XBT-116E20	Psixozsuz — HAMİLƏLİK, DOĞUŞ VƏ YA ZAHILIQ DÖVRÜ İLƏ ƏLAQƏLİ PSİXİ VƏ YA DAVRANIŞ POZUNTULARI, PSİXOTİK SİMPTOMLARSIZ Mental or behavioural disorders associated with pregnancy, childbirth or the puerperium, without psychotic symptoms
XBT-10F53.0	Digər rubrikalarda təsnif olunmayan, doğuşdan sonrakı dövrlə əlaqədar yüngül psixi pozuntular və davranış pozuntuları
DSM-5-TR—	«Peripartum başlanğıclı» spesifikator (DSM-5-TR-də ayrıca kateqoriya yoxdur)

1. Tərif və nozologiya

Postnatal Depressiya (XBT-11: 6E20 Mental and Behavioural Disorders Associated with Pregnancy, Childbirth or the Puerperium; DSM-5-TR: F32.x / F33.x Major Depressive Disorder with peripartum onset specifier) — doğuşdan sonra (tipik ilk 6 ay; bəzi göstərişlərdə 1 il) inkişaf edən major depressiv epizod. Qadınların 10–15%-inə təsir edir.

2. Tarixçə

• Marcé L.V. (1858) — postpartum psixoz və depressiyanın ilk klinik təsviri.
• EPDS — Cox J.L. et al. (1987) — Edinburgh Postnatal Depression Scale.
• NICE CG192 (2014, 2018) — antenatal və postnatal mental sağlamlıq.
• FDA — brexanolone (2019), zuranolone (2023) — postpartum depressiya üçün ilk xüsusi təsdiqli preparatlar.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 10–15% (yüksək gəlirli ölkələr), 20–30% (aşağı və orta gəlirli ölkələrdə).
• «Baby blues» — daha yüngül, qısamüddətli (1–2 həftə) — 50–80% qadınlarda; klinik müdaxilə tələb etmir.
• Komorbidlik: narahatlıq, OKP, panik.
• Risk amilləri: əvvəlki depressiya, ailə tarixçəsi, hamiləlikdə depressiya, partnyor dəstəyi yoxluğu, sosial-ekonomik stress.

4. Etiologiya və patogenez

• Hormonal — estrogen və progesteron kəskin enməsi doğuşdan sonra; allopreqnanolon disregulasiyası.
• Yuxu pozulması yenidoğulmuş baxım ilə.
• Psixososial stress, münasibətlər, sosial dəstək.
• Genetik və əvvəlki affektiv pozuntu tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Major depressiv epizod simptomları (yuxu pozuntusu, iştahsızlıq, anhedoniya, dəyərsizlik, intihar fikirləri).
• Spesifik xüsusiyyətlər: körpəyə qarşı affektiv distans, uşaq bağlanmasında çətinlik, ana rolu öhdəsindən gələ bilmədiyinə inam, körpəyə zərər haqqında intruziv fikirlər (eqo-distonik — OKP-ə bənzər; postnatal psixozdan fərqli).
• Suicid riski və nadir hallarda infanticide (postnatal psixozda daha yüksək).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Major depressiv epizod meyarları (DSM-5-TR 5+ simptom 2 həftə; XBT-11) + peripartum onset specifier (DSM-5-TR — hamiləlik və ya doğuşdan 4 həftə içində; XBT-11 — daha geniş, 6 ay-1 il-ə qədər).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 (2014, 2018) — diaqnoz və müalicə.
• ACOG Committee Opinion 757 (2018) — perinatal depressiya skrininq.
• USPSTF — pregnant və postpartum qadınlarda skrininq.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. EPDS (Edinburgh Postnatal Depression Scale, 10 maddə) — qızıl standart skrininq; cut-off ≥ 10 — mümkün depressiya (həssas skrininq həddi), ≥ 13 — ehtimal olunan major depressiya.
2. Klinik müsahibə (hospitalizasiya və ya intihar riski qiymətləndirməsi).
3. Postnatal psixoz fərqi — psixotik simptomlar varsa təcili hospitalizasiya.
4. Tibbi qiymətləndirmə — tireoid (postpartum tireoidit), anemiya.
5. Komorbid narahatlıq, OKP skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• EPDS, PHQ-9.
• C-SSRS — suicid və körpəyə zərər riski.
• TSH, hemoqlobin.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG192 · ACOG · APA)

