| XBT-116C42 | KANNABİS İSTİFADƏSİ POZUNTULARI |
| XBT-10F12 | KANNABİS İSTİFADƏSİ POZUNTULARI |
| DSM-5-TR304.30 | KANNABİS İSTİFADƏSİ POZUNTULARI |
1. Tərif və nozologiya
Kannabis İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C42; DSM-5-TR: 304.30) — THC tərkibli kannabis və ya sintetik kannabinoidlərin istifadəsinin kontrolu pozulması və/yaxud zərər yaradan istifadəsi.
2. Tarixçə
- DSM-III (1980) — Cannabis Dependence rəsmi diaqnoz.
- DSM-5 (2013) — «kannabis kəsilməsi» formal kateqoriya kimi əlavə edildi.
- 2010+ — yüksək-potensiya kannabis və sintetik kannabinoidlər («Spice», «K2») epidemiyası.
3. Epidemiologiya
- Ömürlük yayılma: 7–9% kannabis istifadəçilər arasında asılılıq inkişaf edir; yeniyetməlikdə başlayanlarda risk 17%.
- Cins: kişilərdə yüksək.
- Komorbidlik: psixoz riski, narahatlıq, MDD, ADHD, başqa maddə istifadəsi.
4. Etiologiya və patogenez
- İrsilik 50–60%.
- Endokannabinoid sistemi.
- Sosial və mədəni faktorlar; əlçatanlıq.
5. Klinik mənzərə
- Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
- İntoksikasiya — qızarmış göz, taxikardiya, iştah artımı («munchies»), zaman qavrayışı pozuntusu, qoşunulu hisslər.
- Ağır intoksikasiya — kannabinoid hyperemesis syndrome (xronik istifadədə qusma sindromu), panik, psixoz.
- Kəsilmə (DSM-5 yeni): irritabellik, narahatlıq, yuxu pozulması, iştah azalması, əhval enməsi, somatik şikayətlər; 24–72 saatda başlanır, 1–2 həftə davam edir.
- Sintetik kannabinoidlər («Spice», «K2») — daha güclü, gözlənilməz; ağır intoksikasiya, akut psixoz, ölüm halları.
6. Diaqnoz
6.1 Vahid diaqnostik meyarlar
DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu).
6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr
- NIDA — kannabis istifadəsi pozuntusu prinsipləri.
- WHO mhGAP — birinci yardım səviyyəsində qiymətləndirmə.
6.3 Diaqnostika alqoritmi
- Klinik müsahibə.
- CUDIT-R (Cannabis Use Disorders Identification Test-Revised).
- Toksikoloji skrining (sidik THC).
- Komorbid psixoz, narahatlıq, MDD.
6.4 Differensial diaqnostika
| Vəziyyət | Fərqləndirici |
|---|---|
| Sintetik kannabinoid pozuntusu (6C46) | Daha güclü psixotik və autonom effekt. |
| Psixoz (kannabis induksiyalı və ya primary) | Maddə kəsilməsindən sonra qalma vəziyyətindən asılı. |
| Funksional GI (kannabis hyperemesis) | İstifadə kəsilməsi ilə remisya. |
7. Müayinə və qiymətləndirmə
- CUDIT-R.
- Toksikoloji.
- Komorbidlik (psixoz, narahatlıq, MDD).
8. Müalicə
Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr
- NIDA — KDT və kontingens idarəetmə birinci sıra.
- WHO mhGAP.
8.1 Müalicə yanaşmaları
- Psixososial müdaxilə birinci sıra — MI, KDT, kontingens idarəetmə. Sübut: Davis M.L. et al. Drug Alcohol Depend 2015 meta-analiz.
- Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur. Off-label: N-asetilsistein (yeniyetmələrdə Gray K.M. JAMA 2017 RKİ kiçik effekt), gabapentin.
- Komorbid psixoz — antipsixotik; kannabisdən imtina kritik.
- Sintetik kannabinoid intoksikasiyası — supportiv, lazım olduqda atipik antipsixotik.
- KDT və Motivasion Müsahibə (MI) — Tetikleyicilərin idarəsi, motivasiya, davranış dəyişikliyi.
- Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Negatif toksikoloji testlər üçün mükafat.
- CUDIT-R — 8 maddəlik skrining.
- N-asetilsistein (NAC) — Yeniyetmələrdə təvazökar effekt; off-label.
9. Proqnoz
- Psixososial müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
- Erkən istifadə başlanğıcı — pis proqnoz.
10. Mif və yanlış inanclar
Mif 1: «Kannabis »təbii«-dir, asılılıq yaratmır»
Sübut: CUD ömürlük 7–9% istifadəçilərdə inkişaf edir; yeniyetmələrdə 17%.
Mif 2: «Kannabis kəsilmə sindromu yoxdur»
Sübut: DSM-5 (2013) — kəsilmə sindromu rəsmi kateqoriya; irritabellik, yuxu, iştah pozuntusu.
Mif 3: «Medical kannabis psixoz riskini azaldır»
Sübut: Marconi 2016 — THC psixoz riskini 2–3 dəfə artırır; CBD üçün ilkin sübut, klinik tövsiyə deyil.
Mif 4: «Kannabis »qateway drug« deyil»
Sübut: «qateway» konsepsiyası mübahisəlidir, lakin ardıcıl istifadə paterni statistik aşkardır; səbəbiyyət fərqli izahatlar.
Mif 5: «Yüksək THC kannabis adi kannabisdən təhlükəsizdir»
Sübut: THC dozası psixoz, asılılıq, koqnitiv pozuntu riski ilə düzdür; «potency creep» son onilliklərdə müşahidə edilir.
Mif 6: «Sintetik kannabinoidlər (»Spice«) təhlükəsizdir»
Sübut: sintetik kannabinoidlər çox güclü, gözlənilməz; akut psixoz və ölüm halları qeydə alınıb.
11. Mənbələr
- WHO. ICD-11. 6C42 Disorders due to use of cannabis. 2024.
- APA. DSM-5-TR. 2022.
- NIDA. Research Report on Cannabis. 2020.
- Davis M.L. et al. Behavioral therapies for treatment-seeking cannabis users: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Addict Dis 2015;34(4):298–312.
- Gray K.M. et al. A randomized placebo-controlled trial of N-acetylcysteine for cannabis use disorder in adults. JAMA 2017.
- Marconi A. et al. Schizophr Bull 2016;42(5):1262–1269.