratasiya, qida, sidik və defekasiya, hərəkət.
4. Antipsixotik (haloperidol 0,25–2 mq, kvetiapin, risperidon) — yalnız ağır agitasiya və ya pasiyentin özünə/başqasına təhlükə təşkil etdikdə, qısamüddətli, aşağı doza. NICE CG103 — antipsixotik rutin tövsiyə edilmir; sübut bazası məhduddur (Burry L. Cochrane 2018).
5. Benzodiazepin — yalnız alkohol və ya benzodiazepin kəsilmə deliriumında; başqa hallarda əks-göstərişdir (delirium gücləndirir).
6. Profilaktika — ABCDEF paketi (SCCM) reanimasiyada (Awakening, Breathing, Coordination, Delirium monitorinq, Early mobility, Family).

8.2 Müalicə metodikaları

1. Çaşqınlıq Qiymətləndirmə Metodu (CAM — Confusion Assessment Method) — İnouye (Inouye S.K.) — 4 əsas element: kəskin başlanğıc/dalğalanma + inattention + dezorqanizə təfəkkür və ya şüur dəyişikliyi.
2. CAM-ICU — İntensive care üçün adapt edilmiş; ventilyatorda işləyən pasiyentlərdə.
3. Xəstəxana Yaşlı Həyat Proqramı (HELP — Hospital Elder Life Program) — İnouye (Inouye S.K.) — Çoxkomponentli delirium profilaktikası proqramı; sübut bazası güclü.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG103 — etioloji və mühit yanaşma birinci sıra; antipsixotik məhdud.
• SCCM PADIS Guidelines (ICU üçün, 2018).
• Burry L. Cochrane 2018 — antipsixotik delirium müddətini və ya mortaliteti azaltmır.

9. Proqnoz

• Hospital mortaliteti 25–33%.
• Sağ qalanlarda — funksional enmə, uzunmüddətli koqnitiv pozulma, demensiya riski artmış.
• Erkən etioloji müdaxilə proqnozu yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Delirium „yaşlı insan üçün normaldır“»

Sübut: delirium klinik təcili haldır, mortalitet yüksək; aktiv müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Antipsixotik delirium müalicəsidir»

Sübut: NICE CG103, Burry Cochrane 2018 — antipsixotik delirium müddətini, mortalitet azaltmır; yalnız ağır agitasiya üçün.

Mif 3: «Benzodiazepin yaşlı agitasiyalı pasiyent üçün təhlükəsizdir»

Sübut: benzodiazepin delirium gücləndirir; yalnız alkohol/bz kəsilməsi halında.

Mif 4: «Hipoaktiv delirium „yaxşıdır“, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: hipoaktiv delirium daha yüksək mortalitet ilə əlaqəlidir; diaqnozu isə çox vaxt qoyulmur.

Mif 5: «Pasiyentin yatması delirium üçün ən yaxşıdır»

Sübut: gündüz aktivlik, yaxınların yanında olması, sensor stimulyasiya tövsiyə edilir; HELP proqramı sübutlu.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D70 Delirium. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG103. Delirium: prevention, diagnosis and management. 2010, 2019 update.
4. Inouye S.K. et al. Clarifying confusion: the confusion assessment method. Ann Intern Med 1990;113(12):941–948.
5. Burry L. et al. Antipsychotics for treatment of delirium in hospitalised non-ICU patients. Cochrane Database Syst Rev 2018;(6):CD005594.
6. Devlin J.W. et al. SCCM PADIS Guidelines. Crit Care Med 2018;46(9):e825–e873.