XBT-116D71	YÜNGÜL NEYROKOQNİTİV POZUNTU Mild neurocognitive disorder
XBT-10F06.7	Yüngül koqnitiv pozuntu
DSM-5-TRG31.84	Yüngül neyrokoqnitiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Yüngül Neyrokoqnitiv Pozuntu (XBT-11: 6D71 Mild Neurocognitive Disorder; DSM-5-TR: G31.84) — bir və ya bir neçə koqnitiv domendə (yaddaş, kompleks diqqət, icra funksiyası, dil, vizuo-məkan, sosial koqnisiya) yüngül enmə; gündəlik fəaliyyət saxlanılır (kompensasiya gərək olsa da). Tipik adı — «Mild Cognitive Impairment» (MCI).

2. Tarixçə

• Petersen R.C. (1999) — MCI klinik konseptualizasiyası.
• DSM-5 (2013) — Major (demensiya) və Mild Neurocognitive Disorders kateqoriyaları.
• AAN (2018) — Practice Guideline for MCI (Petersen).

3. Epidemiologiya

• 65+ yaşda yayılma 10–20%.
• İllik 10–15% MCI Alzheimer demensiyasına keçir.
• Risk amilləri: yaş, ApoE4, kardiovaskulyar.

4. Etiologiya və patogenez

• Alzheimer prodromal (amnestik MCI);
• Vaskulyar;
• Lewy cisimcikləri prodromal;
• Frontotemporal;
• Tibbi (depressiya, tireoid, B12, dərman təsirləri).

5. Klinik təzahürlər

• Pasiyent və ya yaxın şəxs koqnitiv enmə şikayət edir.
• Standartlaşdırılmış testlərdə yüngül defisit (tipik −1 ilə −2 SD arasında).
• Gündəlik fəaliyyət saxlanılır (kompleks fəaliyyətlərdə minimal kompensasiya).
• Alt-tiplər: amnestik (yaddaş dominant — Alzheimer riski yüksək), qeyri-amnestik (icra və ya başqa domen).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə koqnitiv domendə yüngül enmə (pasiyent, informant və ya klinikçi tərəfindən qeyd, və standartlaşdırılmış neyropsixoloji test).

B. Gündəlik fəaliyyət saxlanılır.

C. Delirium ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Başqa psixi pozuntu (MDD) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — Major və Mild ayrılması.
• AAN 2018 — etioloji axtarış (Alzheimer, vaskulyar) və biomarkerlər inkişaf mərhələsində.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. MoCA (Montreal Cognitive Assessment), MMSE.
3. Neyropsixoloji test.
4. Laborator — B12, folat, TSH, qaraciyər, böyrək, qlükoza, HIV/sifilis.
5. Beyin MRT — vaskulyar, atrofiya, başqa patologiya.
6. Biomarkerlər (klinik şübhədə) — CSF amiloid-β/tau, PET imaging (Alzheimer prodromu).
7. Depressiya skrininq (GDS, PHQ-9).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MoCA (≤ 25 patoloji) — MCI üçün validə olunmuş skrininq; MMSE-nin MCI üçün müəyyən edilmiş həddi yoxdur və yüngül pozuntuya həssaslığı aşağıdır.
• Neyropsixoloji battery (yaddaş, icra, dil, vizuo-məkan).
• Laborator panel.
• MRT (rutin), biomarkerlər (seçici).

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə — modifikasiya edilə bilən amillər (kardiovaskulyar risk, B12, tireoid, depressiya, dərman).
2. Yaşam tərzi — fiziki aktivlik (aerobik), Mediterranean pəhriz, koqnitiv stimullaşdırma, sosial əlaqələr (FINGER trial Lancet 2015 — multimodal yanaşma effektiv).
3. Farmakoterapiya MCI üçün spesifik təsdiq yoxdur. Donepezil və başqa AChEI — sübut bazası məhduddur; rutin tövsiyə edilmir.
4. Lekanemab, donanemab — yeni anti-amyloid antikorlar; FDA təsdiqi (lekanemab 2023, donanemab 2024) Alzheimer prodrom və yüngül demensiya üçün; klinik effekt mülayim, infuzion reaksiyalar və ARIA (Amyloid-Related Imaging Abnormalities) riskli.
5. Komorbid depressiya, narahatlıq müalicəsi (SSRİ).
6. Demensiyaya keçid riskinin izlənməsi.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Monreal Koqnitiv Qiymətləndirmə (MoCA — Montreal Cognitive Assessment) — Nəsrəddin (Nasreddine Z.S.) — 30 maddə; MCI skrininq (cut-off 26).
2. FINGER Çoxmodallı Müdaxiləsi (FINGER — Finnish Geriatric Intervention Study) — Pəhriz + idman + koqnitiv təlim + vaskulyar risk idarəsi.
3. Lekanemab, Donanemab — Anti-amyloid antikorlar; FDA təsdiqi; ARIA monitorinqi (MRT).

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AAN 2018 — modifikasiya edilə bilən amillər və yaşam tərzi.
• FINGER trial (Ngandu Lancet 2015) — multimodal müdaxilə.
• Lekanemab — CLARITY-AD (van Dyck NEJM 2023); donanemab — TRAILBLAZER-ALZ 2 (Sims JAMA 2023).

9. Proqnoz

• Stabil 30%, demensiyaya keçid 10–15%/il, geri qayıtma 15–20%.
• Amnestik MCI Alzheimer prodromu — yüksək konversiya.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «MCI mütləq demensiyaya çevrilir»

Sübut: illik 10–15% keçir; bir hissə stabil qalır və ya yaxşılaşır.

Mif 2: «Vitamin B və ginkgo MCI-ni sağaldır»

Sübut: B vitaminləri yalnız çatışmazlıqda; ginkgo Cochrane (Birks 2009) — effekt sübutu zəif.

Mif 3: «AChEI standart MCI müalicəsidir»

Sübut: AAN 2018 — sübut bazası kifayət deyil; rutin tövsiyə edilmir.

Mif 4: «Lekanemab MCI/Alzheimer-i sağaldır»

Sübut: koqnitiv enmənin tempini ~25% azaldır; ARIA və infuzion reaksiyalar; «sağaltma» deyil.

Mif 5: «Koqnitiv enmə yaşla qaçınılmazdır»

Sübut: kardiovaskulyar risk, fiziki aktivlik, sosial əlaqələr modifikasiya edilə bilən amillərdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D71 Mild neurocognitive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Petersen R.C. et al. Practice guideline update summary: Mild cognitive impairment. Neurology 2018;90(3):126–135.
4. Ngandu T. et al. A 2-year multidomain intervention of diet, exercise, cognitive training, and vascular risk monitoring (FINGER): a randomised controlled trial. Lancet 2015;385(9984):2255–2263.
5. van Dyck C.H. et al. Lecanemab in Early Alzheimer's Disease. NEJM 2023;388(1):9–21.
6. Nasreddine Z.S., Phillips N.A., Bédirian V. et al. The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. J Am Geriatr Soc 2005;53(4):695–699.
7. Birks J., Grimley Evans J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev 2009;(1):CD003120.