XBT-116A24	SAYIQLAMA POZUNTUSU Delusional disorder
XBT-10F22	Xroniki sayıqlama pozuntuları
DSM-5-TRF22	Sayıqlama pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Sayıqlama pozuntusu (XBT-11: 6A24 Delusional Disorder; DSM-5-TR: F22) — ən azı bir aylıq müddətdə bir və ya bir neçə sayıqlamanın üstünlüklə təşkil etdiyi, lakin tam şizofreniya meyarlarına çatmayan psixotik pozuntudur. Pasiyentin ümumi davranışı və funksional səviyyəsi sayıqlama xaricində nisbi saxlanılır.

2. Tarixçə

• Kraepelin (1899) — «paranoia» — sistemləşdirilmiş sayıqlama, hallüsinasiya olmadan.
• Esquirol J.E. (1810-cu illər) — «monomania» termini; Kahlbaum K. (1863) və Krafft-Ebing R. — paranoyanın klinik təsviri.
• DSM-III-R (1987) — «Delusional Disorder» rəsmi diaqnoz kimi təsbit edilib; Kraepelin paranoia anlayışının davam etdiricisi.
• XBT-11 (2019): qəribə (bizarre) sayıqlamalara da icazə verilir (XBT-10-da yalnız qeyri-bizarre); induksiyalı sayıqlama (folie à deux) ayrıca alt-tip kimi inteqrə edilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: ~0,2% (Perälä 2007).
• Başlanğıc: orta yaş (35–55 yaş), şizofreniyadan əhəmiyyətli gec.
• Cins: təxminən bərabər; bəzi alt-tiplərdə fərqlər (erotomaniya qadınlarda).
• Komorbidlik: depressiya, narahatlıq, sosial təcrid; intihar riski yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik yük şizofreniyadan az; lakin ailə tarixçəsində paranoid şəxsiyyət və psixotik pozuntu sıxlığı artmışdır.
• Sensor məhrumiyyət (eşitmə pozuntusu) — yaşlılarda paranoid sayıqlama riskini artırır.
• Sosial təcrid, miqrasiya, dil bariyerləri — risk amilləri.
• Neyrobioloji — dopaminergik disregulasiya, lakin şizofreniyadan daha lokallaşdırılmış; bəzi tədqiqatlarda striatal dopamin sintezinin artması (Howes O.D. icmalları).

5. Klinik təzahürlər

Alt-tiplər (sayıqlama məzmununa görə)

• Təqib (persekutor): ən sıx — başqaları tərəfindən izlənmə, zərər planlaşdırılması.
• Qısqanclıq (Othello sindromu): tərəf-müqabilinin xəyanəti haqqında sayıqlama; cinayət riski yüksək.
• Erotomanik (Clérambault sindromu): başqa şəxsin (adətən yüksək statuslu) pasiyenti sevdiyinə inam.
• Böyüklük (qrandioz): xüsusi qabiliyyət, istedad, kəşf, dini missiya.
• Somatik: bədənində parazit (Ekbom sindromu), iy yayma, deformasiya inamı.
• Qarışıq və qeyri-spesifik.

Funksional saxlama

Sayıqlama xaricində pasiyentin ümumi davranışı, affekt, koqnitiv funksiyalar nisbi qorunur; iş və münasibətlər sayıqlama məzmununa toxunmadıqca davam edə bilər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Bir və ya bir neçə sayıqlamanın davam etməsi: XBT-11 — ən azı 3 ay (adətən daha uzun), DSM-5-TR — ən azı 1 ay.

B. Şizofreniya A meyarına çatmama (sayıqlama yeganə və ya dominant simptom; hallüsinasiya minimal və sayıqlama məzmunu ilə əlaqəli olduqda mümkündür).

