← ragimoff.org
KLİNİK PSİXİATRİYA XBT-11 · K.Rəhimov · 2026
⌕
XBT-116A73

PREMENSTRUAL DİSFORİK POZUNTU (PMDD)

XBT-10N94.3PREMENSTRUAL DİSFORİK POZUNTU (PMDD)
DSM-5-TR625.4PREMENSTRUAL DİSFORİK POZUNTU (PMDD)

1. Tərif və nozologiya

Premenstrual Disforik Pozuntu (XBT-11: 6A73; DSM-5-TR: 625.4 / N94.3) — menstrual siklin luteal fazasında (mensesdən əvvəlki son həftə) baş verən, menses başlandıqdan sonra bir neçə gün ərzində tam keçən, əhəmiyyətli emosional və davranış simptomları ilə xarakterizə olunan residiv pozuntudur. Premenstrual Sindromdan (PMS) klinik şiddət və funksional pozulmanın əhəmiyyətli olması ilə fərqlənir.

2. Tarixçə

  • Frank R.T. (1931) — «premenstrual tension» termini.
  • DSM-IV (1994) — «Premenstrual Dysphoric Disorder» Section III araşdırma kateqoriyasında.
  • DSM-5 (2013) — depresiv pozuntular kateqoriyasında rəsmi diaqnoz olaraq qəbul edilmişdir.
  • XBT-11 (2019) — əhval pozuntuları daxilində ayrı kateqoriya kimi.

3. Epidemiologiya

  • Reproduktiv yaşda qadınlarda yayılma: 3–8% (Yonkers K.A. et al. Lancet 2008 icmal).
  • PMS — daha yumşaq forma — qadınların 30–80%-də.
  • Komorbidlik: major depresiv pozuntu, narahatlıq, bipolyar pozuntu — riski artırır.
  • Suicid fikirləri luteal fazada əhəmiyyətli artır.

4. Etiologiya və patogenez

  • Genetik: irsilik ~30–50% (Treloar S.A. et al. Psychol Med 2002 ikiz tədqiqatları).
  • Hormonal həssaslıq: PMDD pasiyentlərinin ovariy hormonları (estrogen, progesteron) normal səviyyədədir; lakin həssaslıq artmışdır — allopreqnanolon (progesteron metaboliti) GABA-A reseptorlarına anomal təsir göstərir (Schmidt P.J. et al. NEJM 1998 ovariy süpressiya və hormon əlavə tədqiqatı).
  • Serotonergic disregulasiya: SSRİ-lərin sürətli effekti (1–2 gün, klassik depresiyadan fərqli) bu mexanizmi dəstəkləyir.

5. Klinik mənzərə

5.1 Affektiv və davranış simptomları (luteal fazada)

  • Affektiv labilliyə (kəskin dəyişən əhval, ağlamaqlıq, rejection sensitivity).
  • İrritabellik və qəzəbli partlayışlar (interpersonal konflikt).
  • Aşağı əhval, ümidsizlik, özünə tənqid.
  • Narahatlıq, gərginlik.

5.2 Davranış və somatik simptomları

  • Adi fəaliyyətlərdə maraq azalması.
  • Konsentrasiya çətinliyi.
  • Letarji və yorğunluq.
  • İştah dəyişməsi (xüsusilə carbohydrate ehtiyacı), aşma.
  • Yuxu pozulması (insomniya və ya hipersomniya).
  • Nəzarət itkisi hissi.
  • Somatik — bədənin şişməsi, bel ağrısı, başağrısı, döşlərin həssaslığı.

5.3 Müddət və ritm

Simptomlar lutein fazasında (menstruasiyadan 1 həftə əvvəl) başlayır, menstruasiya başladıqdan bir neçə gün sonra tamamilə keçir; follikulyar fazada (menstruasiyadan sonra) tam remissiya olur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Əksər menstrual sikllərdə luteal fazanın son həftəsində 5+ simptom; menses başladıqdan sonra bir neçə gün ərzində azalır; postmenstrual fazada tam remissiya.

B. Aşağıdakılardan ən azı 1-i:

  1. Affektiv labilliyə;
  2. İrritabellik və ya qəzəb;
  3. Aşağı əhval və ya özünə tənqid;
  4. Narahatlıq və gərginlik.

C. Aşağıdakılardan əlavə simptomlar (B + C cəmi 5+):

  1. Maraq azalması;
  2. Konsentrasiya çətinliyi;
  3. Letarji, yorğunluq;
  4. İştah dəyişməsi, aşma;
  5. Yuxu pozulması;
  6. Nəzarət itkisi hissi;
  7. Somatik (şişmə, ağrı və s.).

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

E. Prospektiv əhval gündəliyi ≥ 2 sikl — diaqnoz təsdiqi üçün məcburi.

F. Başqa psixiatrik pozuntunun (MDD, panik, distimik) simptom artımı deyil (PMDD ayrı diaqnozdur; lakin bu pozuntular fonunda da baş verə bilər — «premenstrual exacerbation»).

6.2 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə — sikl-bağlı simptomların ritmi.
  2. Prospektiv əhval gündəliyi 2 sikl — DRSP (Daily Record of Severity of Problems, Endicott J.) və ya PRISM (Premenstrual Record of Impact and Severity of Menstruation) — diaqnozu retrospektiv anamnezdə təsdiqləmək olmaz.
  3. Komorbidlik skrining (depressiya, narahatlıq, bipolyar).
  4. Tibbi (tireoid, anemiya, polikistik over).

