XBT-116C00	ENUREZ
XBT-10F98.0	ENUREZ
DSM-5-TR307.6	ENUREZ

1. Tərif və nozologiya

Enurez (XBT-11: 6C00; DSM-5-TR: 307.6) uşağın inkişaf yaşı ən azı 5 yaşa çatdıqda davam edən qeyri-iradi sidik buraxmadır. Müddət: həftədə ən azı 2 dəfə ≥ 3 ay və ya əhəmiyyətli funksional pozulma.

Alt tiplər (ICCS — International Children's Continence Society 2014):

• Monosimptomatik nokturnal enurez — yalnız gecə, gündüz simptomlar yox;
• Non-monosimptomatik enurez — gündüz simptomlar (sıxılma, tezliyi artım, inkontinens) əlavə;
• Primary — uşaq heç vaxt 6 ay davamlı quruluq əldə etməyib;
• Secondary — quru dövrdən sonra residiv.

2. Tarixçə

• 1830-cu illərdə Pinel ailə fenomeni qeyd etmişdir.
• Mowrer O.H. (1938) — pad-and-bell alarm icad etmişdir.
• ICCS (1989) — beynəlxalq standardlaşdırma.
• NICE CG111 (2010) — nocturnal enuresis klinik göstəriş.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 5 yaş 15–20%, 7 yaş 5–10%, 10 yaş 3–5%, yetkin 1–2%.
• Cins: kişi 2:1.
• Spontan remisya ildə ~15%.
• Komorbidlik: ADHD ~30%, narahatlıq, davranış pozuntuları, konstipasiya.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 70% (Bayoumi R.A. icmalları).
• Üç əsas mexanizm (monosimptomatik nokturnal):
  • Gecə vasopressin (ADH) sekresiyasının yetkinləşməməsi (nokturnal poliuriya);
  • Oyanma astanasının yüksəkliyi;
  • Sidik kisəsi tutumunun yaş normasından kiçik olması.
• Non-monosimptomatik formada — sidik kisəsi over-aktivliyi, konstipasiya əlaqəsi.
• Secondary enurez — stress, urinary infection (UTI), diabet, psixiatrik tetikleyici.

5. Klinik mənzərə

• Gecə yatağa sidik buraxma.
• Gündüz simptomlar (non-monosimptomatik): sıxılma, «holding maneuvers» (Vincent's curtsy, qıçların sıxılması), tezliyi artım, inkontinens.
• Sosial-emosional: utanc, özünə qiymət azalması, sosial fəaliyyətdən qaçınma (kemping, gecə yoldaşlığı).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR / XBT-11 / ICCS 2014)

A. Təkrarlanan sidik buraxma (yataqda və ya paltarda), iradi və ya qeyri-iradi.

B. Tezlik: həftədə ≥ 2 dəfə, ≥ 3 ay; və ya əhəmiyyətli distres/funksional pozulma.

C. İnkişaf yaşı ≥ 5 yaş.

D. Maddə (diuretik) və ya tibbi vəziyyət (diabet, UTI, struktur anomaliya) ilə tam izah olunmur.

Kvalifikatorlar: yalnız nokturnal / yalnız diurnal / nokturnal və diurnal; birincili / ikincili; monosimptomatik / qeyri-monosimptomatik.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ICCS 2014 — alt-tip terminologiyası standartı.
• NICE CG111 — diaqnoz və alqoritm.
• AAP — pediatrik qiymətləndirmə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — başlanğıc, tezlik, gündüz simptomlar, ailə tarixçəsi.
2. Sidik analizi və kulturası — UTI istisnası.
3. Voiding gündəliyi 3 gün — gündüz simptomlar üçün.
4. Konstipasiya qiymətləndirməsi (Bristol Stool Chart).
5. Tibbi: çəki, qlükoza, qan təzyiqi.
6. Strukturel anomaliya şübhəsi varsa — USG urinary; uroflowmetry non-monosimptomatik halda.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Sidik analizi, kultura.
• Voiding və konstipasiya gündəliyi.
• USG urinary (atipik klinik).
• Komorbid ADHD, narahatlıq skrining.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (ICCS 2020 · NICE CG111)