C. Sayıqlamanın birbaşa təsiri olmayan funksional saxlama; davranış qəribə deyil.

D. Affektiv epizod mövcuddursa, sayıqlama dövrünün kiçik hissəsində.

E. Maddə və ya üzvi səbəb istisnası.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11: qəribə (bizarre) sayıqlamalara icazə (DSM-5-TR-də də qadağa götürülüb); induksiyalı sayıqlama (folie à deux) 6A24-ə inteqrə.
• DSM-5-TR: alt-tip kvalifikatorları (erotomanik, qrandioz, qısqanclıq, persekutor, somatik, qarışıq, qeyri-spesifik); «bizarre tipi» əlavə kvalifikator.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (ümumi və xüsusən sayıqlama məzmunu).
2. Qohum/dost müsahibəsi — premorbid funksiya, sayıqlamanın başlanğıcı.
3. SCID-5 / MINI; PANSS / BPRS pozitiv simptom alt-şkalası.
4. Tibbi və neyroloji müayinə.
5. Toksikoloji skrininq; sensor (eşitmə, görmə) test — yaşlılarda mütləq.
6. Beyin MRT (ilk epizodda).
7. Komorbid depressiya və intihar riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PANSS / BPRS pozitiv simptom subscale; konkret sayıqlama məzmununun strukturlaşdırılmış sənədləşdirilməsi.
• Eşitmə və görmə test (yaşlılarda mütləq).
• Laborator: tam qan, tireoid, B12, qaraciyər, qlükoza, toksikoloji skrininq, sifilis, HIV, ANA (lupus), seruloplazmin (Wilson).
• Beyin MRT — ilk epizod, atipik klinik, yaşlı pasiyent.
• Suisid və zorakılıq riski qiymətləndirməsi (C-SSRS, qısqanclıq sayıqlamasında xüsusilə).

8. Müalicə

1. Atipik antipsixotik aşağı dozada (risperidon 1–3 mq, olanzapin 5–10 mq, aripiprazol 5–15 mq) — birinci sıra. Sübut bazası şizofreniyadan az; pasiyentlərin müalicəyə riayəti problemli (sayıqlama məzmununa görə).
2. Pimozid tarixən erotomaniya və somatik sayıqlamada üstün hesab edilirdi (Munro A. tədqiqatları), lakin müasir təcrübədə atipiklərə nisbətən az istifadə olunur (QTc, EPS).
3. Psixoterapiya — supportiv terapiya, terapevtik ittifaq qurma; KDT (sayıqlama məzmunu ilə qeyri-konfrontasion iş, alternativ izahların araşdırılması).
4. Komorbid depressiya — SSRİ.
5. Zorakılıq və ya intihar riski (xüsusilə qısqanclıq sayıqlaması) — hospitalizasiya və qeyri-iradi müalicə qanunvericilik çərçivəsində.
6. Sensor pozuntu — eşitmə cihazları və ya göz korreksiya — yaşlı paranoid sayıqlamada bəzən köklü təsir göstərir.
7. Sosial dəstək — təcridin azaldılması; ailə psixoedukasiya.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Qeyri-konfrontasion KDT — Sayıqlama məzmununu açıq inkar etmədən, alternativ izahları və sübutları pasiyentlə birlikdə araşdırma. Birchwood M., Trower P. tədqiqatları — şizofreniya və sayıqlama pozuntusunda effektiv.
2. Supportiv terapiya və terapevtik ittifaq — Pasiyentlə uzunmüddətli güvənli münasibət qurma; müalicəyə riayətin gücləndirilməsi.
3. PANSS pozitiv simptom yarımşkalası — Sayıqlamanın şiddət və müdaxilə dərəcəsinin standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.
4. Kolumbiya Suisid Şiddət Reytinq Şkalası (C-SSRS — Columbia-Suicide Severity Rating Scale) — Suisid riski — xüsusilə qısqanclıq və təqib sayıqlamalarında zorakılıq riski əlavə qiymətləndirilir.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG178 — sayıqlama pozuntusu üçün ayrıca alqoritm yox; ümumi psixoz prinsipləri.
• APA 2021 — antipsixotik birinci sıra; insight və müalicəyə riayət çətinliyi vurğulanır.
• Munro A. icmalları (Cambridge Univ Press 1999) — alt-tip-spesifik klinik məsləhət.

