XBT-11HA00	HİPOAKTİV CİNSİ İSTƏK DİSFUNKSİYASI Hypoactive sexual desire dysfunction
XBT-10F52.0	Seksual meylliyin olmaması və ya itirilməsi
DSM-5-TRF52.0 / F52.22	Kişilərdə hipoaktiv cinsi istək pozuntusu / qadınlarda cinsi maraq-oyanma pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Hipoaktiv cinsi istək disfunksiyası (HSDD; XBT-11: HA00 Hypoactive sexual desire dysfunction; DSM-5-TR qadınlarda Female Sexual Interest/Arousal Disorder F52.22, kişilərdə Male Hypoactive Sexual Desire Disorder F52.0) — cinsi fantaziya və əlaqəyə istəyin davamlı azalması və ya yoxluğu; distress ilə.

Müddət ≥ 6 ay; situasion və ya generalizə olunmuş; ömürboyu (lifelong) və ya qazanılmış (acquired).

2. Tarixçə

• Kaplan H.S. (1977) — istək fazasının cinsi cavab modelinə daxil edilməsi.
• Basson R. (2000) — qadınlarda dövri (circular) istək-həyəcan modeli.
• 2015 — flibanserin FDA təsdiqi; 2019 — bremelanotid FDA təsdiqi.
• ISSWSH (International Society for the Study of Women's Sexual Health) Process of Care 2018 (Clayton A.H.).

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 8–10% distressle (HSDD); kişilərdə 14–17%.
• Yaşa bağlı artım; perimenopoz risk dövrü.
• Komorbidlik: depressiya, antidepressant istifadəsi (SSRİ), münasibət problemləri.

4. Etiologiya və patogenez

• Bioloji — hormonal (testosteron, östrogen), dərmana bağlı (SSRİ, OK, antihipertenziv), xronik xəstəliklər.
• Psixoloji — depressiya, narahatlıq, bədən obrazı, travma tarixçəsi.
• Münasibət — konflikt, partnyor cinsi disfunksiyası.
• Sosial-mədəni — qadağa, məlumatsızlıq.

5. Klinik təzahürlər

• Spontan cinsi fantaziya və düşüncələrin azalması və ya yoxluğu.
• Cinsi yaxınlığa təşəbbüs göstərməmək və partnyorun təşəbbüsünə cavab verməmək.
• Distress (kritik meyar — sadəcə aşağı istək kifayət deyil).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · ISSWSH)

A. Cinsi fantaziya və istəyin davamlı azalması və ya yoxluğu.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Klinik mənalı distress.

D. Başqa psixi pozuntu, dərman və ya tibbi vəziyyət ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSWSH Process of Care (Clayton A.H. et al. Mayo Clin Proc 2018).
• DSM-5-TR qadınlarda istək və həyəcan birləşdirilib (FSIAD).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi və münasibət tarixçəsi).
2. DSDS (Decreased Sexual Desire Screener) — 5-bənd qadınlarda.
3. Hormonal qiymətləndirmə (kişilərdə səhər testosteron; qadınlarda göstəriş olduqda).
4. Dərman və komorbidlik analizi.
5. Depressiya, narahatlıq skrininqi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• DSDS, FSFI, IIEF.
• Hormonal panel.
• Depressiya/narahatlıq şkalaları.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (ISSWSH 2018)

1. Bioloji-psixoloji-sosial yanaşma — etiologiyaya görə multimodal.
2. Psixoterapiya və cüt terapiyası — KDT, mindfulness, sensate focus (Masters & Johnson).
3. Dərman dəyişikliyi — SSRİ induksiyalı halda bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ.
4. Qadınlarda farmakoterapiya (premenopozal HSDD):
   • Flibanserin (100 mq gecə) — FDA 2015 təsdiqi; alkoholla birlikdə ağır hipotenziya və senkop riski (FDA 2019 qara qutu xəbərdarlığını yumşaltdı: 1–2 standart içkidən sonra ən azı 2 saat gözlə, 3 və daha çox içkidə həmin axşam dozanı burax);
   • Bremelanotid (1,75 mq s/c lazım olduqda) — FDA 2019 təsdiqi; melanocortin agonisti.
5. Qadınlarda postmenopozal: transdermal testosteron aşağı dozada (off-label, beynəlxalq konsensus Davis S.R. 2019) — diqqətli izləmə.
6. Kişilərdə: hipoqonadizm təsdiqlənmiş halda TRT (≥ 2 səhər ölçüsü aşağı + simptomlar).
7. Münasibət və kommunikasiya işi kritik.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Flibanserin — Serotonin 1A agonist / 2A antaqonist; gündəlik gecə dozası; premenopozal qadınlarda.
2. Bremelanotid — Melanocortin agonisti; s/c lazım olduqda.
3. Testosteron Qadınlarda (off-label) — Postmenopozal; aşağı doza; monitorinq.
4. KDT və Mayndfulnes (Mindfulness) — Brotto L.A. tədqiqatları — qadın cinsi disfunksiyasında effektiv.
5. Duyğu Fokusu (Sensate Focus) — Cüt terapiyası texnikası.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• Clayton A.H. et al. ISSWSH Process of Care. Mayo Clin Proc 2018.
• Davis S.R. et al. Global Consensus Position Statement on Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab 2019.

9. Proqnoz

Multimodal yanaşma ilə əksər pasiyent yaxşılaşır; xronik formada davamlı strategiya tələb olunur.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Aşağı istək həmişə pozuntudur»

Sübut: distress kritik meyar; distressiz aşağı istək normal variasiya — patoloji deyil.

Mif 2: «Testosteron bütün qadınlar üçün istək gücləndiricisidir»

Sübut: Davis 2019 konsensus — yalnız postmenopozal HSDD-də aşağı doza off-label; ümumi vaxt qəbulu rəsmi tövsiyə deyil.

Mif 3: «Flibanserin „qadın Viagrasıdır“»

Sübut: mexanizmi tamamilə fərqli (serotoninergik, MSS); gündəlik istifadə; effekt mütəvazi (sildenafil ilə müqayisə yanlış).

Mif 4: «İstək disfunksiyası yalnız psixoloji səbəbdəndir»

Sübut: SSRİ, OK, antihipertenzivlər və hormonal dəyişikliklər güclü təsir göstərir; bioloji axtarış vacib.

Mif 5: «Reseptsiz „afrodiziaklar“ effektivdir»

Sübut: Cochrane və sistematik icmallar — kiçik və ya yox effekt; FDA xəbərdarlıqları gizli komponent.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA00 Hypoactive sexual desire dysfunction. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Clayton A.H. et al. The International Society for the Study of Women's Sexual Health Process of Care for Management of HSDD in Women. Mayo Clin Proc 2018;93(4):467–487.
4. Davis S.R. et al. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab 2019;104(10):4660–4666.
5. Basson R. The female sexual response: a different model. J Sex Marital Ther 2000;26(1):51–65.
6. Brotto L.A. Better Sex Through Mindfulness: How Women Can Cultivate Desire. Vancouver: Greystone Books, 2018.