XBT-116A07	TİKLİ POZUNTULAR (TOURETTE SİNDROMU) Primary Tics or Tic Disorders
XBT-10F95.2	TİKLİ POZUNTULAR (TOURETTE SİNDROMU)
DSM-5-TR307.20	TİKLİ POZUNTULAR (TOURETTE SİNDROMU)

1. Tərif və nozologiya

Tikli pozuntular (XBT-11: 6A07 Primary Tics or Tic Disorders; DSM-5-TR: 307.20–307.23) — qəfil, sürətli, təkrarlanan, qeyri-ritmik, qeyri-iradi və ya yarımiradi motor hərəkətlər və/və ya vokal səs istehsalları ilə xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntuları qrupudur. Tiklər adətən premonitor hiss (qabaqlanan qıdaşma və ya gərilmə) ilə müşayiət olunur və qısa müddət ərzində iradi olaraq saxlanıla bilər.

XBT-11 və DSM-5-TR-də üç əsas kateqoriya:

• Tourette sindromu (DSM-5-TR 307.23) — çoxsaylı motor tikləri və bir və ya bir neçə vokal tik ≥ 1 il davam etmiş, başlanğıc 18 yaşa qədər;
• Davamlı (xronik) motor və ya vokal tikli pozuntu (DSM-5-TR 307.22) — motor və ya vokal (lakin ikisi birdən deyil) ≥ 1 il;
• Müvəqqəti tikli pozuntu (DSM-5-TR 307.21) — tik (motor və/və ya vokal) < 1 il, başlanğıc 18 yaşa qədər.

2. Tarixçə

• Itard J.M.G. (1825) — markiza de Dampierre-də motor və vokal tiklərin ilk klinik təsviri.
• Gilles de la Tourette G. (1885) — Salpêtrière xəstəxanasında Charcot-un göstərişi ilə 9 pasiyentin klassik təsviri; sindromun adı.
• 1960-cı illər — psixoanalitik izah dominant olmuşdur («neurotik pozuntu»).
• 1968 (Seignot J.M.) — haloperidolun ilk klinik istifadəsi tiklərdə effekti aşkar etmişdir — neyrobioloji konsepsiyaya keçidin əsası.
• DSM-III (1980) və sonrakı redaksiyalar — tiklərin tibbi pozuntu kimi rəsmiyyəti.
• AAN 2019 (Pringsheim T. et al. Neurology 2019;92(19)) — beynəlxalq sübuta əsaslanan klinik göstəriş; α2-aqonistlərin antipsixotiklərlə müqayisədə daha əlverişli yan təsir profili ilə birinci sıra olduğu vurğulanmışdır.
• ESSTS — European Society for the Study of Tourette Syndrome — Avropa klinik tövsiyələri (2011, 2022 yenilənmə).

3. Epidemiologiya

• Tourette sindromu yayılma: uşaqlarda 0,5–1% (Knight T. et al. Pediatr Neurol 2012 sistemli icmal).
• Davamlı motor və ya vokal tik: ~1–2%.
• Müvəqqəti tiklər: məktəb yaşı uşaqların 20%-ə qədərində.
• Cins: kişilərdə 3–4 dəfə yüksək.
• Başlanğıc yaşı: 5–7 yaş; pik şiddət 10–12 yaş.
• Persistensiya: yetkinlikdə tiklər ~50%-də əhəmiyyətli azalır, ~30%-də davam edir; ~20%-də ağır forma qalır (Bloch M.H., Leckman J.F. J Psychosom Res 2009).
• Komorbidlik: ADHD 50–60%, OKP 30–50%, narahatlıq 30%, depressiya 20%, öyrənmə pozuntusu 20–30%, qəzəbli partlayışlar, yuxu pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• İrsilik: 0,77 (Mataix-Cols D. et al. JAMA Psychiatry 2015 ailə və ikiz tədqiqatları, n>200 000 İsveç) — ən yüksək irsilikli psixiatrik pozuntulardan.
• Poligen təbiət: GWAS (Yu D. et al. Am J Psychiatry 2019) — risk lokusları aşkar edilmişdir; tək gen yoxdur.
• Nadir mutasiyalar: SLITRK1, HDC (histidin dekarboksilaza), CELSR3 — kiçik sayda ailədə.
• Ailə tarixçəsində OKP və ADHD sıxlığı yüksəkdir — genetik üst-üstə düşmə.

