XBT-116D72	AMNESTİK POZUNTU Amnestic disorder
XBT-10F04	Alkoqol və ya digər psixoaktiv maddələr tərəfindən törədilməyən üzvi amnestik sindrom
DSM-5-TRF02.8x	Başqa tibbi vəziyyətə görə ağır neyrokoqnitiv pozuntu (amnestik forma)

1. Tərif və nozologiya

Amnestik Pozuntu (XBT-11: 6D72 Amnestic Disorder; DSM-5-TR: F04 və oxşar) — yeni informasiyanın öyrənmə və geri çağırma əhəmiyyətli pozulması; başqa koqnitiv domenlər nisbi saxlanılır. Tibbi vəziyyət (Wernicke-Korsakoff, beyin zədəsi, ensefalit, anoksiya), maddə təsiri və ya başqa səbəblə.

2. Tarixçə

• Korsakoff S. (1887) — alkohol-əlaqəli amneziya təsviri.
• Scoville W.B., Milner B. (1957) — H.M. hadisəsi (bilateral medial temporal rezeksiyadan sonra amneziya).

3. Epidemiologiya

• Korsakoff sindromu — xronik ağır alkohol istifadəçilərinin 12–25%-ində.
• Travmatik beyin zədəsindən sonra amneziya — TBİ pasiyentlərinin 30–50%-ində.
• Transient global amnesia (TGA) — 65+ yaşda yayılma 5–25/100 000/il.

4. Etiologiya və patogenez

• Wernicke-Korsakoff — tiamin (B1) çatışmazlığı (alkohol, malnutrisiya).
• Travmatik beyin zədəsi (TBİ).
• Hipoksiya/anoksiya — kardiak arest, karbon monoksid.
• Herpes simpleks ensefaliti.
• Autoimmun ensefalit (anti-NMDA, anti-LGI1).
• Transient global amnesia (TGA) — vaskulyar şübhəsi.
• Maddə (alkohol blackout, benzodiazepin).
• İnsult (xüsusilə bilateral talamik və ya hippokampal).

5. Klinik təzahürlər

• Anterograd amneziya — yeni informasiyanın öyrənmə pozulması (əsas xüsusiyyət).
• Retrograd amneziya — zədədən əvvəlki dövrün yaddaşı («Ribo qanunu» — ən yeni xatirələr birinci itir, ən köhnələri isə daha uzun saxlanılır).
• Konfabulyasiya — Korsakoff sindromunda — pasiyent boş yaddaş yerlərini uydurmalarla doldurur.
• Başqa koqnitiv domenlər nisbi saxlanılır (intellekt, dil, vizuo-məkan).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yeni informasiyanın öyrənmə pozulması və ya əvvəl öyrənilmiş informasiyanın geri çağırma pozulması.

B. Yaddaş pozuntusu əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır.

C. Yalnız delirium və ya başqa NCD kontekstində baş vermir.

D. Sübut — tarixçə, müayinə, laborator göstərir ki, yaddaş pozulması spesifik səbəbə (tibbi vəziyyət, maddə) görədir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — Major və Mild NCD strukturuna inteqrasiya; amnestik alt-tip.
• XBT-11 — ayrı kateqoriya.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. Neyropsixoloji test — yaddaş (WMS-IV, RAVLT, Wechsler Logical Memory).
3. Beyin MRT — bilateral hippokampal, medial temporal, talamik patologiya.
4. Tiamin (B1) səviyyəsi və ya empirik tiamin (Korsakoff şübhəsi).
5. Toksikoloji.
6. Autoimmun ensefalit panel (atipik halda).
7. EEQ.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• WMS-IV (Wechsler Memory Scale), RAVLT.
• Beyin MRT.
• Tiamin, B12.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

1. Etioloji — tiamin (Wernicke-Korsakoff — 500 mq IV × 3 dəfə/gün × 3 gün, sonra 250 mq IM/gündə × 3–5 gün; uzunmüddətli oral tiamin alkohol kəsmədə).
2. Autoimmun ensefalit — immunoterapiya (steroidlər, IVIG, plazmaferez, rituksimab).
3. Herpes ensefalit — asiklovir.
4. Kompensator strategiyalar (xarici yaddaş yardımları, gündəlik strukturlaşdırma).
5. Maddə istifadəsi (alkohol) müalicəsi.
6. Reabilitasiya — koqnitiv reabilitasiya (Wilson B.A.).

8.1 Müalicə metodikaları

1. Wernicke-Korsakoff Profilaktikası və Müalicəsi — Tiamin IV/IM yüksək dozada; qlükozadan ƏVVƏL administrasiya kritik (qlükoza tiamin defisitində Wernicke gücləndirir).
2. Koqnitiv Reabilitasiya (Cognitive Rehabilitation) — Vilson (Wilson B.A.) — Xarici yaddaş yardımları (jurnal, telefon hatırladıcıları), strategiya öyrətmə.
3. İmmunoterapiya (autoimmun ensefalit) — Graus 2016 protokol.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Wernicke-Korsakoff — Royal College of Physicians thiamine protocol.
• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit.

9. Proqnoz

• TGA — tam bərpa.
• Korsakoff — qalıq defisit tipik; tiamin ilə Wernicke akut müdaxilə kritik.
• TBİ — reabilitasiya ilə qismən bərpa.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Amneziya hipnoz ilə „bərpa edilə bilər“»

Sübut: hipnoz yalançı xatirə yarada bilər; organik amneziyada isə effektsizdir.

Mif 2: «Wernicke ensefalopatiyasında oral tiamin kifayətdir»

Sübut: oral absorbsiya kifayət deyil; IV/IM yüksək doza tələb olunur.

Mif 3: «Qlükoza ilə Wernicke „sağaldır“»

Sübut: tiamin defisitində qlükoza Wernicke ensefalopatiyasını gücləndirir; ona görə əvvəlcə tiamin yeridilməlidir.

Mif 4: «Bütün amneziya keçicidir»

Sübut: Korsakoff, TBİ-əsaslı amneziya tipik xronik; reabilitasiya yaxşılaşma verir, lakin tam bərpa az.

Mif 5: «Konfabulyasiya yalandır»

Sübut: konfabulyasiya Korsakoff sindromunda neyrobioloji fenomendir, şüurlu yalan deyil.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D72 Amnestic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Royal College of Physicians. Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome. 2014.
4. Graus F. et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. Lancet Neurol 2016;15(4):391–404.
5. Wilson B.A. Neuropsychological Rehabilitation. Wiley; 2009.