XBT-116C00	ENUREZ Enuresis
XBT-10F98.0	Qeyri-üzvi mənşəli enurez
DSM-5-TRF98.0	Enurez

1. Tərif və nozologiya

Enurez (XBT-11: 6C00; DSM-5-TR: F98.0) — uşağın inkişaf yaşı ən azı 5 yaşa çatdıqda davam edən qeyri-iradi sidik buraxmadır. Müddət: həftədə ən azı 2 dəfə ≥ 3 ay və ya əhəmiyyətli funksional pozulma.

Alt-tiplər (ICCS — International Children's Continence Society 2014):

• Monosimptomatik nokturnal enurez — yalnız gecə, gündüz simptomlar yox;
• Non-monosimptomatik enurez — gündüz simptomlar (təcili sidik ifrazı hissi, tezliyin artması, inkontinens) əlavə;
• İlkin (primary) — uşaq heç vaxt 6 ay davamlı quruluq əldə etməyib;
• İkincili (secondary) — quru dövrdən sonra residiv.

2. Tarixçə

• XIX əsrdə enurezin ailəvi yığılması klinik ədəbiyyatda qeyd olunmağa başlamışdır.
• Mowrer O.H. (1938) — pad-and-bell alarm icad etmişdir.
• ICCS (1989) — beynəlxalq standardlaşdırma.
• NICE CG111 (2010) — nocturnal enuresis klinik göstəriş.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 5 yaş 15–20%, 7 yaş 5–10%, 10 yaş 3–5%, yetkin 1–2%.
• Cins: kişi 2:1.
• Spontan remisya ildə ~15%.
• Komorbidlik: DDHP ~30%, narahatlıq, davranış pozuntuları, konstipasiya.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 70% (Bayoumi R.A. icmalları).
• Üç əsas mexanizm (monosimptomatik nokturnal):
  • Gecə vasopressin (ADH) sekresiyasının yetkinləşməməsi (nokturnal poliuriya);
  • Oyanma astanasının yüksəkliyi;
  • Sidik kisəsi tutumunun yaş normasından kiçik olması.
• Non-monosimptomatik formada — sidik kisəsinin hiperaktivliyi, konstipasiya əlaqəsi.
• Secondary enurez — stress, sidik yolları infeksiyası (UTI), diabet, psixiatrik tətikləyici.

5. Klinik təzahürlər

• Gecə yatağa sidik buraxma.
• Gündüz simptomlar (non-monosimptomatik): təcili sidik ifrazı hissi, sidiyi saxlama manevrləri (Vincent reveransı, ayaqların sıxılması), tezliyin artması, inkontinens.
• Sosial-emosional: utanc, özünə qiymət azalması, sosial fəaliyyətdən qaçınma (düşərgə, dostlarda gecələmə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR / XBT-11 / ICCS 2014)

A. Təkrarlanan sidik buraxma (yataqda və ya paltarda), iradi və ya qeyri-iradi.

B. Tezlik: həftədə ≥ 2 dəfə, ≥ 3 ay; və ya əhəmiyyətli distress/funksional pozulma.

C. İnkişaf yaşı ≥ 5 yaş.

D. Maddə (diuretik) və ya tibbi vəziyyət (diabet, UTI, struktur anomaliya) ilə tam izah olunmur.

Kvalifikatorlar: yalnız nokturnal / yalnız diurnal / nokturnal və diurnal; primary / secondary; monosimptomatik / non-monosimptomatik.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ICCS 2014 — alt-tip terminologiyası standartı.
• NICE CG111 — diaqnoz və alqoritm.
• AAP — pediatrik qiymətləndirmə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — başlanğıc, tezlik, gündüz simptomlar, ailə tarixçəsi.
2. Sidik analizi və kulturası — UTI istisnası.
3. Voiding gündəliyi 3 gün — gündüz simptomlar üçün.
4. Konstipasiya qiymətləndirməsi (Bristol Stool Chart).
5. Tibbi: çəki, qlükoza, qan təzyiqi.
6. Strukturel anomaliya şübhəsi varsa — sidik yollarının USG-si; uroflowmetriya non-monosimptomatik halda.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Sidik analizi, kultura.
• Sidik ifrazı və qəbizlik gündəliyi.
• Sidik yollarının USM-si (atipik klinik hallarda).
• Komorbid DDHP, narahatlıq skrininq.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (ICCS 2020 · NICE CG111)