4.2 Neyrobioloji mexanizmlər

• Kortiko-striato-talamo-kortikal (CSTC) dövrəsi disfunksiyası — bazal ganglia və bağlı sahələrdə motor inhibisiyanın pozulması (Leckman J.F. et al. Neuron 2010).
• Dopaminerjik sistem hiperaktivliyi — dopamin antaqonistlərinin (haloperidol, risperidon) tikləri azaltma mexanizmi.
• Histaminergic sistem — HDC mutasiyaları nadir hallarda; histaminerjik tonus aşağı.
• Struktur dəyişikliklər: kaudat həcminin azalması, sensorimotor kortikal nazikləşmə (Sowell E.R. et al. Nat Neurosci 2008).

4.3 Mühit amilləri (modifikator)

• Erkən doğum, perinatal hipoksiya — riski mülayim artırır.
• Anada hamiləlikdə tütün istifadəsi.
• Psixososial stress — tiklərin başlanğıcına səbəb deyil, şiddətə təsir edir.
• PANDAS / PANS (Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal infections / Pediatric Acute-onset Neuropsychiatric Syndrome) — nadir; əksər hallar əslində tipik Tourette/OKP-dir (genişlənmiş §10 bax).

5. Klinik mənzərə

5.1 Motor tiklər

• Sadə motor tiklər: göz qırpma (ən sıx başlanğıc), burun çəkmə, baş silkələmə, çiyin atma, dodaq oyunu.
• Mürəkkəb motor tiklər: ardıcıl hərəkətlər — hopping, touching, pirouette; nadir hallarda obscene jest (kopropraksiya, ~5%).

5.2 Vokal/səs tiklər

• Sadə vokal: öskürək, burun çəkmə, fışıltı, boğaz təmizləmə, qışqırıq.
• Mürəkkəb vokal: kəlmə, ehkalaliya (başqasının sözlərinin təkrarı), palilaliya (öz sözünün təkrarı).
• Koprolaliya (obscene söz/ifadə) — Tourette pasiyentlərinin yalnız 10–15%-ində mövcuddur (Freeman R.D. et al. Dev Med Child Neurol 2009 beynəlxalq Tourette database, n=3500), kütləvi mediadakı obrazdan fərqlidir.

5.3 Premonitor hiss və könüllü saxlama

Pasiyentlərin əksəriyyəti tikdən əvvəl premonitor hissi (somatic urge, gərilmə) qeyd edir; tik bu hissi müvəqqəti rahatladır. Tiklər qısa müddətə (saniyələrdən dəqiqələrə) iradi olaraq saxlanıla bilər, lakin bu saxlama daxili gərginlik və narahatlıq yaradır — sonrakı tik epizodu adətən daha intensiv olur.

5.4 Gediş və dəyişkənlik

• Tiklər «waxing and waning» — şiddət dövrü dəyişir; bir tik tipi digəri ilə əvəz olunur.
• Tetikleyicilər — stres (xoş və ya pis), həyəcan, yorğunluq, müəyyən kontekstlər (məs. məktəbdə tutma).
• Yuxu zamanı tiklər azalır, lakin tam yoxa çıxmır.
• Pik şiddət 10–12 yaş; yeniyetməlikdə əksər pasiyentlərdə azalma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 · AAN 2019 konsensus nöqtələri)

Tourette sindromu üçün:

1. Çoxsaylı motor tikləri və bir və ya bir neçə vokal tik (müxtəlif vaxtlarda olmuş, hazırda eyni vaxtda olmaq lazım deyil).
2. Tiklər ən azı 1 il davam etmiş (zamana görə dəyişə bilər).
3. Başlanğıc 18 yaşa qədər.
4. İstisnalar — maddə (məs. kokain) və ya tibbi vəziyyət (Huntington, postviral ensefalit) ilə tam izah olunmur.

Davamlı motor və ya vokal tikli pozuntu: Tourette ilə eyni meyarlar, lakin tək tipli tik (motor və ya vokal, ikisi birdən deyil).