• Davranış müdaxiləsi:
  • Konservativ tövsiyələr — yatak öncəsi mayenin azaldılması, gündüz adekvat su qəbulu, mütəmadi sidik buraxma, konstipasiyanın həlli.
  • Müsbət gücləndirmə (yulduz çartı) — quru gecələr üçün.
  • Birinci sıra spesifik müdaxilə:
    • Enurez həyəcanvericisi (alarm) — pad-and-bell; ≥ 6 yaşda, motivasiya varsa; uzunmüddətli yaxşı nəticə; 65–75% effektiv. Sübut: Caldwell P.H. Cochrane 2020.
    • Desmopressin — sintetik ADH analoqu; sürətli effekt, lakin kəsdikdə yüksək residiv. ≥ 6–7 yaş.
    • İkinci sıra:
      • Alarm + desmopressin kombinasiyası;
      • Antikolinerjik (oksibutinin) — non-monosimptomatik over-active bladder kontekstində.
      • Refrakter: imipramine (TCA) — kardiyak monitorinq; ehtiyatla, overdoz toksiklik.
      • Konstipasiyanın həlli — PEG (polietilen glikol) ilk sıra; non-monosimptomatik və ya komorbid enkoprez kontekstində.
      1. Enurez Həyəcanvericisi (Alarm) — Mouer (Mowrer) — Yatak alarmı və ya paltar alarmı (rütubət sensoru); ≥ 4 həftə davamlı istifadə; tipik istifadə 12–16 həftə. Cochrane meta-analizi — ən sübutlu uzunmüddətli metod.
      2. Desmopressin — Oral 0,2–0,4 mq və ya sublingual; yatak öncəsi 1 saat; yatak öncəsi maye məhdudlaşdırma vacibdir (hiponatriemiya riski).
      3. Voiding və Konstipasiya Gündəliyi — 3 günlük; tezlik, həcm, sidik kisəsi tutumu, gündüz simptomlar, defekasiya tezliyi.
      4. Antikolinerjik (Oksibutinin) — Over-active bladder fonunda; gündüz simptomlar varsa.
      5. PEG (Konstipasiya korreksiyası) — İlk sıra; enkoprezdə də istifadə.

      8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

      • ICCS 2020 — alarm və desmopressin birinci sıra; «wait and see» 5 yaşa qədər, sonra aktiv müdaxilə.
      • NICE CG111 — eyni alqoritm.
      • AAP — pediatrik tövsiyələr.

      9. Proqnoz

      • Spontan remisya ildə ~15%; müdaxilə ilə əksər pasiyentdə remisya.
      • Konstipasiya idarəsi vacib.
      • Komorbid ADHD, narahatlıq — paralel müdaxilə.

      10. Mif və yanlış inanclar

      Mif 1: «Gecə enurezində qasıq və omba nahiyəsinə elektroforez sidik mərkəzini stimullaşdırır»

      Niyə yayılıb: sovet dövrü fizioterapiya praktikası; ailə həkimləri tərəfindən «təhlükəsiz» kimi təqdim olunur.

      Klinik məntiq: əgər gündüz sidik ifrazı normaldırsa və problem hər hansı xəstəlikdən sonra spontan yaranmayıbsa, problem böyrək/sidik kisəsi/onurğa beyni səviyyəsində DEYİL. Patogenez ADH disregulasiyası, oyanma astanası və sidik kisəsi tutumudur — elektroforez bunlara təsir göstərmir.

      Sübut: ICCS 2020, NICE CG111 — heç bir beynəlxalq göstərişdə elektroforez yer almır. Risk: dəri irritasiyası, psixoseksual yük.

      Real klinik addım: alarm və ya desmopressin.

      Mif 2: «Sadəcə öz-özünə keçər, müdaxilə tələb etmir»

      Sübut: spontan remissiya ildə ~15%, lakin müalicəsiz qalması sosial-emosional yük yaradır; ICCS 2020 — 5+ yaşdan aktiv müdaxilə tövsiyə edilir.

      Mif 3: «Cəza və ya təhqir uşağı düzəldər»

      Sübut: cəza əkstərkibdir; özünə qiymət azalması, depresiya riski; pozitiv gücləndirmə üstündür.

      Mif 4: «Yataq öncəsi su məhdudlaşdırması tək kifayətdir»

      Sübut: adjunkt tədbir tək başına əksər pasiyentdə effektsizdir; spesifik müdaxilə tələb olunur.

      Mif 5: «İmipramine və ya antidepresant birinci sıra»

      Sübut: imipramin refrakter hallarda; ürək yan təsirləri və həddindən artıq doza riski; həyəcan siqnalı və desmopressin üstündür.

      Mif 6: «Akupunktura və homeopatiya enurezi sağaldır»

      Sübut: Cochrane icmalları — bu komplementar müdaxilələrin effekti sübut edilməyib.

      11. Mənbələr

      1. WHO. ICD-11. 6C00 Enuresis. 2024.
      2. APA. DSM-5-TR. 2022.
      3. NICE CG111. Nocturnal enuresis in children and young people under 19. 2010.
      4. Nevéus T. et al. Management and treatment of nocturnal enuresis — an updated standardization document from the International Children's Continence Society. J Pediatr Urol 2020;16(1):10–19.
      5. Caldwell P.H., Codarini M., Stewart F. et al. Alarm interventions for nocturnal enuresis in children. Cochrane Database Syst Rev 2020;(5):CD002911.