AMFETAMİN, METAMFETAMİN VƏ YA METKATİNON DA DAXİL OLMAQLA STİMULLAŞDIRICI MADDƏLƏRİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR

1. Tərif və nozologiya

Stimullaşdırıcı Maddələrin Qəbulundan Qaynaqlanan Pozuntular (XBT-11: 6C46; DSM-5-TR: F15.20 Stimulant Use Disorder) — amfetamin, metamfetamin, metkatinon və digər stimulyatorların istifadəsi nəticəsində inkişaf edən pozuntular. XBT-11-də ayrıca kodlanır: kokain (6C45), sintetik katinonlar, mefedron da daxil olmaqla (6C47), kofein (6C48), MDMA və oxşar maddələr, MDA da daxil olmaqla (6C4C).

2. Tarixçə

• Amfetamin ilk dəfə Edeleano L. tərəfindən 1887-ci ildə sintez edilmişdir; II Dünya müharibəsində geniş istifadə.
• 1950–60-cı illər — aptek-resept epidemiyası.
• Metamfetamin epidemiyası 1990-cı illərdən.
• «Bath salts» (sintetik katinonlar) — 2010+ epidemiyası. «Krokodil» (dezomorfin) opioiddir və XBT-11-də ayrıca kodlanır (6C43).

3. Epidemiologiya

• Dünya istifadəçi: amfetamin 30 mln+ (UNODC).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Komorbidlik: psixoz, MDD, narahatlıq, kardiovaskulyar, dəri zədələri (özünə qaşıma, «metamfetamin ağzı»).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin və noradrenalin sərbəstləşməsi və geri-götürülmənin blokası; ağır neyrotoksiklik (xüsusilə metamfetamin — dopamin nəyronlarına).

5. Klinik təzahürlər

• İntoksikasiya — euforia, hipervigilentlik, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid psixoz, agitasiya, miokard infarkt, insult, tutmalar, rabdomioliz.
• Kəsilmə — «crash» — depressiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah, intens cravings; suicid riski yüksək.
• Xronik istifadə — psixoz (paranoid sayıqlamalar, hallüsinasiyalar), koqnitiv defisit, «metamfetamin ağzı» (diş çürüklük), dəri qaşıma.
• MDMA (6C4C) — hiponatriemiya, hipertermiya, serotonin sindromu, neyrotoksiklik.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.
• NIDA — metamfetamin tədqiqat hesabatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji.
3. EKG, troponin.
4. Komorbidlik (psixoz, MDD, kardiovaskulyar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, CPK (rabdomioliz).
• Diş və dəri müayinəsi.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Psixososial — birinci sıra:
   • Kontingens idarəetmə;
   • KDT;
   • MI;
   • Matrix Model — amfetamin asılılığı üçün manualizə edilmiş kompleks proqram.
2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur; off-label: mirtazapin, naltrekson + bupropion (Trivedi M.H. NEJM 2021 — ADAPT-2 trial metamfetamin üçün kombinasiya — təvazökar effekt).
3. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin agitasiya üçün; antipsixotik psixozda.
4. Komorbid psixoz — paralel müalicə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Matriks Modeli (Matrix Model) — 16 həftəlik strukturlaşdırılmış proqram — KDT + ailə + 12-step + tək həkim. Sübut bazası amfetamin/metamfetamin üçün.
2. Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Negatif test üçün mükafat.
3. Naltrekson + Bupropion (ADAPT-2) — Metamfetamin asılılığında ilkin RKİ sübut; off-label.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 33.
• NIDA.
• Trivedi M.H. et al. NEJM 2021 — naltrekson + bupropion metamfetamin asılılığında ilkin sübut bazası.

9. Proqnoz

• Multimodal yanaşma ilə remisya 30–50%.
• Komorbid psixoz pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Metamfetamin „Spice“dan və ya başqa „designer drug“ lardan təhlükəsizdir»

Sübut: metamfetamin yüksək neyrotoksiklik, psixoz, mortalitet yaradır.

Mif 2: «MDMA „təmiz“ maddə kimi təhlükəsizdir»

Sübut: MDMA üçün hipertermiya, hiponatriemiya, serotonin sindromu; «təmiz» maddə tipik olaraq qarışıqdır (sintetik katinonlar, fentanil).

Mif 3: «Detoksifikasiya stimulyant asılılığı üçün yetərlidir»

Sübut: kontingens idarəetmə və KDT əsas; tək detoks 90%+ residiv.

Mif 4: «Antidepressant stimulyant asılılığını sağaldır»

Sübut: tək antidepressant effektsiz; ADAPT-2 kombinasiya üçün ilkin sübut verir.

Mif 5: «Stimulyant istifadəçilər „məhsuldardır“, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: qısamüddətli performans artımı görüntüsü; uzunmüddətli koqnitiv, psixiatrik, kardiak komplikasiyalar.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C46 Disorders due to use of stimulants. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 33. 2021.
4. NIDA. Methamphetamine Research Report. 2019.
5. Trivedi M.H. et al. Bupropion and Naltrexone in Methamphetamine Use Disorder. NEJM 2021;384(2):140–153.
6. Rawson R.A. et al. Matrix Model. SAMHSA.