Müvəqqəti tikli pozuntu: Tourette ilə eyni meyarlar, lakin müddət < 1 il.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR: üç ayrı kateqoriya (307.21, 307.22, 307.23). «Funksional pozulma» və «şiddət» diaqnostik tələbə daxil edilməyib — sadəcə meyarların qarşılanması diaqnostik olaraq kifayətdir; lakin müdaxilə qərarı funksional pozulmaya əsaslanır.
• XBT-11 (6A07): «primary tics or tic disorders» — alt-spesifikasiyalar Tourette, davamlı, müvəqqəti.
• AAN 2019 (Pringsheim T. et al.): diaqnoz klinikdir, video qeydləri yardımçıdır; YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale) ilkin göstəricilər və izləmə üçün; komorbidlik (ADHD, OKP) mütləq qiymətləndirilməlidir.
• ESSTS 2022 (Müller-Vahl K.R. et al.): Avropa kontekstində — eyni meyarlar; CBIT-i birinci sıra qeyri-farmakoloji müdaxilə kimi qəbul edir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Valideyn və pasiyent müsahibəsi — başlanğıc yaşı, gediş, tetikleyicilər, premonitor hiss.
2. Video qeydləri — ailə tərəfindən evdə tutulmuş epizodlar (klinika kontekstində tiklər tez-tez azalır).
3. Standartlaşdırılmış şkala — YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale, ilkin göstəricilər və monitorinq).
4. Komorbidlik skrining — ADHD (Conners, Vanderbilt), OKP (CY-BOCS), narahatlıq, depressiya, öyrənmə pozuntusu, yuxu.
5. Neyroloji müayinə — fokus əlamətlər, koreatetoz istisnası.
6. Spesifik klinik şübhədə — Huntington (HTT geni), Wilson xəstəliyi (seruloplazmin, mis), neyroakantositoz.
7. PANDAS/PANS şübhəsi — yalnız klassik klinik tablo (sürətli başlanğıc, OKP + tikler + emosional labillik post-streptokokk) varsa; rutin antistreptolizin O testləri tövsiyə edilmir (NIMH 2017).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale, Leckman J.F. et al. 1989) — motor və vokal tiklər üçün ayrıca; tezlik, intensivlik, mürəkkəblik, müdaxilə, sayı 0–5 bal şkalada; global pozulma 0–50. İlkin göstəricilər və müalicə monitorinqi.
• PUTS (Premonitory Urge for Tics Scale).
• CY-BOCS — komorbid OKP qiymətləndirməsi.
• Conners-3, Vanderbilt — komorbid ADHD.

7.2 Laborator müayinələr

Rutin təhlillər üçün spesifik laboratoriya göstərişi yoxdur. Klinik şübhə əsasında:

• Tireoid funksiyası (TSH) — hipertiroid kontekstində.
• Seruloplazmin, 24 saatlıq sidik mis — Wilson xəstəliyi şübhəsi (xüsusilə hepatik və ya kineziya əlavə).
• HTT — Huntington şübhəsi (ailə tarixçəsi).
• Streptokokk antikoru (ASO, anti-DNase B) — yalnız klassik PANDAS klinik tablosu varsa; rutin tövsiyə edilmir.

7.3 İnstrumental müayinələr

• EEQ — yalnız tutma şübhəsi.
• Beyin MRT — fokus neyroloji əlamətlər, atipik klinik tablo.
• Tikler üçün rutin neyrovizualizasiya tövsiyə edilmir.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (AAN 2019 · ESSTS 2022 konsensusu)

