XBT-116B25	BƏDƏNƏ YÖNƏLMİŞ TƏKRAR DAVRANIŞLAR Body-focused Repetitive Behaviour Disorders
XBT-10F63.3	BƏDƏNƏ YÖNƏLMİŞ TƏKRAR DAVRANIŞLAR
DSM-5-TR312.39	BƏDƏNƏ YÖNƏLMİŞ TƏKRAR DAVRANIŞLAR

1. Tərif və nozologiya

Bədənə yönəlmiş təkrar davranışlar (XBT-11: 6B25 Body-focused Repetitive Behaviour Disorders) — pasiyentin öz bədəninə (saç, dəri, dırnaq) təkrarlanan müdaxiləsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. Əsas alt-tiplər:

• 6B25.0 — Trikotilomania (saç çəkmə pozuntusu);
• 6B25.1 — Eksoreasiya / Dermatilomania (dəri qıdaşdırma pozuntusu);
• 6B25.2 — Digər spesifikləşdirilmiş (dırnaq dişləmə — onikofagiya, dodaq dişləmə, yanaq dişləmə).

DSM-5-TR-də Trikotilomania (312.39) və Eksoreasiya (698.4) ayrı kodlanır, lakin OKP spektri kateqoriyasında.

2. Tarixçə

• Hallopeau F.H. (1889) — «trichotillomania» termini.
• DSM-III-R (1987) — Trikotilomania impuls nəzarət pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — OKP spektri kateqoriyasına keçirilmiş; eksoreasiya ayrı diaqnoz kimi əlavə edilmişdir.
• XBT-11 (2019) — birgə kateqoriya kimi (6B25 ümbrellası).

3. Epidemiologiya

• Trikotilomania ömürlük yayılma: 0,5–2%; klinik formada qadınlarda 4:1.
• Eksoreasiya: 1,4–5,4%; qadınlarda yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (10–13 yaş).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, OKP, BDD, ADHD.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 30–40%; ailə tarixçəsi yayğın.
• Genetik — SAPAP3 (SLITRK1) — siçanlarda hipergrooming fenotipi.
• Neyrobioloji — OKP-yə bənzər kortiko-striato-talamo-kortikal disregulasiya, lakin fərqli profil.
• Davranış mexanizmləri: stres reaksiyası, «automatic» (avtomatik, şüursuz) və «focused» (məqsədli, intensiv diqqətlə) alt-tiplər.

5. Klinik mənzərə

Trikotilomania (6B25.0)

• Saç çəkmə — adətən başdan, qaşlardan, kirpiklərdən; bəzən bədənin başqa hissələrindən.
• Saçın gözlə görünən itkisi.
• «Pre-pulling tension» və ya «post-pulling relief» — bütün pasiyentlərdə olmaya bilər.
• Trikofagiya (çəkdiyi saçın yeyilməsi) — 10–20% pasiyentdə; «trikobezoar» — mədə-bağırsaq tıxanması cərrahi tələb edə bilər.

Eksoreasiya / Dermatilomania (6B25.1)

• Dərinin qıdaşdırılması — üz, qol, dərinin pozulmuş sahələri («acne», həşərat sancması yeri).
• Yaralanma, qabıq, izlər.
• İnfeksiya, yara izi, kosmetik nəticələr.

Ümumi xüsusiyyətlər

• Pasiyent davranışı dayandırmağa təkrar uğursuz cəhdlər göstərir.
• Utancdan sosial təcrid (parikulə, ağzı/qolu örtmək).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Saç çəkmə (trixotillomaniyada) və ya dəri qıdaşdırma (eksoreasiyada) — gözlə görünən saç itkisi və ya dəri zədəsi.

