XBT-116B45	SOSİAL İŞTİRAKIN MƏHDUDLAŞDIRILMASI POZUNTUSU
XBT-10F94.2	SOSİAL İŞTİRAKIN MƏHDUDLAŞDIRILMASI POZUNTUSU
DSM-5-TR313.89	SOSİAL İŞTİRAKIN MƏHDUDLAŞDIRILMASI POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Sosial İştirakın Məhdudlaşdırılması Pozuntusu (XBT-11: 6B45; DSM-5-TR: 313.89 Disinhibited Social Engagement Disorder, DSED) — uşağın yad şəxslərlə həddən artıq və uyğunsuz dərəcədə dostluğu, ehtiyat olmadan yanaşma və ya getmə davranışı — erkən psixososial məhrumiyyət (institusionalizm, çoxsaylı yer dəyişikliyi) nəticəsində.

Eyni etioloji kökə malikdir, lakin kliniki təzahürü RAD-dən fərqlidir — geri çəkilmə əvəzinə məhdudiyyətsiz yanaşma ilə xarakterizə olunur.

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — «Reactive Attachment Disorder, Disinhibited Type».
• DSM-5 (2013) — ayrı diaqnoz olaraq «Disinhibited Social Engagement Disorder» əlavə edilmiş.
• XBT-11 (2019) — paralel.

3. Epidemiologiya

• Ümumi populyasiyada nadir; institusional uşaqlarda 20%, fostering uşaqlarda 10–15%.
• Başlanğıc 5 yaşa qədər.
• Erkən fostering ilə əhəmiyyətli azalma (Bucharest Early Intervention Project), lakin RAD-dan fərqli olaraq DSED bəzən stabil qulluq mühitində də davam edir.

4. Etiologiya və patogenez

• Ağır psixososial məhrumiyyət — eyni RAD ilə.
• İnstitusional mühitdə çoxsaylı qulluqçu rotation — «promiscuous attachment» formalaşması.

5. Klinik mənzərə

• Yad şəxslərlə açıq yaxınlaşma, ehtiyat olmadan onlarla getmə.
• Ehtiyatsız fiziki yaxınlıq (qucaqlama, oturma).
• Qulluqçu ilə yoxlama davranışının azaldılması yad şəxslə qarşılıqlı təsirdə.
• Stranger danger algısının olmaması.
• Akademik və sosial pozulma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yad şəxslərlə uyğunsuz dərəcədə açıq, dostluq davranışı — aşağıdakılardan ≥ 2-si:

1. Yad şəxslərlə yaxınlaşmaqda azalmış və ya yox ehtiyat;
2. Mədəni və yaşa uyğun olmayan dərəcədə fiziki və ya verbal yaxınlıq;
3. Tanış olmayan yerdə qulluqçunu yoxlama-axtarma davranışının azaldılması;
4. Yad şəxslə getməyə minimum və ya yox ehtiyat.

B. Davranış təkcə impulsivliklə (DEHB) məhdudlaşmır — sosial cəlbedicilik komponenti aydın görünür.

C. Erkən ağır qulluq pozulması — neglect, çoxsaylı yer dəyişikliyi, institusionalizm.

D. Uşağın inkişaf yaşı ≥ 9 ay.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar; DSED RAD-dan ayrı.
• Yaş üzrə inkişaf nəzərə alınmalıdır — kiçik uşaqlarda normal sosial maraq DSED ilə qarışdırılmamalıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə və müşahidə — uşağın yad şəxslərlə qarşılıqlı təsiri.
2. Qulluq tarixçəsi.
3. DAI (Disturbances of Attachment Interview).
4. Komorbidlik skrining (ADHD, autizm).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• DAI.
• Müşahidə tanış olmayan mühitdə.
• Williams sindromu genetik test (FISH 7q11.23) — şübhə varsa.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AACAP 2016 — RAD ilə eyni rəhbərlik.
• DSED RAD-dan fərqli olaraq stabil mühitdə də davam edə bilər — uzunmüddətli izləmə.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Stabil qulluq mühiti.
• Valideyn təlimi — uşağa «təhlükəsiz baza» konsepsiyasının inkişafı; ABC programları.
• Yad şəxs ilə uyğun məsafə öyrətmə.
• Komorbidlik müalicəsi (ADHD).
• İcma və məktəb personalı koordinasiyası — uşağın təhlükəsizliyi.
• Spesifik farmakoterapiya yoxdur; komorbid simptomlar üçün.

1. Bağlanma və Biodavranış Bərpası (ABC — Attachment and Biobehavioral Catch-up) — Dozier M. — RAD üçün də istifadə edilir; DSED-də qulluqçu-uşaq sinkronizasiyasının gücləndirilməsi.
2. Təhlükəsizlik təlimi — Uşağa yad şəxslə uyğun məsafə öyrətmə; qulluqçunu yoxlama davranışının gücləndirilməsi.
3. DAI — RAD və DSED diferensiasiyasında.

9. Proqnoz

• Stabil qulluq və müdaxilə ilə yaxşılaşma; lakin DSED bəzən uzunmüddətli davam edir.
• Yetkinlikdə impulsiv münasibətlər, istismar riskləri qala bilər.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Açıq, dostluq uşaq müsbət xüsusiyyətdir, pozuntu deyil»

Sübut: uyğun sosial məsafə inkişaf mərhələsinin əlamətidir; DSED-də sərhədlərin olmaması uşağın istismar riskini artırır.

Mif 2: «DSED stabil qulluqda tez bir zamanda keçər»

Sübut: RAD-dan fərqli olaraq DSED bəzən stabil mühitdə də davam edir (Bucharest tədqiqatı); uzunmüddətli müdaxilə tələb olunur.

Mif 3: «DSED autizmin »yüngül forması«-dır»

Sübut: ayrı pozuntudur; etiologiya psixososial məhrumiyyət; klinik təzahürlər əksdir (autizmdə sosial geri çəkilmə, DSED-də məhdudlaşdırılmamış yanaşma).

Mif 4: «Cəza ilə uşağı »düzəltmək« olar»

Sübut: cəza pozuntunu gücləndirir və travmatik təsir göstərir; pozitiv bağlanma əsaslı yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 5: «Williams sindromu və DSED eynidir»

Sübut: Williams sindromu genetikdir (7q11.23 delesiyası), spesifik fiziki və koqnitiv profilə malikdir; «hypersociability» əlaməti olsa da, fərqli neyrobioloji və etioloji pozuntudur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B45 Disinhibited social engagement disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Zeanah C.H. et al. AACAP Practice Parameter. JAACAP 2016;55(11):990–1003.
4. Gleason M.M. et al. Validity of evidence-derived criteria for reactive attachment disorder: indiscriminately social/disinhibited and emotionally withdrawn/inhibited types. JAACAP 2011;50(3):216–231.
5. Nelson C.A. et al. Bucharest Early Intervention Project. Science 2007;318(5858):1937–1940.