• Müdaxilə qərarı funksional pozulmaya əsaslanır — yüngül tiklər müşahidə edilə bilər; agressiv müdaxilə tələb edilmir.
• Ailəyə və məktəbə psixoeducation birinci addım — tiklərin təbiəti, «waxing and waning», premonitor hiss.
• Davranış müdaxiləsi — CBIT (Comprehensive Behavioral Intervention for Tics) AAN 2019-da birinci sıra tövsiyə (8+ yaş). HRT (Habit Reversal Training) + funksional müdaxilə + relaksasiya.
• Farmakoterapiya — funksional pozulma olduqda və CBIT mövcud deyilsə və ya kifayət effekt vermədikdə:
  • Birinci sıra: α2-adrenergik aqonistlər — clonidine, guanfasin (ER) — yan təsir profili antipsixotiklərdən üstündür; xüsusilə komorbid ADHD-də faydalı.
  • İkinci sıra: atipik antipsixotik — aripiprazol, risperidon, ziprasidon. Daha güclü antitik effekt, lakin metabolik və EPS yan təsirlər.
  • Üçüncü sıra: tipik antipsixotik — haloperidol, pimozid (FDA təsdiqi Tourette üçün, lakin EPS və QTc uzanma riski).
  • Refrakter hallarda — VMAT2 inhibitorları (tetrabenazin off-label; deutetrabenazin və valbenazin tikler üçün araşdırma davam edir), botulinum toksini fokal tiklərdə.
  • Komorbidlik müalicəsi — ADHD (stimulyantlar tikləri əhəmiyyətli gücləndirmir — Bloch M.H. et al. JAACAP 2009 meta-analiz; lakin pasiyentlər monitor edilməlidir), OKP (SSRİ + KDT), narahatlıq, yuxu.
  1. Tiklər üçün Kompleks Davranış Müdaxiləsi (CBIT — Comprehensive Behavioral Intervention for Tics) — Woods D.W., Piacentini J. — Birinci sıra qeyri-farmakoloji müdaxilə (AAN 2019). Üç əsas komponent: (1) Habit Reversal Training (HRT — premonitor hiss tanınması, rəqib davranış öyrənmə); (2) funksional müdaxilə (tikləri gücləndirən kontekstlərin dəyişdirilməsi); (3) relaksasiya təlimi. Standart kurs — 8 fərdi seans, 10 həftə; davamlı təkrar seanslar. Sübut: Piacentini J. et al. JAMA 2010 RKİ — pivotal tədqiqat; Wilhelm S. et al. Arch Gen Psychiatry 2012 yetkinlərdə RKİ; effekt ölçüsü orta. tourette.org.
  2. Vərdiş Əvəzləmə Təlimi (HRT — Habit Reversal Training) — Azrin N.H., Nunn R.G. — CBIT-in mərkəzi komponenti — awareness training + competing response. Hər tik üçün ayrı rəqib davranış (məs. boyun atma yerinə boyunun mərkəzdə tutulması).
  3. Tiklər üçün Ekspozisiya və Reaksiyanın Qarşısının Alınması (ERP — Exposure and Response Prevention) — HRT-yə alternativ davranış yanaşması — pasiyent premonitor hissi tikə cavab vermədən tab gətirməyi öyrənir. Verdellen C.W. et al. Behav Res Ther 2004. ESSTS — alternativ sübutlu davranış metodu.
  4. Yale Qlobal Tik Şiddət Şkalası (YGTSS — Yale Global Tic Severity Scale) — Leckman J.F. və b., 1989 — Tikli pozuntularda qızıl standart şiddət şkalası; motor və vokal tiklər üçün ayrıca sayı, tezliyi, intensivliyi, mürəkkəbliyi, müdaxilə dərəcəsi (0–5 bal); global pozulma 0–50. İlkin göstəricilər və izləmə.
  5. Tikdən Öncəki Təhrik Şkalası (PUTS — Premonitory Urge for Tics Scale) — Woods D.W., Piacentini J. — 9 maddəlik özünüqiymətləndirmə; premonitor hissinin intensivliyi və müdaxilə davranışına təsiri.
  6. Dərin Beyin Stimulyasiyası (DBS — Deep Brain Stimulation) — Refrakter ağır Tourette üçün cərrahi müdaxilə; tipik hədəflər — talamus (centromedian-parafascicular) və globus pallidus internus (GPi). Multidisiplinarlı seçim; Schrock L.E. et al. Mov Disord 2015 beynəlxalq konsensus.
  7. Botulinum Toksini — Fokal motor (məs. boyun, dodaq, göz) və vokal tiklərdə hədəf əzələyə injeksiya; 3–4 aylıq effekt. Marras C. et al. Neurology 2001 RKİ.

  8.2 Farmakoterapiya — birinci sıra (α2-aqonistlər)

  Preparat	Forma	Doza diapazonu	Qeyd
  Clonidine	IR / TDS (transdermal)	0,05–0,3 mq/gün (bölünmüş və ya TDS)	Sedasiya, hipotenziya; ADHD komorbid hallarda faydalı.
  Guanfasin ER	Uzunmüddətli	1–4 mq/gün (bir dəfə)	Daha az sedasiya, selektiv α2A; ADHD-də FDA təsdiqli.

  8.3 İkinci sıra (atipik antipsixotik)

  Preparat	Doza diapazonu	Yan təsir profili
  Aripiprazol	2–20 mq/gün	Akatiziya, sedasiya; metabolik daha yaxşı.
  Risperidon	0,25–6 mq/gün	Çəki artımı, prolaktin yüksəlməsi, EPS.
  Ziprasidon	20–80 mq/gün	QTc uzanması, EKG monitorinq.