1. Yüngül-orta: psixoterapiya birinci sıra — KDT, İPT (xüsusilə peripartum kontekstə uyğunlaşdırılmış).
2. Orta-ağır: psixoterapiya + SSRİ. Əmizdirmə kontekstində:
   • Sertralin (ən az süd-keçən) və paroksetin — birinci sıra;
   • Fluoksetin — uzun yarımömrü, ehtiyatla;
   • Citalopram, esitalopram — uyğun.
3. Refrakter ağır PPD:
   • Brexanolone (Zulresso) — IV 60 saat infuziya; FDA 2019 təsdiqi; REMS proqramı altında klinikada nəzarət; sürətli effekt.
   • Zuranolone (Zurzuvae) — oral 14 gün; FDA 2023 təsdiqi; daha əlverişli.
4. EKT — psixotik depressiya, ağır suicid riski, qida qəbulu pozulması, hamiləlikdə də təhlükəsiz.
5. Ailə dəstəyi, həmyaşıd dəstəyi (məsələn, postnatal depressiya üzrə yardım xətti).
6. Sosial xidmət və ana–körpə bağlanmasının (bonding) dəstəklənməsi.
7. Yuxu hijyeni və ailə üzvlərinin gecə baxımına cəlb olunması.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Perinatal İnterpersonal Terapiya (IPT) — Stüart (Stuart S.), Robertson (Robertson M.) — Ana rolu keçidləri, partnyor münasibətləri, sosial dəstək sistemi.
2. KDT Perinatal Uyğunlaşdırılmış — Koqnitiv pozulmalar, davranış aktivasiyası.
3. Brexanolone (Zulresso) — IV 60 saat; REMS proqramı; klinikada nəzarət.
4. Edinburq Postnatal Depressiya Şkalası (EPDS — Edinburgh Postnatal Depression Scale) — 10 maddəlik özünüqiymətləndirmə.
5. EKT — Hamiləlikdə və əmizdirmədə təhlükəsiz; ağır refrakter halda.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 — sertralin və paroksetin əmizdirmədə birinci sıra.
• Louik C. et al. NEJM 2007 · Huybrechts K.F. et al. NEJM 2014 — SSRİ hamiləlikdə kardiak malformasiyalar (paroksetin diqqətlə).
• Meltzer-Brody S. et al. Lancet 2018 — brexanolone RKİ.

9. Proqnoz

• Adekvat müalicə ilə 70–80% remisya.
• Sonrakı hamiləliklərdə residiv riski (~25%).
• Müalicəsiz xronikləşmə və komorbidlik.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «PPD adi „baby blues“dir, keçici»

Sübut: baby blues ≤ 2 həftə, yüngül; PPD klinik depressiv epizod, müdaxilə tələb edir; uzun davam edə bilər.

Mif 2: «Antidepressant əmizdirmədə təhlükəlidir»

Sübut: sertralin və paroksetin əmizdirmədə qəbul ediləndir; süd-keçmə minimal; klinik məsləhət.

Mif 3: «Ana zəifdir, „özünü ələ almalıdır“»

Sübut: PPD klinik vəziyyətdir; suicid və infanticide riski mövcuddur; müdaxilə tələb edir.

Mif 4: «Brexanolone PPD-ni sağaldır»

Sübut: sürətli effekt göstərir, lakin xərc və klinikada nəzarət tələbi əhəmiyyətlidir; standart yanaşma SSRİ + psixoterapiya.

Mif 5: «PPD körpəyə təsir etmir»

Sübut: PPD ana ilə körpə arasındakı bağlanmaya (bonding), uşağın koqnitiv və emosional inkişafına təsir göstərir; erkən müdaxilə vacibdir.

Mif 6: «İntruziv (müdaxiləedici) fikirlər — körpəyə zərər vermək qorxusu — həmişə psixoz əlamətidir»

Sübut: postnatal OKP-də bu fikirlər eqo-distonikdir (pasiyent onlardan əzab çəkir, qaçınma davranışı göstərir); postnatal psixozda eqo-sintonik və davranışa keçə bilir — fərqli müdaxilə.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E20 Mental and behavioural disorders associated with pregnancy, childbirth and the puerperium. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG192. Antenatal and postnatal mental health. 2014, 2018 update.
4. ACOG Committee Opinion No. 757: Screening for Perinatal Depression. 2018.
5. Cox J.L., Holden J.M., Sagovsky R. Detection of postnatal depression. Development of the 10-item Edinburgh Postnatal Depression Scale. Br J Psychiatry 1987;150:782–786.
6. Meltzer-Brody S. et al. Brexanolone injection in post-partum depression. Lancet 2018;392(10152):1058–1070.
7. Deligiannidis K.M. et al. Effect of zuranolone vs placebo in postpartum depression. JAMA Psychiatry 2021;78(9):951–959.
8. Louik C., Lin A.E., Werler M.M., Hernández-Díaz S., Mitchell A.A. First-trimester use of selective serotonin-reuptake inhibitors and the risk of birth defects. N Engl J Med 2007;356(26):2675–2683.
9. Huybrechts K.F., Palmsten K., Avorn J. et al. Antidepressant use in pregnancy and the risk of cardiac defects. N Engl J Med 2014;370(25):2397–2407.
10. Stuart S., Robertson M. Interpersonal Psychotherapy: A Clinician’s Guide. 2nd ed. London: Hodder Arnold, 2012.