XBT-116C45	STİMULYANT İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F15	STİMULYANT İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR304.4	STİMULYANT İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Stimulyant istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C45; DSM-5-TR: 304.4 Stimulant Use Disorder) — amfetamin, metamfetamin, MDMA, mefedron və ya digər sintetik katinonların istifadəsi nəticəsində inkişaf edən pozuntular. Kokain ayrıca kodlanır (6C44).

2. Tarixçə

• Amfetamin Edeleano L. (1887) sintezi; II Dünya müharibəsində geniş istifadə.
• 1950–60-cı illər — pharmacy-prescription epidemiyası.
• Metamfetamin epidemiyası 1990-cı illərdən.
• «Krokodil» (desomorphine), «bath salts» (sintetik katinonlar) — 2010+ epidemiyaları.

3. Epidemiologiya

• Dünya istifadəçi: amfetamin 30 mln+ (UNODC).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Komorbidlik: psixoz, MDD, narahatlıq, kardiyovaskulyar, dəri zədələri (özünə qıdaşdırma, «meth mouth»).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin və noradrenalin sərbəstləşməsi və geri-götürülmənin blokası; ağır neyrotoksiklik (xüsusilə metamfetamin — dopamin nəyronlarına).

5. Klinik mənzərə

• İntoksikasiya — euforia, hipervigilance, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid psixoz, agitasiya, miokard infarkt, stroke, tutmalar, rabdomioliz.
• Kəsilmə — «crash» — depresiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah, intens cravings; suicid riski yüksək.
• Xronik istifadə — psixoz (paranoid sayıqlamalar, halusinasiyalar), koqnitiv defisit, «meth mouth» (diş çürüklük), dəri qıdaşdırma.
• MDMA — hiponatriemiya, hipertermiya, serotonin sindromu, neyrotoksiklik.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.
• NIDA — metamfetamin tədqiqat hesabatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji.
3. EKG, troponin.
4. Komorbidlik (psixoz, MDD, kardiovaskulyar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, CPK (rabdomioliz).
• Diş və dəri müayinəsi.
• C-SSRS.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33.
• NIDA.
• Trivedi M.H. et al. NEJM 2021 — naltrekson + bupropion metamfetamin asılılığında ilkin sübut bazası.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Psixososial — birinci sıra:
  • Kontingens idarəetmə;
  • KDT;
  • MI;
  • Matrix Model — amfetamin asılılığı üçün manualizə edilmiş kompleks proqram.
  • Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat YOXDUR; off-label: mirtazapin, naltrekson + bupropion (Trivedi M.H. NEJM 2021 — ADAPT-2 trial metamfetamin üçün kombinasiya — təvazökar effekt).
  • Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin agitasiya üçün; antipsixotik psixozda.
  • Komorbid psixoz — paralel müalicə.
  1. Matriks Modeli (Matrix Model) — 16 həftəlik strukturlaşdırılmış proqram — KDT + ailə + 12-step + tək həkim. Sübut bazası amfetamin/metamfetamin üçün.
  2. Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Negatif test üçün mükafat.
  3. Naltrekson + Bupropion (ADAPT-2) — Metamfetamin asılılığında ilkin RKİ sübut; off-label.

  9. Proqnoz

  • Multimodal yanaşma ilə remisya 30–50%.
  • Komorbid psixoz pis proqnoz.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Metamfetamin »Spice«-dan və ya başqa »designer drug«-lardan təhlükəsizdir»

  Sübut: metamfetamin yüksək neyrotoksiklik, psixoz və ölüm riski yaradır.

  Mif 2: «MDMA »təmiz« maddə kimi təhlükəsizdir»

  Sübut: MDMA üçün hipertermiya, hiponatriemiya, serotonin sindromu; «təmiz» maddə tipik olaraq qarışıqdır (sintetik katinonlar, fentanil).

  Mif 3: «Detoksifikasiya stimulyant asılılığı üçün yetərlidir»

  Sübut: kontingens idarəetməsi və KDT əsasdır; tək detoksifikasiya 90%+ residiv verir.

  Mif 4: «Antidepresant stimulyant asılılığını sağaldır»

  Sübut: tək antidepresant effektsizdir; ADAPT-2 kombinasiya üçün ilkin sübut göstərir.

  Mif 5: «Stimulyant istifadəçilər »məhsuldardır«, müdaxilə tələb etmir»

  Sübut: qısamüddətli performans artımı görüntüsü; uzunmüddətli koqnitiv, psixiatrik, kardiyak komplikasiyalar.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6C45 Disorders due to use of stimulants. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. SAMHSA. TIP 33. 2021.
  4. NIDA. Methamphetamine Research Report. 2019.
  5. Trivedi M.H. et al. Bupropion and Naltrexone in Methamphetamine Use Disorder. NEJM 2021;384(2):140–153.
  6. Rawson R.A. et al. Matrix Model. SAMHSA.