  8.4 Üçüncü sıra (tipik antipsixotik)

  • Haloperidol 0,5–4 mq/gün — FDA təsdiqi Tourette üçün, lakin EPS, tardiv diskineziya, sedasiya yan təsirləri.
  • Pimozid 1–4 mq/gün — FDA təsdiqi Tourette; QTc uzanması, EKG mütləq.

  8.5 Komorbid hallarda yanaşma

  • ADHD + tik: α2-aqonist + stimulyant və ya atomoksetin. Stimulyantlar mübahisəli «tik gücləndiricisi» olaraq tarixə malik idi, lakin Bloch 2009 meta-analiz və TACT trial (Roessner V. et al. Eur Child Adolesc Psychiatry 2011) — orta dozada metilfenidat tikləri əhəmiyyətli gücləndirmir; monitor et.
  • OKP + tik: SSRİ + ERP; aripiprazol və ya risperidon adjunkt.
  • Yuxu pozuntusu: melatonin; klonidin yuxu komponentinə də kömək edir.

  8.6 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • AAN 2019 (Pringsheim Neurology 2019): CBIT birinci sıra qeyri-farmakoloji; α2-aqonistlər antipsixotiklərdən əvvəl (yan təsir profili əlverişli); komorbid ADHD-də ikiqat fayda.
  • ESSTS 2022 (Müller-Vahl): Avropa kontekstində; CBIT və farmakoterapiya seçimi pasiyent xüsusiyyətlərinə görə fərdiləşdirilir.
  • Piacentini J. et al. JAMA 2010 (CBIT pivotal RKİ): n=126, 9–17 yaş — CBIT plasebodan (supportiv terapiya) əhəmiyyətli üstün; YGTSS-də 7,6 vs 3,5 bal azalma; effekt ölçüsü g = 0,68.
  • Tourette Association of America Behavioral Sciences Consortium — CBIT proqramının tətbiqi və terapist təlimi.

  9. Proqnoz

  Yaxşı proqnoz amilləri

  • Tipik tikli pozuntu (sürətli funksional tik-like davranışdan fərqli olaraq).
  • Yüngül-orta YGTSS şiddəti.
  • Komorbidliyin (ADHD, OKP) aktiv idarə edilməsi.
  • Erkən psixoeducation və ailə-məktəb dəstəyi.
  • CBIT əlçatanlığı.

  Pis proqnoz amilləri

  • Ağır komorbidlik (ağır OKP, ADHD, narahatlıq, depressiya).
  • Özünə zərər vurma tiklərin (məs. baş vurma).
  • Sosial və akademik məhdud uyğunlaşma.
  • Refrakter farmakoterapiya cavabı.

  İzləmə hədəfləri

  • YGTSS hər 3–6 ayda.
  • Komorbidlik (ADHD, OKP, narahatlıq, depressiya) — illik.
  • Yan təsirlərin monitorinqi (antipsixotik alanlarda — metabolik, EPS, prolaktin, QTc).
  • Sosial və akademik dəstək.
  • Yeniyetməlikdə spontan azalma ehtimalı; farmakoterapiyanın tədricən azaldılması mümkünlüyü.
  • Yetkin pasiyentlərdə peşə və münasibətlər dəstəyi.

  10. Mif və yanlış inanclar

  10.1 Etiologiya mifləri

  Mif 1: «Tourette sindromu mütləq koprolaliya (söyüş kəlmələri) ilə müşayiət olunur»

  Niyə yayılıb: kütləvi mediada (film, televiziya) Tourette obrazının demək olar həmişə koprolaliya ilə təqdim edilməsi; sensasion media seçimi.

  Klinik və bioloji məntiq: koprolaliya kompleks vokal tikin nadir formasıdır; əksər Tourette pasiyentlərində nə motor, nə də vokal tiklərin xarakteri obscene olur.

  Sübut: Freeman R.D. et al. Dev Med Child Neurol 2009 — beynəlxalq Tourette Sindromu Birliyi məlumat bazası n=3500: koprolaliya yalnız ~10–15%-də mövcuddur (kişilərdə daha sıx, qadınlarda nadir).

  Real klinik addım: ailə və məktəbə doğru məlumatlandırma; pasiyentin sosial stigmasını azaltmaq.

