XBT-11HA02.0	ANORQAZMİYA Anorgasmia
XBT-10F52.3	Orqazm disfunksiyası
DSM-5-TRF52.31 / F52.32	Qadınlarda orqazm pozuntusu / gecikmiş ejakulyasiya

1. Tərif və nozologiya

Anorqazmiya (XBT-11: HA02.0 Anorgasmia; DSM-5-TR qadınlarda Female Orgasmic Disorder F52.31; kişilərdə Delayed Ejaculation F52.32) — kifayət edən cinsi həyəcandan sonra orqazma çatma davamlı çətinliyi, gecikmə və ya yoxluğu; və ya orqazm intensivliyinin azalması.

Müddət ≥ 6 ay; situasion və ya generalizə olunmuş; ömürboyu (lifelong) və ya qazanılmış (acquired).

2. Tarixçə

• Masters & Johnson (1970) — orqazm fazasının pozuntusunun klassik təsviri.
• ISSWSH və ISSM göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 5–10% klinik mənalı anorgasmiya; kişilərdə gecikmiş eyakulyasiya 1–4%.
• Antidepressant (SSRİ) istifadəsində 30–70% cinsi yan təsir.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmana bağlı (SSRİ, antipsixotik, opioid).
• Neyroloji (çanaq nahiyəsində cərrahiyyə, MS, diabetik neyropatiya).
• Endokrin (hipotireoz, hiperprolaktinemiya).
• Psixoloji — narahatlıq, travma, bilik çatışmazlığı.
• Yaş və hormonal dəyişikliklər.

5. Klinik təzahürlər

• Orqazma çatma çətinliyi və ya yoxluğu.
• Orqazm intensivliyinin azalması.
• Distress, qaçınma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Kifayət edən cinsi həyəcandan sonra orqazm gecikməsi, yoxluğu və ya intensivliyinin azalması — bütün və ya demək olar ki, bütün hallarda (75–100%).

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Distress.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSM Delayed Ejaculation Guideline.
• ISSWSH qadınlarda orqazm disfunksiyası.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, masturbasiyada orqazm, partnyorla orqazm).
2. FSFI (qadınlarda) / IIEF (kişilərdə).
3. Dərman və komorbidlik təhlili.
4. Endokrin (testosteron, prolaktin, tireoid).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• FSFI, IIEF.
• Hormonal panel.
• Neyroloji və uroloji müayinə (acquired şübhəsi).

8. Müalicə

1. Etioloji yanaşma — dərman, endokrin, neyroloji səbəblərin idarəsi.
2. SSRİ induksiyalı anorgasmiya:
   • Dərman keçidi — bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ;
   • Doza azaltma; «drug holiday» (SSRİ-də ehtiyatla);
   • Bupropion adjunkt;
   • Sildenafil adjunkt qadınlarda (off-label) SSRİ induksiyalı disfunksiya üçün — Nurnberg JAMA 2008 RKİ.
3. Psixoterapiya və davranış — orqazm-yönəlmiş terapiya (Heiman & LoPiccolo); KDT, mindfulness (Brotto L.A.).
4. Qadınlarda istiqamətli masturbasiya təhsili — directed masturbation; vibratör.
5. Kişilərdə Delayed Eyakulyasiya — psixoterapiya, masturbasiya nümunəsinin modifikasiyası; spesifik FDA təsdiqli farmakoterapi yoxdur.
6. Hormonal terapiya yalnız təsdiqlənmiş çatışmazlıqda.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Bupropion — SSRİ induksiyalı anorgasmiyada adjunkt və ya keçid.
2. İstiqamətli Masturbasiya (Directed Masturbation) — Heiman & LoPiccolo proqramı; qadınlarda primary anorgasmiyada effektiv.
3. Mayndfulnes-KDT (Mindfulness-CBT) — Brotto araşdırmaları; qadın cinsi disfunksiyasında.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Nurnberg H.G. et al. JAMA 2008 — sildenafil SSRİ induksiyalı qadın seksual disfunksiyada.
• Brotto L.A. mindfulness araşdırmaları.

9. Proqnoz

Qadınlarda primary anorgasmiya üçün istiqamətli masturbasiya 60–90% effektivlik; SSRİ induksiyalı halda dərman strategiyası yaxşılaşma verir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Qadın penetrasiya ilə orqazma çatmalıdır»

Sübut: əksər qadınlar (~70%) klitoral stimulyasiya tələb edir; tək penetrasiya ilə orqazm normal variasiyadır, anatomik norma deyil.

Mif 2: «Anorgasmiya qadında „soyuqluq“ əlamətidir»

Sübut: anorgasmiya çox vaxt bilik, texnika, narahatlıq və ya dərmanla bağlıdır; xarakter xüsusiyyəti deyil.

Mif 3: «SSRİ-induksiyalı anorgasmiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: davamlıdır; dərman keçidi və ya adjunkt strategiyalar effektivdir; davam edən distress klinik mənalı.

Mif 4: «Reseptsiz „orqazm gücləndiriciləri“ effektivdir»

Sübut: sübut zəif; FDA xəbərdarlıqları gizli komponent.

Mif 5: «Vibratör istifadəsi pasiyenti partnyorla orqazmdan məhrum edir»

Sübut: əksinə, primary anorgasmiya təhsilində effektivdir; partnyorla intim əlaqəyə inteqrasiya etmək olar.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA02.0 Anorgasmia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Nurnberg H.G. et al. Sildenafil treatment of women with antidepressant-associated sexual dysfunction. JAMA 2008;300(4):395–404.
4. Brotto L.A. et al. Psychological and Interpersonal Dimensions of Sexual Function and Dysfunction. J Sex Med 2016;13(4):538–571.
5. Heiman J.R., LoPiccolo J. Becoming Orgasmic. Prentice Hall, 1988.