B. Pasiyent davranışı dayandırmağa və ya azaltmağa təkrar cəhdlər göstərir.

C. Davranış əhəmiyyətli distress və ya funksional pozuntulara səbəb olur.

D. Tibbi vəziyyətin (alopecia areata, dermatoloji xəstəlik) və ya başqa psixi pozuntunun (BDD-də görünüş motivli; psixozda sayıqlama; maddə induksiyalı) istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — Trikotilomania (312.39) və Eksoreasiya (698.4) ayrı.
• XBT-11 — birgə 6B25 ümbrellası; alt-spesifikatorlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
2. Dermatoloji müayinə — saç itkisi və dəri zədəsinin başqa səbəblərinin istisnası (alopecia areata, tinea capitis, ekzema).
3. Şkala — Massachusetts General Hospital Hairpulling Scale (MGH-HPS), Skin Picking Scale.
4. Komorbidlik skrining.
5. Trikofagiya skrininqi — mədə-bağırsaq simptomları varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MGH-HPS (trikotilomaniya), Skin Picking Scale-Revised.
• Dermatoloji müayinə.
• Trikofagiya halında mədə ultrasəs.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Bloch M.H. Biol Psychiatry 2007 meta-analiz — HRT trikotilomaniya üçün ən sübutlu.
• Grant J.E. Arch Gen Psychiatry 2009 — NAC 1200–2400 mq/gün effektivlik.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• ACT (Acceptance and Commitment Therapy) — emosional komponentə yönəlir.
• Comprehensive Behavioral Treatment (ComB, Mansueto) — HRT + multimodal davranış müdaxiləsi.
• N-asetilsistein (NAC) — sübut bazası inkişaf etməkdə; Grant J.E. et al. Arch Gen Psychiatry 2009 RKİ — trikotilomaniyada effektivlik.
• SSRİ — sübut bazası məhduddur; OKP-də effektiv olan SSRİ trikotilomaniyada zəif cavab; klomipramin nisbətən üstün.
• Atipik antipsixotik adjunkt — refrakter halda.
• Dermatoloji qulluq — yaralanma və infeksiyaların idarə edilməsi.

1. Vərdiş Əvəzləmə Təlimi (HRT — Habit Reversal Training) — Azrin N.H., Nunn R.G. — Beş əsas komponent — awareness training, competing response, motivasiya, sosial dəstək, generalization. Bədənə yönəlmiş təkrar davranışlarda qızıl standart.
2. Kompleks Davranış Müalicəsi (ComB — Comprehensive Behavioral Treatment) — Mansueto C.S. — SCAMP modeli — Sensor, Cognitive, Affective, Motor, Place modalliklərinə görə fərdiləşdirilmiş yanaşma.
3. Qəbul və Öhdəlik Terapiyası (ACT — Acceptance and Commitment Therapy) — Emosional komponentə fokus; Woods D.W. et al. Behav Res Ther 2006 RKİ.
4. NAC — N-asetilsistein — Qlutamatergic modulator; 1200–2400 mq/gün; Grant J.E. Arch Gen Psychiatry 2009.
5. Massaçusets Baş Xəstəxanası Saçyolma Şkalası (MGH-HPS — Massachusetts General Hospital Hairpulling Scale) — 7 maddə; tezliyi, intensivliyi.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, «waxing and waning».
• HRT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; komorbidlik müalicəsi vacibdir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Saç çəkmə və dəri qıdaşdırma »pis vərdiş«-dir, ciddi pozuntu deyil»

Sübut: klinik pozuntudur; funksional pozulma, sosial təcrid, infeksiya və trikobezoar (cərrahi) riskləri.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq dayandıra bilər»

Sübut: pasiyent təkrarən cəhd edib uğursuz olur — bu pozuntunun əsas əlamətidir; HRT və ya farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 3: «SSRİ trikotilomaniya üçün effektivdir (OKP kimi)»

Sübut: SSRİ-yə cavab OKP-dən zəifdir; HRT birinci sıra; NAC köməkçi; klomipramin SSRİ-dən nisbətən üstündür.

Mif 4: «Saçın gizlədilməsi (parika, makyaj) həll yoludur»

Sübut: kosmetik kamuflyaj qısamüddətli; əsas davranışa müdaxilə tələb olunur.

Mif 5: «Yalnız hipnoz və ya psixoanalitik dərin terapiya əsas davranış səbəbini həll edər»

Sübut: sübut bazası məhduddur; HRT-yə əsaslanan davranış yanaşmaları üstündür.

Mif 6: «Dəri qıdaşdırma »akne« və ya kosmetik problemə cavabdır»

Sübut: klinik pozuntu — pasiyent davranışın qarşısını ala bilmir, dəridə zədələnmələrə və infeksiyaya səbəb olur; klinik müdaxilə tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B25 Body-focused repetitive behaviour disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Bloch M.H. et al. Systematic review: pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania. Biol Psychiatry 2007;62(8):839–846.
4. Grant J.E. et al. N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Arch Gen Psychiatry 2009;66(7):756–763.
5. Woods D.W., Wetterneck C.T., Flessner C.A. A controlled evaluation of acceptance and commitment therapy plus habit reversal for trichotillomania. Behav Res Ther 2006;44(5):639–656.
6. Mansueto C.S., Goldfinger Golomb R., Thomas A.M., Stemberger R.M.T. A comprehensive model for behavioral treatment of trichotillomania. Cogn Behav Pract 1999;6(1):23–43.