XBT-116D50	ÖZÜNƏ TƏTBİQ EDİLƏN FAKTİTİOZ POZUNTU Factitious disorder imposed on self
XBT-10F68.1	Simptomların, fiziki və ya psixoloji xarakterli əlilliyin düşünülmüş şəkildə törədilməsi və ya simulyasiyası [faktitioz pozuntular]
DSM-5-TRF68.10	Özünə tətbiq edilən faktitioz pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Özünə tətbiq edilən faktitioz pozuntu (XBT-11: 6D50; DSM-5-TR: F68.10 Factitious Disorder Imposed on Self) — pasiyentin özündə fiziki və ya psixoloji simptomları və ya zədəni qəsdli yaratması, bu simptomları başqalarına təqdim etməsi; aşkar maddi qazanc yoxdur — simulyasiyadan fərqi məhz bundadır. Pasiyentin əsas motivasiyası tibbi role və ya xəstə kimi qəbul olunmaqdır.

2. Tarixçə

• Asher R. (1951) — «Munchausen syndrome» termini (Baron Munchausen-in fantastik hekayələrindən).
• DSM-III (1980) — Factitious Disorder rəsmi diaqnoz kimi təsbit edilib.
• DSM-5 (2013) — «Imposed on Self» və «Imposed on Another» alt-tiplər.
• Eisendrath S.J. icmalları — diaqnoz və klinik yanaşma.

3. Epidemiologiya

• Klinik populyasiyada nadir (1–2% xəstəxana yatımı); klinik yanaşmada diaqnozun az qoyulması.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək (tibbi peşə fonunda).
• Komorbidlik: BPD, depressiv pozuntular, travma anamnezi.

4. Etiologiya və patogenez

• Psixoloji — tibbi rolda dərin emosional ehtiyac; uşaqlıq travması, qayğısızlıq.
• Tibbi sistemə yaxınlıq (tibb işçisi olmaq).
• BPD komorbid sıx.

5. Klinik təzahürlər

• Çoxsaylı tibbi müraciətlər və yoxlamalar; çoxsaylı klinika ziyarəti («hospital shopping»).
• Çoxsaylı cərrahi prosedurlar.
• Simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması (qan tökmə, infeksiya yaratma, dərmanla zəhərlənmə, somatik şikayət uydurma).
• Klinik təqdim «mümkünsüz» və ya atipik; laborator nəticələr pasiyentin şikayətləri ilə uyğun gəlmir.
• Pasiyent müsahibədə yalan danışa bilər; tibbi tarixçə etibarsızdır.
• Aşkar maddi qazanc yoxdur (sığorta, məhkəmə, iş).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Özündə fiziki və ya psixoloji simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması (yaradılmış və ya uydurulmuş).

B. Pasiyent özünü xəstə, yaralı kimi təqdim edir.

C. Aldatma davranışı aşkar maddi qazancla bağlı deyil.

D. Davranış başqa psixi pozuntu (sayıqlama pozuntusu, başqa psixotik) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Diaqnoz çətindir — sübut tələb edir (sığorta sənədləri, başqa klinikadan məlumat, video).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — atipik klinik təzahürlər, çoxsaylı klinika, «mümkünsüz» simptom.
2. Başqa klinikalardan tibbi tarixçə əldə etmə (pasiyentin razılığı ilə).
3. Sığorta və əczaçılıq qeydləri.
4. Müşahidə — laborator nümunələrin yaradılma yolu.
5. Komorbid BPD, MDD, travma anamnezi.
6. Hüquqi və etik koordinasiya.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi tarixçə (başqa klinikalardan).
• Sığorta qeydləri.
• Psixiatrik müsahibə komorbid pozuntular üçün.

8. Müalicə

1. Qeyri-konfrontasiya yanaşması («non-confrontational approach» — Eisendrath) — diaqnoz pasiyentə cəza əvəzinə qayğı çərçivəsində izah edilir; «sizin distressiniz reallıdır, başqa yolla kömək edə bilərik».
2. Tək həkim modeli — bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə.
3. İnvaziv prosedurların və lazımsız yoxlamaların məhdudlaşdırılması.
4. Psixoterapiya — supportiv, KDT; uzunmüddətli izləmə.
5. Komorbid BPD, MDD, travma müalicəsi.
6. Konfrontasiya birdən-birə pasiyenti «qovur»; yumşaq və qayğı kontekstində daha yaxşı.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Supportiv Psixoterapiya — Pasiyentin emosional ehtiyaclarına qayğı.
2. Multidisiplinar Yanaşma — Tibbi və psixiatrik birgə.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Eisendrath S.J. — konfrontasiyasız yanaşma və terapevtik ittifaq.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

9. Proqnoz

• Xronik gediş; «hospital shopping» davam edir.
• Uzunmüddətli terapevtik ittifaq və komorbidlik müalicəsi proqnozu yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent „yalançı“dır, hüquqi cəza tələb olunur»

Sübut: faktitioz pozuntu psixiatrik pozuntudur — emosional ehtiyaca cavab; konfrontasiyasız yanaşma və psixoterapiya tövsiyə edilir.

Mif 2: «Birbaşa „yalan deyirsən“ deyilməsi pasiyenti „düzəldər“»

Sübut: sərt konfrontasiya pasiyenti «qovur» və başqa klinikaya keçirir; yumşaq yanaşma terapevtik ittifaq qurur.

Mif 3: «Faktitioz pozuntu = somatik simptom pozuntusu»

Sübut: faktitioz şüurlu yalan; somatik simptom — pasiyentin gerçək hissi.

Mif 4: «Başlanmış invaziv prosedurlar sona qədər davam etdirilməlidir»

Sübut: lazımsız invaziv prosedurlar zərərlidir; diaqnoz qoyulduqdan sonra məhdudlaşdırılmalıdır.

Mif 5: «Faktitioz pozuntu müalicə oluna bilməz»

Sübut: sübut bazası məhduddur, lakin uzunmüddətli terapevtik ittifaq və multidisiplinar qayğı ilə yaxşılaşma mümkündür.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D50 Factitious disorder imposed on self. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Eisendrath S.J. Factitious physical disorders: treatment without confrontation. Psychosomatics 1989;30(4):383–387.
4. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
5. Asher R. Munchausen's syndrome. Lancet 1951;1(6650):339–341.