XBT-116C45	KOKAİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of cocaine
XBT-10F14	Kokainin qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF14.20	Stimulyant (kokain) istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Kokain Qəbulundan Qaynaqlanan Pozuntular (XBT-11: 6C45; DSM-5-TR: F14.20) — kokainin kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadəsi. İntoksikasiya, kəsilmə, zərərli istifadə paterni, asılılıq, induksiyalı psixotik və əhval pozuntuları əhatə edir.

2. Tarixçə

• Koka yarpaqları And dağlarında min illərdir istifadə olunur.
• Niemann A. (1860) — kokain izolyasiyası.
• Freud (1884) — «Über Coca» — sonradan klinik effekti tənqid etmişdir.
• 1970–80-ci illər — «crack» epidemiyası ABŞ-da.

3. Epidemiologiya

• Dünyada illik istifadəçi 21 mln (UNODC).
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: alkohol, opioid, MDD, BPD, psixoz, kardiovaskulyar mortalitet.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin geri-götürülməsinin blokası → mezolimbik mükafat artımı; tolerans və «down-regulation».
• Sosial-mədəni — peer, əlçatanlıq, sosial-ekonomik.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları).
• İntoksikasiya — euforia, hipervigilentlik, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid sayıqlama, hallüsinasiya, agitasiya, miokard infarkt, insult, tutmalar.
• Kəsilmə — «crash» — depressiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah artımı, intens cravings; suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + toksikoloji.
2. EKG, troponin (xüsusilə sinə ağrısı).
3. HIV, HCV, sifilis.
4. Komorbidlik və suicid riski (kəsilmə dövründə yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, kardiak qiymətləndirmə.
• HIV, HCV.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Psixososial — birinci sıra:
   • Kontingens idarəetmə — sübut bazası ən güclü (Petry N.M. icmalları).
   • KDT;
   • MI;
   • Community Reinforcement Approach (CRA).
2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur. Off-label tədqiqatlar — disulfiram, modafinil, topiramat — qarışıq nəticələr.
3. Komorbidlik müalicəsi.
4. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin (lorazepam); kardiak monitorinq; antipsixotik psixoz halında.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Petri (Petry N.M.), Higgins (Higgins S.) — Negatif toksikoloji testlər üçün vauçer/mükafat; sübut bazası kokain üçün ən güclü.
2. KDT və İcma Gücləndirmə Yanaşması (CRA — Community Reinforcement Approach) — Tətikləyicilərin idarəsi, alternativ mükafat fəaliyyətləri.
3. MI — Davranış dəyişikliyinə motivasiya.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 33 — kontingens idarəetmə qızıl standart.
• NIDA — kokainə spesifik farmakoterapiya yoxdur.

9. Proqnoz

• Kontingens idarəetmə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid maddə istifadəsi və psixiatrik pozuntu pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Kokain „rekreasion“ maddədir, asılılıq yaratmır»

Sübut: kokain yüksək asılılıq potensialına malikdir; kardiovaskulyar mortalitet, psixoz, sosial pozulma.

Mif 2: «Kokain üçün FDA təsdiqli müalicə mövcuddur»

Sübut: hələ yoxdur; psixososial müdaxilə birinci sıra.

Mif 3: «Kokainin „crash“i təhlükəsizdir, müalicə tələb etmir»

Sübut: kəsilmə dövründə suicid riski yüksək; aktiv izləmə tələb olunur.

Mif 4: «Crack və koka tozu fərqli pozuntulardır»

Sübut: eyni maddə (kokain); yeridilmə yolu (tüstü ilə və ya intranazal) farmakokinetikanı və asılılığın formalaşma sürətini dəyişir.

Mif 5: «Hamiləlikdə „crack baby“ konsepsiyası — uşaqlarda davamlı zərər»

Sübut: son icmallar — prenatal kokain ekspozisiyasının uzunmüddətli təsirləri əvvəlcə hesab edilənlərdən az; sosial-ekonomik faktorlar daha güclü təsir göstərir (Frank D.A. JAMA 2001 icmal).

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C45 Disorders due to use of cocaine. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 33: Treatment for Stimulant Use Disorders. 2021 update.
4. NIDA. Research Report: Cocaine. 2016.
5. Petry N.M., Alessi S.M., Olmstead T.A. Contingency management treatment for substance use disorders. Psychol Addict Behav 2017;31(8):897–906.
6. Frank D.A. et al. Growth, development, and behavior in early childhood following prenatal cocaine exposure. JAMA 2001;285(12):1613–1625.
7. Higgins S.T., Budney A.J., Bickel W.K. et al. Incentives improve outcome in outpatient behavioral treatment of cocaine dependence. Arch Gen Psychiatry 1994;51(7):568–576.