9. Proqnoz

• Proqnoz şizofreniyadan yaxşıdır — funksional saxlama, gec başlanğıc.
• Adhesiya əsas məhdudiyyətdir.
• Qısqanclıq və somatik sayıqlama nisbətən daha çətin müalicə.
• Yaşlılarda sensor korreksiyası ilə yaxşılaşma mümkündür.
• İzləmə — antipsixotik yan təsirləri, sayıqlama şiddəti, zorakılıq və intihar riski.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyenti sayıqlamasının yanlışlığına inandırmaq lazımdır»

Klinik məntiq: açıq konfrontasiya terapevtik ittifaqı pozur və sayıqlamanı gücləndirə bilər; pasiyent tərəfdən «həkim də mənə qarşıdır» izah formalaşır.

Sübut: Birchwood və Trower KDT yanaşmaları — alternativ izahların pasiyentin özü tərəfindən araşdırılmasına yol verən qeyri-konfrontasion yanaşma effektivdir.

Mif 2: «Sayıqlama pozuntusu yalnız psixoterapiya ilə müalicə oluna bilər, antipsixotik lazımsızdır»

Sübut: antipsixotik birinci sıra farmakoterapiyadır; psixoterapiya tək başına kifayət deyil. APA 2021, NICE CG178.

Mif 3: «Erotomaniya yalnız qadın xəstəliyidir, kişilərdə yoxdur»

Sübut: erotomaniya hər iki cinsdə baş verir; kişi pasiyentlərdə daha yüksək zorakılıq riski qeydə alınmışdır (Menzies R.P. et al. Br J Psychiatry 1995).

Mif 4: «Qısqanclıq sayıqlaması „böyük sevgi“ göstəricisidir, tibbi vəziyyət deyil»

Sübut: Othello sindromu klinik psixotik vəziyyətdir, partnyora qarşı zorakılıq və qətl riski yüksəkdir; aktiv tibbi müdaxilə tələb edir.

Mif 5: «Yaşlılarda paranoid sayıqlama „normal yaşlanma“dır»

Sübut: yaşlılarda paranoid sayıqlama tez-tez sensor məhrumiyyət (eşitmə pozuntusu) və ya erkən demensiya markeridir; müalicə oluna bilər. Eşitmə cihazı və ya göz korreksiyası bəzən əhəmiyyətli yaxşılaşma verir.

Mif 6: «Ekzorsizm və ya dini müdaxilə sayıqlamanı sağaldır»

Sübut: psixotik simptomlar neyrobioloji əsaslıdır; antipsixotik müalicəni təxirə salır.

Mif 7: «Sayıqlama pasiyenti təcrid etmək lazımdır — sosial əlaqə zərərlidir»

Sübut: sosial təcrid əksinə sayıqlamanı gücləndirir; sosial dəstək və psixoterapiya tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A24 Delusional disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG178. Psychosis and schizophrenia in adults. 2014/2019.
4. APA. Practice Guideline for Schizophrenia, 3rd ed. 2021.
5. Munro A. Delusional Disorder: Paranoia and Related Illnesses. Cambridge University Press; 1999.
6. Perälä J. et al. Arch Gen Psychiatry 2007;64(1):19–28.
7. Menzies R.P., Fedoroff J.P., Green C.M., Isaacson K. Prediction of dangerous behaviour in male erotomania. Br J Psychiatry 1995;166(4):529–536.
8. Howes O.D., Kapur S. Schizophr Bull 2009;35(3):549–562.
9. Trower P., Birchwood M., Meaden A. et al. Cognitive therapy for command hallucinations: randomised controlled trial. Br J Psychiatry 2004;184:312–320.