1. Davranış müdaxiləsi:
   • Konservativ tövsiyələr — yatmazdan əvvəl maye qəbulunun azaldılması, gündüz adekvat su qəbulu, mütəmadi sidik buraxma, konstipasiyanın həlli.
   • Müsbət gücləndirmə (ulduz cədvəli) — quru gecələr üçün.
2. Birinci sıra spesifik müdaxilə:
   • Enurez həyəcanvericisi (alarm) — pad-and-bell; ≥ 6 yaşda, motivasiya varsa; uzunmüddətli yaxşı nəticə; ardıcıl 14 quru gecəyə çatanlar ~50%, izləmədə quru qalanlar ~40% (sübutun keyfiyyəti aşağı). Sübut: Caldwell P.H. Cochrane 2020.
   • Desmopressin — sintetik ADH analoqu; sürətli effekt, lakin kəsdikdə yüksək residiv. ≥ 6–7 yaş.
3. İkinci sıra:
   • Alarm + desmopressin kombinasiyası;
   • Antikolinergik (oksibutinin) — non-monosimptomatik over-active bladder kontekstində.
4. Refrakter: imipramine (TCA) — kardiak monitorinq; ehtiyatla, overdoz toksiklik.
5. Konstipasiyanın həlli — PEG (polietilen glikol) ilk sıra; non-monosimptomatik və ya komorbid enkoprez kontekstində.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Enurez Həyəcanvericisi (Alarm) — Mowrer — Yataq alarmı və ya paltar alarmı (rütubət sensoru); ≥ 4 həftə davamlı istifadə; tipik istifadə 12–16 həftə. Cochrane meta-analizi — ən sübutlu uzunmüddətli metod.
2. Desmopressin — Oral 0,2–0,4 mq və ya sublingual; yatmazdan 1 saat əvvəl; yatmazdan əvvəl maye məhdudlaşdırma vacibdir (hiponatriemiya riski).
3. Voiding və Konstipasiya Gündəliyi — 3 günlük; tezlik, həcm, sidik kisəsi tutumu, gündüz simptomlar, defekasiya tezliyi.
4. Antikolinergik (Oksibutinin) — Over-active bladder fonunda; gündüz simptomlar varsa.
5. PEG (Konstipasiya korreksiyası) — İlk sıra; enkoprezdə də istifadə.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• ICCS 2020 — alarm və desmopressin birinci sıra; «gözlə və izlə» 5 yaşa qədər, sonra aktiv müdaxilə.
• NICE CG111 — eyni alqoritm.
• AAP — pediatrik tövsiyələr.

9. Proqnoz

• Spontan remisya ildə ~15%; müdaxilə ilə əksər pasiyentdə remisya.
• Konstipasiya idarəsi vacib.
• Komorbid DDHP, narahatlıq — paralel müdaxilə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Gecə enurezində qasıq və omba nahiyəsinə elektroforez sidik mərkəzini stimullaşdırır»

Niyə yayılıb: sovet dövrü fizioterapiya praktikası; ailə həkimləri tərəfindən «təhlükəsiz» kimi təqdim edilir.

Klinik məntiq: əgər gündüz sidik ifrazı normaldır və problem hər hansı xəstəlikdən sonra spontan yaranmayıbsa, problem böyrək/sidik kisəsi/onurğa beyni səviyyəsində deyil. Patogenez ADH disregulasiyası, oyanma astanası və sidik kisəsi tutumudur — elektroforez bunlara təsir göstərmir.

Sübut: ICCS 2020, NICE CG111 — heç bir beynəlxalq göstərişdə elektroforez yer almır. Risk: dəri irritasiyası, psixoseksual yük.

Real klinik addım: alarm və ya desmopressin.

Mif 2: «Sadəcə öz-özünə keçər, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: spontan remisya ildə ~15%, lakin müalicəsiz uzanma sosial-emosional yük yaradır; ICCS 2020 — 5+ yaşdan aktiv müdaxilə tövsiyə edilir.

Mif 3: «Cəza və ya təhqir uşağı düzəldər»

Sübut: cəza əks-göstərişdir; özünə qiymət azalması, depressiya riski; pozitiv gücləndirmə üstündür.

Mif 4: «Yataq öncəsi su məhdudlaşdırması tək kifayətdir»

Sübut: adjunkt tədbir; tək başına əksər pasiyentdə effektsizdir; spesifik müdaxilə tələb olunur.

Mif 5: «İmipramin və ya antidepressant birinci sıra»

Sübut: imipramin refrakter halda; kardiak yan təsirlər və overdoz riski; alarm və desmopressin üstündür.

Mif 6: «Akupunktura və homeopatiya enurezi sağaldır»

Sübut: Cochrane icmalları — bu komplementar müdaxilələrin effekti sübut edilməyib.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C00 Enuresis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG111. Nocturnal enuresis in children and young people under 19. 2010.
4. Nevéus T. et al. Management and treatment of nocturnal enuresis — an updated standardization document from the International Children's Continence Society. J Pediatr Urol 2020;16(1):10–19.
5. Caldwell P.H., Codarini M., Stewart F. et al. Alarm interventions for nocturnal enuresis in children. Cochrane Database Syst Rev 2020;(5):CD002911.
6. Bayoumi R.A., Eapen V., Al-Yahyaee S. et al. The genetic basis of inherited primary nocturnal enuresis: a UAE study. J Psychosom Res 2006;61(3):317–320.