  Mif 2: «Tourette — pis tərbiyə və ya valideyn səhvinin nəticəsidir»

  **Sübut:** irsilik 0,77 (Mataix-Cols JAMA Psychiatry 2015) — psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək. Genetik və neyrobioloji əsaslıdır; valideyn təcrübəsi etiologiya deyil.

  Mif 3: «Tourette — emosional travma və ya stres nəticəsində yaranır»

  Klinik məntiq: stres tiklərin başlanğıcına səbəb deyil — tikler genetik və neyroinkişaf əsaslıdır. Lakin stres mövcud tiklərin şiddətinə təsir göstərir.

  Mif 4: «Bütün tiklər PANDAS-dır və antibiotika ilə müalicə olunmalıdır»

  Niyə yayılıb: 1990-cı illərdə Susan Swedo və həmkarlarının PANDAS (Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal infections) hipotezi və alternativ klinikaların marketinqi.

  Klinik və bioloji məntiq: Klassik PANDAS klinik tablosu — sürətli (saat-gün) başlanğıc OKP/tik + emosional labillik + post-streptokokk infeksiya — nadir hadisədir. Əksər tikli pasiyentlər tipik gediş (tədricən başlanğıc, «waxing and waning») göstərir.

  Sübut: NIMH 2017-ci il PANDAS/PANS klinik bəyanatına əsasən, ümumi tikli pozuntularda rutin antistreptolizin O testi və ya antibiotik profilaktikası tövsiyə edilmir; qiymətləndirmə yalnız klassik klinik tablo mövcud olduqda aparılır. IVIG və plazmaferezin rutin istifadəsi sübuta əsaslanmır (yalnız klinik tədqiqat çərçivəsində).

  10.2 Zərərli və ya yanlış üsullar

  Mif 5: «Tik vurduqda uşağı sərt danlamaq və ya cəzalandırmaq tikləri keçirər»

  Klinik məntiq: tiklər qismən iradi saxlanıla bilər, lakin uzunmüddətli saxlama daxili gərginlik artımına və sonrakı «rebound» tik partlayışına gətirir. Cəza tikləri azaltmır, əksinə şiddətlə əlaqəli stresi artırır.

  Sübut: AAN 2019, ESSTS 2022 — tiklər könüllü davranış deyil; cəza yanaşması effektiv deyil və zərərlidir.

  Mif 6: «Antipsixotik haloperidol bütün tikli pasiyentlərdə birinci sıra olmalıdır»

  Sübut: AAN 2019 (Pringsheim) — α2-aqonistlər (klonidin, guanfasin) yan təsir profili əlverişli olduğu üçün antipsixotiklərdən əvvəl tövsiyə edilir. Haloperidol və pimozid FDA tərəfindən təsdiqlənib, lakin EPS, tardiv diskineziya, sedasiya, prolaktin və QTc uzanması risklərinə görə üçüncü sıra statusu alır.

  Mif 7: «Stimulyantlar tikləri partlatmağa səbəb olur — ADHD-li Tourette pasiyenti üçün stimulyant qadağandır»

  Sübut: Bloch M.H. et al. JAACAP 2009 meta-analiz (n=22 RKİ) və TACT (Treatment of ADHD in Children with Tics, Roessner V. et al. Eur Child Adolesc Psychiatry 2011) — orta dozada metilfenidat və lisdexamfetamine tikləri əhəmiyyətli gücləndirmir; bəzi pasiyentlərdə hətta tik şiddətini azaldır. Komorbid ADHD funksional pozulmanın əsas hissəsidir — stimulyantın əks göstəriş hesab edilməsi yanlışdır.

  Real klinik addım: komorbid ADHD-də stimulyantla başla, pasiyenti tik şiddəti üçün monitor et; güclənmə müşahidə olunarsa doza azaltma və ya α2-aqonist + stimulyant kombinasiyası.

  10.3 Səmərəsiz və ya elmi cəhətdən əsassız üsullar

  Mif 8: «Kannabis (medical marijuana) Tourette sindromu üçün effektiv müalicədir»

  Niyə yayılıb: sosial mediada anekdotal hesabatlar, kannabis sənayesinin marketinqi, bəzi pilot tədqiqatlarda təvazökar effekt göstərmələri.

