XBT-116B62	DEPERSONALİZASİYA-DEREALİZASİYA POZUNTUSU
XBT-10F48.1	DEPERSONALİZASİYA-DEREALİZASİYA POZUNTUSU
DSM-5-TR300.6	DEPERSONALİZASİYA-DEREALİZASİYA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B62; DSM-5-TR: 300.6) — davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya (özündən kənarda olmaq, bədəndən və düşüncələrdən qopmaq hissi) və/yaxud derealizasiya (ətrafın qeyri-real, «tutqun film kimi» görünməsi) ilə xarakterizə olunan dissosiativ pozuntudur. Reality testing saxlanılır (pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir).

2. Tarixçə

• Krishaber M. (1872) — ilk təsvir.
• Dugas L. (1898) — «dépersonnalisation» termini.
• DSM-III (1980) — ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — depersonalizasiya və derealizasiya birgə kateqoriya kimi.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2% klinik formada; subklinik təcrübələr əhalinin 50%-ində ən azı bir dəfə.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik (orta 16 yaş).
• Komorbidlik: MDD, panik, GAD, PTSP, BPD.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma və stres tetikleyici (xüsusilə kannabis, halüsinogen istifadəsi).
• Neyrobioloji — prefrontal-limbik tənzimləmənin pozulması; sensor emal anomaliyaları (Simeon D. icmalları).
• Komorbid narahatlıq və panik atak sıxlığı yüksək.

5. Klinik mənzərə

• Depersonalizasiya: özündən kənardan baxma hissi, robot kimi olma, emosional keyləşmə, «bədənim mənə aid deyil» hissi.
• Derealizasiya: ətrafın «tutqun», «tutqun film kimi» və ya «süni» görünməsi; məsafə qavrayışı dəyişikliyi.
• Reality testing saxlanılır — pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir.
• Əhəmiyyətli distres və funksional pozulma.
• Tipik gediş — davamlı və ya təkrarlanan epizodlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya və/yaxud derealizasiya təcrübələri.

B. Reality testing saxlanılır.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Maddə (kannabis, hallüsinogen) və ya tibbi vəziyyət (tutma, beyin zədəsi) istisnası.

E. Digər psixi pozuntularla (panik atak zamanı qısamüddətli; PTSP fonunda; şizofreniya) daha yaxşı izah edilmir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. CDS (Cambridge Depersonalisation Scale, Sierra M., Berrios G.E.) — 29 maddə.
3. Tibbi və neyroloji müayinə (tutma, beyin zədəsi istisnası).
4. Toksikoloji skrining.
5. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CDS qızıl standart.
• EEQ tutma istisnası varsa.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Sierra M. icmalları — KDT və SSRİ adjunkt.
• Specifik FDA təsdiqli preparat yoxdur.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• KDT — depersonalizasiya üçün uyğunlaşdırılmış; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya. Hunter E.C. et al. Behav Res Ther 2005.
• SSRİ — komorbid depresiya və narahatlıqda effektivlik; pozuntunun özü üçün sübut bazası məhdud.
• Lamotrigin adjunkt — bəzi tədqiqatlarda effekt.
• Travma fonunda — trauma-fokuslu yanaşma.
• Kannabis və halüsinogen istifadəsindən imtina kritik.

1. Depersonalizasiya üçün KDT — Hunter E.C., Sierra M. — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, ekspozisiya, grounding texnikaları.
2. Kembric Depersonalizasiya Şkalası (CDS — Cambridge Depersonalisation Scale) — 29 maddə.
3. Torpaqlanma (grounding) texnikaları — 5-4-3-2-1 (5 görünən obyekt, 4 səs və s.); sensor diqqət.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, lakin KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Depersonalizasiya psixoz əlamətidir»

Sübut: reality testing saxlanılır; psixotik pozuntudan fərqlidir; antipsixotik effektsizdir.

Mif 2: «Depersonalizasiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: klinik formada xronik gediş və funksional pozuntu; müdaxilə tövsiyə olunur.

Mif 3: «Kannabis depersonalizasiyanı yaxşılaşdırır»

Sübut: kannabis tətikləyici və davam etdirici amildir; imtina kritikdir.

Mif 4: «Benzodiazepin əsas müalicədir»

Sübut: benzodiazepin qısamüddətli rahatlıq verir, lakin asılılıq və depersonalizasiyanı gücləndirmə riski daşıyır.

Mif 5: «Yalnız antidepresant effektivdir»

Sübut: KDT birinci sıra; SSRİ komorbid simptomlarda.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B62 Depersonalization-derealization disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Sierra M. Depersonalization: A New Look at a Neglected Syndrome. Cambridge Univ Press; 2009.
4. Hunter E.C.M. et al. Cognitive-behaviour therapy for depersonalisation disorder: an open study. Behav Res Ther 2005;43(9):1121–1130.
5. Simeon D. Depersonalisation disorder: a contemporary overview. CNS Drugs 2004;18(6):343–354.