XBT-116D72	AMNESTİK POZUNTU Amnestic Disorder
XBT-10F04	AMNESTİK POZUNTU
DSM-5-TR294.0	AMNESTİK POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Amnestik Pozuntu (XBT-11: 6D72 Amnestic Disorder; DSM-5-TR: 294.0 və oxşar) — yeni informasiyanın öyrənilməsi və geri çağırılmasının əhəmiyyətli pozulması; digər koqnitiv domenlər nisbətən saxlanılır. Bu, tibbi vəziyyət (Wernicke-Korsakoff, beyin zədəsi, ensefalit, anoksiya), maddə təsiri və ya başqa səbəblərdən qaynaqlanır.

2. Tarixçə

• Korsakoff S. (1887) — alkohol-əlaqəli amneziya təsviri.
• Scoville W.B., Milner B. (1957) — H.M. hadisəsi (bilateral hippokampotomiya sonrası amneziya).

3. Epidemiologiya

• Korsakoff sindromu — xronik ağır alkohol istifadəçilərinin 12–25%-ində.
• Travmatik beyin zədəsindən sonra amneziya — TBI pasiyentlərinin 30–50%-ində.
• Transient global amnesia (TGA) — 65+ yaşda yayılma 5–25/100 000/il.

4. Etiologiya və patogenez

• Wernicke-Korsakoff — tiamin (B1) çatışmazlığı (alkohol, malnutrisiya).
• Travmatik beyin zədəsi (TBI).
• Hipoksiya/anoksiya — kardiyak arest, karbon monoksid.
• Herpes simpleks ensefaliti.
• Autoimmun ensefalit (anti-NMDA, anti-LGI1).
• Transient global amnesia (TGA) — vaskulyar şübhəsi.
• Maddə (alkohol blackout, benzodiazepin).
• Stroke (xüsusilə bilateral talamik və ya hippokampal).

5. Klinik mənzərə

• Anterograd amneziya — yeni informasiyanın öyrənmə pozulması (əsas xüsusiyyət).
• Retrograd amneziya — keçmiş yaddaş (zədə əvvəlcə üçün; «ribot qanunu» — keçmiş yeni xatirələr daha əvvəl itir).
• Konfabulyasiya — Korsakoff sindromunda — pasiyent boş yaddaş yerlərini uydurmalarla doldurur.
• Başqa koqnitiv domenlər nisbi saxlanılır (intellekt, dil, vizuo-məkan).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yeni informasiyanın öyrənilməsinin pozulması və ya əvvəllər öyrənilmiş informasiyanın geri çağırılmasının pozulması.

B. Yaddaş pozuntusu əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır.

C. Yalnız delirium və ya başqa NCD kontekstində baş vermir.

D. Sübut — anamnez (tarixçə), müayinə və laborator göstəricilər yaddaş pozulmasının spesifik səbəblə (tibbi vəziyyət, maddə qəbulu) bağlı olduğunu göstərir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — Major və Mild NCD strukturuna inteqrasiya; amnestik alt-tip.
• XBT-11 — ayrı kateqoriya.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. Neyropsixoloji test — yaddaş (WMS-IV, RAVLT, Wechsler Logical Memory).
3. Beyin MRT — bilateral hippokampal, medial temporal, talamik patologiya.
4. Tiamin (B1) səviyyəsi və ya empirik tiamin (Korsakoff şübhəsi).
5. Toksikoloji.
6. Autoimmun ensefalit panel (atipik halda).
7. EEQ.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• WMS-IV (Wechsler Memory Scale), RAVLT.
• Beyin MRT.
• Tiamin, B12.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Wernicke-Korsakoff — Royal College of Physicians thiamine protocol.
• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji — tiamin (Wernicke-Korsakoff — 500 mq IV × 3 dəfə/gün × 3 gün, sonra 250 mq IM/gündə × 3–5 gün; uzunmüddətli oral tiamin alkohol kəsmədə).
• Autoimmun ensefalit — immunoterapiya (steroidlər, IVIG, plazmaferez, rituksimab).
• Herpes ensefalit — asiklovir.
• Kompensator strategiyalar (xarici yaddaş yardımları, gündəlik strukturlaşdırma).
• Maddə istifadəsi (alkohol) müalicəsi.
• Reabilitasiya — koqnitiv reabilitasiya (Wilson B.A.).

1. Wernicke-Korsakoff Profilaktikası və Müalicəsi — Tiamin IV/IM yüksək dozada; qlükozadan ƏVVƏL administrasiya kritik (qlükoza tiamin defisitində Wernicke gücləndirir).
2. Koqnitiv Reabilitasiya (Cognitive Rehabilitation) — Wilson B.A. — Xarici yaddaş yardımları (jurnal, telefon hatırladıcıları), strategiya öyrətmə.
3. İmmunoterapiya (autoimmun ensefalit) — Graus 2016 protokol.

9. Proqnoz

• TGA — tam bərpa.
• Korsakoff — qalıq defisit tipik; tiamin ilə Wernicke akut müdaxilə kritik.
• TBI — reabilitasiya ilə qismən bərpa.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Amneziya hipnoz ilə »bərpa edilə bilər""

Sübut: hipnoz yalançı yaddaş (false memory) yaradır; orqanik amneziyada effektsizdir.

Mif 2: «Tiamin oral yetərlidir Wernicke-də»

Sübut: oral absorbsiya kifayət deyil; IV/IM yüksək doza tələb olunur.

Mif 3: «Qlükoza ilə Wernicke »sağaldır""

Sübut: qlükoza tiamin defisitində Wernicke ensefalopatiyasını gücləndirir; tiamin əvvəl administrasiya.

Mif 4: «Bütün amneziya keçicidir»

Sübut: Korsakoff, TBI-əsaslı amneziya tipik xronik; reabilitasiya yaxşılaşma verir, lakin tam bərpa az.

Mif 5: «Konfabulyasiya yalandır»

Sübut: konfabulyasiya Korsakoff sindromunda neyrobioloji fenomendir, şüurlu yalan deyil.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D72 Amnestic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Royal College of Physicians. Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome. 2014.
4. Graus F. et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. Lancet Neurol 2016;15(4):391–404.
5. Wilson B.A. Neuropsychological Rehabilitation. Wiley; 2009.