  Sübut: Müller-Vahl K.R. tədqiqatları (kiçik RKİ) — THC tikləri qismən azalda bilər, lakin sübut bazası klinik tövsiyə üçün kafi deyildir. AAN 2019 — kannabinoidlər standart birinci sıra deyil; risk profili (yeniyetmələrdə psixoz riski, koqnitiv təsir, asılılıq) əhəmiyyətlidir. Yalnız refrakter yetkin hallarda və ölkənin qanunvericiliyi imkan verdikdə nəzərdən keçirilə bilər.

  Mif 9: «Xüsusi pəhriz (qlutensiz, kazeinsiz) və ya qida əlavələrindən imtina Tourette-ni keçirər»

  Sübut: spesifik klinik sübut yoxdur; AAP, AAN tövsiyə etmir.

  Mif 10: «EEG neyrofidbek tikləri azaldır»

  Sübut: sübut bazası məhduddur; AAN 2019 — birinci sıra deyil; CBIT əhəmiyyətli dərəcədə üstündür.

  Mif 11: «Vitamin mega-dozaları, omega-3, magnezium tikləri keçirər»

  Sübut: bu əlavələrin Tourette üçün effekti sübut edilməyib; AAN 2019 və ESSTS 2022 tövsiyə etmir.

  Mif 12: «Akupunktura, homeopatiya, kraniosakral terapiya Tourette-ni sağaldır»

  Sübut: Cochrane və sistemli icmallar — bu komplementar müdaxilələrin tikli pozuntular üçün effekti sübut edilməyib.

  Mif 13: «Hipnoterapiya və ya psixoanalitik terapiya tikləri keçirər»

  Sübut: 1960-cı illərə qədər dominant idi, lakin müasir sübut bazasında effekt göstərməyib; CBIT və ya farmakoterapiya üstündür.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 6A07 Primary tics or tic disorders. 2024.
  2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
  3. Pringsheim T., Okun M.S., Müller-Vahl K. et al. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology 2019;92(19):896–906.
  4. Müller-Vahl K.R., Szejko N., Verdellen C. et al. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders—version 2.0. Eur Child Adolesc Psychiatry 2022;31(3):403–423.
  5. Piacentini J., Woods D.W., Scahill L. et al. Behavior therapy for children with Tourette disorder: a randomized controlled trial. JAMA 2010;303(19):1929–1937.
  6. Wilhelm S., Peterson A.L., Piacentini J. et al. Randomized trial of behavior therapy for adults with Tourette syndrome. Arch Gen Psychiatry 2012;69(8):795–803.
  7. Leckman J.F., Riddle M.A., Hardin M.T. et al. The Yale Global Tic Severity Scale: initial testing of a clinician-rated scale of tic severity. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1989;28(4):566–573.
  8. Bloch M.H., Leckman J.F. Clinical course of Tourette syndrome. J Psychosom Res 2009;67(6):497–501.
  9. Bloch M.H., Panza K.E., Landeros-Weisenberger A., Leckman J.F. Meta-analysis: treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children with comorbid tic disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2009;48(9):884–893.
  10. Freeman R.D. et al. Coprophenomena in Tourette syndrome. Dev Med Child Neurol 2009;51(3):218–227.
  11. Knight T., Steeves T., Day L. et al. Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis. Pediatr Neurol 2012;47(2):77–90.
  12. Mataix-Cols D., Isomura K., Pérez-Vigil A. et al. Familial risks of Tourette syndrome and chronic tic disorders: a population-based cohort study. JAMA Psychiatry 2015;72(8):787–793.
  13. Yu D., Sul J.H., Tsetsos F. et al. Interrogating the genetic determinants of Tourette syndrome and other tic disorders through genome-wide association studies. Am J Psychiatry 2019;176(3):217–227.
  14. Roessner V., Schoenefeld K., Buse J. et al. Pharmacological treatment of tic disorders and Tourette syndrome. Eur Child Adolesc Psychiatry 2011;20(4):173–196.
  15. Pringsheim T., Ganos C., McGuire J.F. et al. Rapid Onset Functional Tic-Like Behaviors in Young Females During the COVID-19 Pandemic. Mov Disord 2021;36(12):2707–2713.
  16. Schrock L.E., Mink J.W., Woods D.W. et al. Tourette syndrome deep brain stimulation: a review and updated recommendations. Mov Disord 2015;30(4):448–471.
  17. National Institute of Mental Health (NIMH). PANDAS/PANS Information for Clinicians. 2017.