XBT-11HA00	EREKTİL DİSFUNKSİYA (ED) Erectile Dysfunction
XBT-10F52.2	EREKTİL DİSFUNKSİYA (ED)
DSM-5-TR302.72	EREKTİL DİSFUNKSİYA (ED)

1. Tərif və nozologiya

Erektil Disfunksiya (ED; XBT-11: HA00 Erectile Dysfunction; DSM-5-TR: 302.72) cinsi əlaqə üçün kifayət edən ereksiyanın əldə edilməsində və ya saxlanılmasında davamlı çətinlikdir. Bu vəziyyət müddət ≥ 6 ay ərzində əksər cəhdlərdə müşahidə olunur.

2. Tarixçə

• 1998 — sildenafil (Viagra) FDA təsdiqi — ED müalicəsində inqilab.
• AUA (American Urological Association) Guideline (Burnett 2018, 2024 yenilənmə).
• EAU (European Association of Urology) Guidelines.

3. Epidemiologiya

• 40 yaşda 5–10%, 70 yaşda 50%+.
• Risk amilləri: diabet, kardiyovaskulyar xəstəlik (ED kardiyovaskulyar erkən marker), hipertenziya, hiperlipidemia, siqaret, piylənmə, depresiya, antidepresantlar.

4. Etiologiya və patogenez

• Orqanik (~70%) — vaskulyar, neyrogenic, endokrin (hipoqonadizm), dərmana bağlı.
• Psixogen (~10%) — performans narahatlığı, münasibət problemləri, depresiya.
• Qarışıq (~20%).
• Princeton III Consensus (Nehra 2012) — ED kardiyovaskulyar erkən marker, kardiyak risk qiymətləndirməsi vacib.

5. Klinik mənzərə

• Erektion əldə etmə və ya saxlama çətinliyi.
• Səhər və ya gecə erektionlarının olub-olmaması (psixogen vs orqanik diferensiasiyada).
• Münasibət və emosional yük.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (AUA 2018 · EAU)

A. Erektion əldə etmə və/və ya saxlama davamlı çətinliyi.

B. Müddət ≥ 6 ay, əksər cəhdlərdə.

C. Distress və ya münasibət pozulması.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AUA 2018/2024 və EAU — pillə-pillə yanaşma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi və tibbi anamnez, münasibətlər).
2. IIEF (International Index of Erectile Function) / SHIM.
3. Laborator — səhər testosteronu, qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin, tireoid.
4. Kardiyovaskulyar qiymətləndirmə.
5. Penil USG (vaskulyar şübhəsi) — selektiv.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• IIEF.
• Tibbi və laborator (yuxarıda).
• Kardiyak qiymətləndirmə (lazım olduqda EKG, stres test).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (AUA 2018/2024 · EAU pillə-pillə)

• 1-ci sıra:
  • Yaşam tərzi — siqaretdən imtina, çəki, fiziki aktivlik, kardiyovaskulyar idarəsi;
  • PDE5 inhibitorları — sildenafil (25–100 mq), tadalafil (5–20 mq lazım olduqda və ya 2,5–5 mq gündəlik), vardenafil, avanafil; nitratla mütləq əkstərkib; α-blokatorla ehtiyat.
  • 1-ci sıra (hipoqonadizmdə): testosteron əvəzedici terapiya (TRT) — yalnız təsdiqlənmiş hipoqonadizmdə (≥ 2 səhər ölçüsü aşağı + simptomlar); PSA və hematokrit izləməsi.
  • 2-ci sıra:
    • İntrakavernozal alprostadil (PGE1);
    • İntrauretral alprostadil (MUSE);
    • Vakuum erektil cihaz.
    • 3-cü sıra: penil protez (yarımrigid və ya inflatable); yüksək məmnuniyyət.
    • Psixoterapiya — performans narahatlığında; cüt terapiyası.
    • Antidepresant induksiyalı ED — bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ; sildenafil adjunkt (Nurnberg JAMA 2003).
    1. PDE5 İnhibitorları — Fosfodiesteraza 5 inhibitor; nitratla mütləq əkstərkib.
    2. İntrakavernozal Alprostadil — PGE1; PDE5 cavabsızlıqda.
    3. Vakuum Cihazı (Vacuum Device) — Qeyri-invaziv; antikoaqulyantda istifadə oluna bilər.
    4. Penil Protez (Penile Prosthesis) — Refrakter ED; yüksək məmnuniyyət.
    5. Beynəlxalq Erektil Funksiya İndeksi (IIEF — International Index of Erectile Function) — Şiddət şkalası.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • Burnett A.L. et al. AUA Guideline. J Urol 2018, 2024 yenilənmə.
    • Salonia A. et al. EAU Guidelines 2023.

    9. Proqnoz

    PDE5 ilə 70% effektivlik; refrakter halda 2–3-cü sıra; ürək-damar riskinin idarəsi mortaliteti azaldır.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «ED yaşlanmanın normal hissəsidir, müalicə tələb etmir»

    Sübut: ED erkən ürək-damar markeridir; aktiv müdaxilə vacibdir.

    Mif 2: «Reseptsiz »təbii« potensiya gücləndiriciləri təhlükəsizdir»

    Sübut: FDA xəbərdarlıqları — bir çox «natural» preparatda deklarə olunmamış sildenafil/tadalafil — nitratla qarşılıqlı təsir, ölüm riski.

    Mif 3: «Testosteron əvəzedici terapiya hər ED pasiyenti üçün lazımdır»

    Sübut: AUA — yalnız təsdiqlənmiş hipoqonadizmdə; rutin TRT tövsiyə edilmir.

    Mif 4: «Şok dalğa terapiyası (Li-ESWT) standart müalicədir»

    Sübut: AUA 2024 — araşdırma mərhələsindədir; standart birinci sıra deyil.

    Mif 5: «Yohimbine effektiv təbii alternativdir»

    Sübut: Cochrane (Ernst, Pittler) — zəif effekt, narahatlıq və hipertenziya yan təsirləri; PDE5 daha üstündür.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. HA00 Erectile dysfunction. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. Burnett A.L. et al. Erectile Dysfunction: AUA Guideline. J Urol 2018;200(3):633–641.
    4. Salonia A. et al. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health 2023.
    5. Nehra A. et al. The Princeton III Consensus recommendations for the management of erectile dysfunction and cardiovascular disease. Mayo Clin Proc 2012;87(8):766–778.
    6. Yuan J. et al. Comparative effectiveness and safety of oral phosphodiesterase type 5 inhibitors for erectile dysfunction: a systematic review and network meta-analysis. Eur Urol 2013;63(5):902–912.