XBT-11HA02	HİPOAKTİV CİNSİ İSTƏK POZUNTUSU (HSDD) Hypoactive sexual desire dysfunction
XBT-10F52.0	HİPOAKTİV CİNSİ İSTƏK POZUNTUSU (HSDD)

1. Tərif və nozologiya

Hipoaktiv Cinsi İstək Pozuntusu (HSDD; XBT-11: HA02 Hypoactive sexual desire dysfunction; DSM-5-TR qadınlarda Female Sexual Interest/Arousal Disorder 302.72, kişilərdə Male Hypoactive Sexual Desire Disorder 302.71) — cinsi fantaziya və əlaqəyə istəyin davamlı azalması və ya yoxluğu ilə xarakterizə olunan, distresslə müşayiət olunan bir vəziyyətdir.

Müddət ≥ 6 ay; situativ və ya generalizə olunmuş; ömür boyu davam edən və ya qazanılmış.

2. Tarixçə

• Kaplan H.S. (1977) — istək fazasının cinsi cavab modelinə daxil edilməsi.
• Basson R. (2000) — qadınlarda dövri (circular) istək-həyəcan modeli.
• 2015 — flibanserin FDA təsdiqi; 2019 — bremelanotid FDA təsdiqi.
• ISSWSH (International Society for the Study of Women's Sexual Health) Process of Care 2018 (Clayton A.H.).

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 8–10% distreslə (HSDD); kişilərdə 14–17%.
• Yaşa bağlı artım; perimenopoz risk dövrü.
• Komorbidlik: depresiya, antidepresant istifadəsi (SSRİ), münasibət problemləri.

4. Etiologiya və patogenez

• Bioloji — hormonal (testosteron, östrogen), dərmana bağlı (SSRİ, OK, antihipertenziv), xronik xəstəliklər.
• Psixoloji — depresiya, narahatlıq, bədən obrazı, travma tarixçəsi.
• Münasibət — konflikt, partnyor cinsi disfunksiyası.
• Sosial-kulturel — qadağa, məlumatsızlıq.

5. Klinik mənzərə

• Spontan cinsi fantaziya və düşüncələrin azalması və ya yoxluğu.
• İnisiator olmama və partnyorun təşəbbüsünə cavab verməmə.
• Distress (kritik meyar — sadəcə aşağı istək kifayət deyil).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · ISSWSH)

A. Cinsi fantaziya və istəyin davamlı azalması və ya olmaması.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Klinik mənalı distress.

D. Digər psixi pozuntular, dərman preparatları və ya tibbi vəziyyətlərlə daha yaxşı izah edilmir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ISSWSH Process of Care (Clayton A.H. et al. Mayo Clin Proc 2018).
• DSM-5-TR qadınlarda istək və həyəcan birləşdirilib (FSIAD).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi və münasibət tarixçəsi).
2. DSDS (Decreased Sexual Desire Screener) — 5-bənd qadınlarda.
3. Hormonal qiymətləndirmə (kişilərdə səhər testosteron; qadınlarda göstərilərkən).
4. Dərman və komorbidlik analizi.
5. Depresiya, narahatlıq skriningi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• DSDS, FSFI, IIEF.
• Hormonal panel.
• Depresiya/narahatlıq şkalaları.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (ISSWSH 2018)

• Bioloji-psixoloji-sosial yanaşma — etiologiyaya görə multimodal.
• Psixoterapiya və cüt terapiyası — CBT, mindfulness, sensate focus (Masters & Johnson).
• Dərman dəyişikliyi — SSRİ induksiyalı halda bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ.
• Qadınlarda farmakoterapi (premenopozal HSDD):
  • Flibanserin (100 mq gecə) — FDA 2015 təsdiqi; alkohol ilə ehtiyat (BPS-də modifikasiya);
  • Bremelanotid (1,75 mq s/c lazım olduqda) — FDA 2019 təsdiqi; melanocortin agonisti.
  • Qadınlarda postmenopozal: transdermal testosteron aşağı dozada (off-label, beynəlxalq konsensus Davis S.R. 2019) — diqqətli izləmə.
  • Kişilərdə: hipoqonadizm təsdiqlənmiş halda TRT (≥ 2 səhər ölçüsü aşağı + simptomlar).
  • Münasibət və kommunikasiya işi kritik.
  1. Flibanserin — Serotonin 1A agonist / 2A antaqonist; gündəlik gecə dozası; premenopozal qadınlarda.
  2. Bremelanotid — Melanocortin agonisti; s/c lazım olduqda.
  3. Testosteron Qadınlarda (off-label) — Postmenopozal; aşağı doza; monitoring.
  4. KDT və Mayndfulnes (Mindfulness) — Brotto L.A. tədqiqatları — qadın cinsi disfunksiyasında effektiv.
  5. Duyğu Fokusu (Sensate Focus) — Cüt terapiyası texnikası.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • Clayton A.H. et al. ISSWSH Process of Care. Mayo Clin Proc 2018.
  • Davis S.R. et al. Global Consensus Position Statement on Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab 2019.

  9. Proqnoz

  Multimodal yanaşma zamanı xəstələrin əksəriyyətinin vəziyyəti yaxşılaşır; xroniki forma davamlı strategiya tələb edir.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Aşağı istək həmişə pozuntudur»

  Sübut: distress kritik meyar; distresssiz aşağı istək normal variasiyadır — patoloji deyil.

  Mif 2: «Testosteron bütün qadınlar üçün istək gücləndiricisidir»

  Sübut: Davis 2019 konsensusu — yalnız postmenopozal HSDD-də aşağı doza off-label; ümumi qəbul rəsmi tövsiyə deyil.

  Mif 3: «Flibanserin »qadın Viagrasıdır""

  Sübut: mexanizm tamamilə fərqlidir (serotonergik, MSS); gündəlik istifadə; effekt mülayimdir (sildenafil ilə müqayisə yanlışdır).

  Mif 4: «İstək disfunksiyası yalnız psixoloji səbəbdəndir»

  Sübut: SSRİ, OK, antihipertenzivlər və hormonal dəyişikliklər güclü təsir göstərir; bioloji axtarış vacib.

  Mif 5: «Reseptsiz »afrodiziaklar« effektivdir»

  Sübut: Cochrane və sistematik icmallar — kiçik və ya yox effekt; FDA xəbərdarlıqları gizli komponent barədə.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. HA02 Hypoactive sexual desire dysfunction. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Clayton A.H. et al. The International Society for the Study of Women's Sexual Health Process of Care for Management of HSDD in Women. Mayo Clin Proc 2018;93(4):467–487.
  4. Davis S.R. et al. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab 2019;104(10):4660–4666.
  5. Basson R. The female sexual response: a different model. J Sex Marital Ther 2000;26(1):51–65.