XBT-116B02	AQORAFOBİYA Agoraphobia
XBT-10F40.0	Aqorafobiya
DSM-5-TRF40.00	Aqorafobiya

1. Tərif və nozologiya

Aqorafobiya (XBT-11: 6B02; DSM-5-TR: F40.00) — qaçışın çətin olduğu və ya kömək əldə oluna bilməyəcəyi situasiyalardan (ictimai nəqliyyat, açıq sahələr, qapalı sahələr, izdiham, evdən tək çıxma) həddən artıq qorxu və qaçınmadır. Pasiyent panik atak və ya digər fəaliyyəti pozan simptomların inkişaf etməsindən qorxur.

2. Tarixçə

• Westphal C. (1872) «agoraphobia» — yunan «agora» (meydan) + qorxu.
• DSM-III (1980) — panik pozuntu ilə birlikdə.
• DSM-5 (2013), XBT-11 — aqorafobiya panik pozuntudan ayrıca kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib (komorbid mümkündür, lakin ayrı diaqnoz əsasında).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2,5%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: gənc-orta yetkinlik.
• Komorbidlik: panik pozuntu 50%, MDD, başqa narahatlıq, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~48% (Mosing M.A. et al. Depress Anxiety 2009;26(11):1004–1011).
• Klassik şərtləndirmə — panik atak konkret situasiyada baş verdikdə həmin situasiyaya qorxu transferi.
• Koqnitiv amillər — fəlakətə salma («kömək gəlməyəcək»).

5. Klinik təzahürlər

Tipik qaçınılan situasiyalar:

• İctimai nəqliyyat (avtobus, qatar, təyyarə).
• Açıq sahələr (meydan, körpü, geniş ərazi).
• Qapalı sahələr (mağaza, kinoteatr).
• Növbə durmaq və ya izdiham.
• Evdən tək çıxma.

Pasiyentdə qaçınma, «təhlükəsizlik» davranışları (yoldaş, mobil telefon, dərman daşıması), qismən və ya tam evə qapanma müşahidə olunur; ağır halda pasiyent ümumiyyətlə evdən çıxa bilmir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakı beş kateqoriyadan ≥ 2-də əhəmiyyətli qorxu və ya narahatlıq:

1. İctimai nəqliyyat;
2. Açıq sahələr;
3. Qapalı sahələr;
4. Növbə və ya izdiham;
5. Evdən tək çıxma.

B. Bu situasiyalar qorxulur, çünki qaçış çətin və ya kömək gəlməyəcək — panik atak və ya fəaliyyəti pozan simptom baş verdikdə.

C. Situasiyalar demək olar həmişə qorxu yaradır.

D. Aktiv qaçınma, yoldaş tələbi və ya kəskin narahatlıqla dözmək.

E. Qorxu situasiyaya uyğun olmayan dərəcədə.

F. Davamlı (≥ 6 ay DSM-5-TR).

G. Əhəmiyyətli funksional pozulma.

H. Tibbi və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — aqorafobiya panik pozuntudan ayrı; komorbid hər iki diaqnoz qoyulur.
• NICE CG113 — aqorafobiya panik pozuntu ilə oxşar müdaxilə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — qaçınılan situasiyalar, panik atak tarixçəsi, funksional yük.
2. SCID-5, MINI.
3. Mobility Inventory for Agoraphobia (MIA) — qaçınma şiddəti.
4. Komorbidlik (panik, MDD, maddə).
5. Tibbi müayinə.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MIA, ACQ, BSQ.
• GAD-7, PHQ-9, PDSS komorbidlik.

8. Müalicə

1. KDT — ekspozisiya əsaslı; pilləli in vivo ekspozisiya qaçınılan situasiyalara; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. Birinci sıra; effekt böyük.
2. SSRİ və ya SNRİ — birinci sıra farmakoterapiya (panik pozuntu kimi).
3. Benzodiazepin — yalnız qısamüddətli.
4. Virtual reality ekspozisiya — alternativ vasitə; sübut bazası inkişaf etməkdə.
5. Müalicə müddəti — remisyadan sonra ≥ 12 ay.

8.1 Müalicə metodikaları

1. İn vivo ekspozisiya — Pilləli yaxınlaşma — pasiyent qaçınılan situasiyalara strukturlaşdırılmış şəkildə daxil olur; terapevt müşayiət edə bilər (terapevtin müşayiəti ilə ekspozisiya). Birinci sıra metod.
2. Virtual Reallıq Ekspozisiya Terapiyası (VRET — Virtual Reality Exposure Therapy) — Klinik kontekstdə virtual mühit yaradılır; in vivo ekspozisiyaya alternativ. Botella C. et al. Behav Res Ther 2007.
3. KDT panik üçün (Clark, Barlow) — aqorafobiyaya uyğunlaşdırılmış — İnteroseptiv + in vivo ekspozisiya.
4. Mobillik Sorğusu (MIA — Mobility Inventory) — Çemblis (Chambless D.L.) — 27 situasiya; tək və yoldaşla qaçınma dərəcəsi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 — KDT və SSRİ.
• CANMAT 2014 — eyni.
• Sánchez-Meca J. et al. Clin Psychol Rev 2010 meta-analiz — KDT ekspozisiya əsasında böyük effekt göstərib.

9. Proqnoz

• Ekspozisiya KDT ilə əksər pasiyentlər funksional bərpa.
• Erkən müdaxilə olmadan xronikləşmə — pasiyent evdən çıxa bilmir.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Aqorafobiyalı pasiyenti situasiyalara qoymamaq lazımdır»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 2: «Aqorafobiya panik pozuntunun „alt-tipi“dir»

Sübut: DSM-5-TR və XBT-11 — ayrı diaqnostik kateqoriyalar; komorbid mümkündür, lakin biri olmadan da baş verə bilər.

Mif 3: «Pasiyent „tənbəl“dir, çıxmaq istəmir»

Sübut: aqorafobiya neyrobioloji və davranış əsaslı klinik pozuntudur; iradi və ya xarakter problemi deyil.

Mif 4: «Yalnız dərman aqorafobiyanı sağaldır, terapiya zəruri deyil»

Sübut: ekspozisiya əsaslı KDT olmadan davamlı remisya çətindir; farmakoterapiya tək başına qaçınma davranışını dəyişdirmir.

Mif 5: «İnternetdən sifariş və distant təhsil sayəsində evdən çıxmamaq aqorafobiyalı pasiyent üçün uyğun həyat tərzidir»

Sübut: akkomodasiya qısamüddətli rahatlıq verir, lakin xəstəliyi gücləndirir və funksional səviyyəni azaldır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B02 Agoraphobia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. 2011/2020.
4. Sánchez-Meca J. et al. Psychological treatment of panic disorder with or without agoraphobia: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2010;30(1):37–50.
5. Chambless D.L., Caputo G.C., Jasin S.E. et al. The Mobility Inventory for Agoraphobia. Behav Res Ther 1985;23(1):35–44.
6. Botella C., García-Palacios A., Villa H. et al. Virtual reality exposure in the treatment of panic disorder and agoraphobia. Clin Psychol Psychother 2007;14(3):164–175.