XBT-116D50	ÖZÜNƏ TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN SİNDROMU)
XBT-10F68.1	ÖZÜNƏ TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN SİNDROMU)
DSM-5-TR300.19	ÖZÜNƏ TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN SİNDROMU)

1. Tərif və nozologiya

Özünə tətbiq edilmiş faktitioz pozuntu (XBT-11: 6D50; DSM-5-TR: 300.19 Factitious Disorder Imposed on Self) — pasiyentin özündə fiziki və ya psixoloji simptomları və ya zədəni qəsdən yaratması, bu simptomları başqalarına təqdim etməsi; aşkar maddi gəlir yoxdur (bu, malingering-dən fərqləndirir). Pasiyentin əsas motivasiyası tibbi rol almaq və ya xəstə kimi qəbul olunmaqdır.

2. Tarixçə

• Asher R. (1951) — «Munchausen syndrome» termini (Baron Munchausen-in fantastik hekayələrindən).
• DSM-III (1980) — Factitious Disorder rəsmiyyət.
• DSM-5 (2013) — «Imposed on Self» və «Imposed on Another» alt-tiplər.
• Eisendrath S.J. icmalları — diaqnoz və klinik yanaşma.

3. Epidemiologiya

• Klinik populyasiyada nadir (1–2% xəstəxana yatımı); klinik yanaşmada az-aşkarlanma.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək (tibbi peşə fonunda).
• Komorbidlik: BPD, depresiv pozuntular, travma anamnezi.

4. Etiologiya və patogenez

• Psixoloji — tibbi rolda dərin emosional ehtiyac; uşaqlıq travması, neglect.
• Tibbi sistemə yaxınlıq (sağlamlıq peşəkar olmaq).
• BPD komorbid sıx.

5. Klinik mənzərə

• Çoxsaylı tibbi müraciətlər və yoxlamalar; çoxsaylı klinika ziyarəti («hospital shopping»).
• Çoxsaylı cərrahi prosedurlar.
• Simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması (qan tökmə, infeksiya yaratma, dərmanla zəhərlənmə, somatik şikayət uydurma).
• Klinik təqdim «imkansız» və ya atipik; laborator nəticələr pasiyent əksinə.
• Pasiyent müsahibədə yalan ola bilər; tibbi tarixçə yanlış.
• Aşkar maddi gain yox (sığorta, məhkəmə, iş).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Özündə fiziki və ya psixoloji simptom və ya zədənin qəsdən yaradılması (induksiya olunmuş və ya yalan).

B. Pasiyent özünü xəstə, yaralı kimi təqdim edir.

C. Aldatma davranışı aşkar maddi gain yoxdur.

D. Davranış başqa bir psixi pozuntu (deluzional pozuntu, başqa psixotik pozuntu) ilə daha yaxşı izah edilmir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Diaqnoz çətindir — sübut tələb edir (sığorta sənədləri, başqa klinikadan məlumat, video).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — atipik klinik təzahürlər, çoxsaylı klinika, «imkansız» simptom.
2. Başqa klinikalardan tibbi tarixçə əldə etmə (pasiyentin razılığı ilə).
3. Sığorta və əczaçılıq qeydləri.
4. Müşahidə — laborator nümunələrin yaradılma yolu.
5. Komorbid BPD, MDD, travma anamnezi.
6. Hüquqi və etik koordinasiya.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi tarixçə (başqa klinikalardan).
• Sığorta qeydləri.
• Psixiatrik müsahibə komorbid pozuntular üçün.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Eisendrath S.J. — soft confrontation və terapevtik ittifaq.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Yumşaq konfrontasiya («soft confrontation» — Eisendrath) — diaqnoz pasiyentə cəza əvəzinə qayğı çərçivəsində izah edilir; «sizin distresiniz reallıdır, başqa yolla kömək edə bilərik».
• Tək həkim modeli — bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə.
• İnvaziv prosedurların və lazımsız yoxlamaların məhdudlaşdırılması.
• Psixoterapiya — supportiv, KDT; uzunmüddətli izləmə.
• Komorbid BPD, MDD, travma müalicəsi.
• Konfrontasiya birdən-birə pasiyenti «qovur»; yumşaq və qayğı kontekstində daha yaxşı.

1. Yumşaq Konfrontasiya (Soft Confrontation) — Eyzendrat (Eisendrath) — Diaqnozun cəza əvəzinə qayğı çərçivəsində izahı.
2. Tək Həkim Modeli — Bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə.
3. Supportiv Psixoterapiya — Pasiyentin emosional ehtiyaclarına qayğı.
4. Multidisiplinarlı Yanaşma — Tibbi və psixiatrik birgə.

9. Proqnoz

• Xronik gediş; «hospital shopping» davam edir.
• Uzunmüddətli terapevtik ittifaq və komorbidlik müalicəsi proqnozu yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent »yalançı«-dır, hüquqi cəza tələb olunur»

Sübut: faktitioz pozuntu psixiatrik pozuntudur — emosional ehtiyaca cavabdır; «yumşaq konfrontasiya» (soft confrontation) və psixoterapiya tövsiyə edilir.

Mif 2: «Birbaşa »yalan deyirsən« deyilməsi pasiyenti »düzəldər""

Sübut: sərt konfrontasiya pasiyenti «qovur» və başqa klinikaya keçirir; yumşaq yanaşma isə terapevtik ittifaq qurur.

Mif 3: «Faktitioz pozuntu = somatik simptom pozuntusu»

Sübut: faktitioz şüurlu yalan; somatik simptom — pasiyentin gerçək hissi.

Mif 4: «Bütün invaziv prosedurları davam etdirməyimiz lazımdır»

Sübut: lazımsız invaziv prosedurlar zərərlidir; diaqnoz qoyulduqdan sonra məhdudlaşdırılmalıdır.

Mif 5: «Faktitioz pozuntu müalicə oluna bilməz»

Sübut: sübut bazası məhduddur, lakin uzunmüddətli terapevtik ittifaq və multidisiplinar qayğı ilə yaxşılaşma mümkündür.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D50 Factitious disorder imposed on self. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Eisendrath S.J. Factitious physical disorders: treatment with the soft confrontation. Psychosomatics 1989;30(4):383–387.
4. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
5. Asher R. Munchausen's syndrome. Lancet 1951;1(6650):339–341.