6.3 Differensial diaqnostika

VəziyyətFərqləndirici əlamətlər
PMS (premenstrual sindrom)Yumşaq simptomlar, funksional pozulma yox.
MDD luteal eksaserbasiyasıƏsas pozuntu (MDD) bütün siklda mövcuddur, luteal fazada gücləndirilir.
Bipolyar pozuntuHipomanik/manik epizodlar mövcuddur.
Tireoid pozuntusuTSH.
Endometrioz, dismenorePelvic ağrı dominant; əhval simptomları az.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • DRSP və ya PRISM əhval gündəliyi.
  • PHQ-9, GAD-7 — komorbidlik.
  • Pelvic müayinə (ginekoloq) və TSH — somatik səbəblər istisna.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (ACOG · ISPMD · APA 2019)

  • SSRİ birinci sıra: fluoksetin, sertralin, paroksetin (FDA təsdiqi PMDD üçün), esitalopram. İki rejim mümkündür:
    • Davamlı (gündəlik): bütün siklda.
    • Luteal faza intermitent: ovulyasiyadan menses başladığında (14 gün) — eyni effektiv (Steiner M. et al. NEJM 1995 RKİ).
    • Hormon supresiyası — kombinə oral kontraseptivlər (xüsusilə drospirenon-tərkibli — Yaz, Beyaz; FDA təsdiqli); GnRH agonistləri (leuprolid) refrakter hallarda.
    • Ooforektomiya — son seçim, refrakter ağır hallarda; estrogen əvəzedici terapiya ilə.
    • KDT — adjunkt; Lustyk M.K. et al. icmalları mülayim effekt göstərmişdir.
    • Yaşam tərzi: fiziki aktivlik, kafein və alkohol azaltma — adjunkt.
    • Kalsium əlavəsi (1200 mq/gün) — Thys-Jacobs S. et al. Am J Obstet Gynecol 1998 RKİ — mülayim effekt; adjunkt rolda.
    1. Problemlərin Şiddətinin Gündəlik Qeydi (DRSP — Daily Record of Severity of Problems) — Endicott J. — 21 simptom, gündəlik 1–6 bal qeydiyyatı; PMDD diaqnozu üçün prospektiv 2 sikl tələb olunur.
    2. SSRİ — Luteal Faza Rejimi — Ovulyasiyadan (14-cü gün) menses başladığa qədər; davamlı istifadə kimi effektiv. Steiner M. et al. NEJM 1995.
    3. Drospirenon-tərkibli Oral Kontraseptiv — Yaz, Beyaz — FDA təsdiqi PMDD üçün; hormonal stabilizasiya.
    4. GnRH Agonist (Leuprolid) — Refrakter hallarda ovariy süpressiya; uzunmüddətli istifadədə osteoporoz riski.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) Practice Bulletin: SSRİ birinci sıra; oral kontraseptiv ikinci.
    • ISPMD (International Society for Premenstrual Disorders) konsensus: davamlı və ya luteal SSRİ eyni effektivlik; GnRH refrakter.

    9. Proqnoz

    • SSRİ və ya hormonal müalicə ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
    • Reproduktiv dövr ərzində davam edir; menopozadan sonra remisya.
    • İzləmə — sikl simptomları, kompliyans, yan təsirlər, komorbidlik.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «PMDD — »qadın iradi zəifliyi«-dir, tibbi pozuntu deyil»

    Sübut: Schmidt P.J. NEJM 1998 — ovariy hormonlarının supressiyası simptomları aradan qaldırır, hormon yenidən başlaması simptomları geri qaytarır; bu, neyrobioloji əsaslı pozuntudur. DSM-5 və XBT-11 rəsmi diaqnozdur.

    Mif 2: «PMDD həm də PMS-dir, fərq yoxdur»

    Sübut: PMS qadınların 30–80%-də yumşaq formada; PMDD klinik şiddət və funksional pozulma ilə xarakterizə olunur — qadınların 3–8%-də.

    Mif 3: «SSRİ PMDD-də əhəmiyyətli effekt göstərmir, depresiya kimi gözləmək lazımdır»

    Sübut: SSRİ PMDD-də sürətli (1–2 gün ərzində) effekt göstərir — major depresiyadan fərqli farmakokinetik mexanizm; serotonergic sistem birbaşa təsir.

    Mif 4: «Yalnız hormonal müalicə (hamiləlik, hormon əvəzedici) effektivdir»

    Sübut: SSGAİ və hormonal müalicə hər ikisi effektivdir; SSGAİ birinci sıra (əksər pasiyent üçün); hormonal — ginekoloji komorbidlik və ya pasiyent seçimi ilə.

    Mif 5: «Bitki preparatları (chasteberry, evening primrose oil, St John's Wort) PMDD-ni sağaldır»

    Sübut: chasteberry (Vitex agnus-castus) bəzi tədqiqatlarda PMS üçün mülayim effekt göstərir; PMDD üçün sübut bazası məhduddur. Evening primrose oil — Cochrane mənfi nəticələr. St John's Wort — SSRİ ilə qarşılıqlı təsir riski.

    Mif 6: «Kraniosakral terapiya, homeopatiya, akupunktura PMDD-ni keçirər»

    Sübut: bu komplementar müdaxilələrin PMDD üçün effekti sübut edilməmişdir.

    Mif 7: «PMDD diaqnozu retrospektiv anamnezdən qoyula bilər»

    Sübut: retrospektiv qeydlər etibarsızdır; prospektiv 2 sikl gündəliyi diaqnoz üçün məcburidir — bu, ən çox rast gəlinən az-aşkarlanma səbəbidir.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6A73 Premenstrual dysphoric disorder. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. Yonkers K.A., O'Brien P.M., Eriksson E. Premenstrual syndrome. Lancet 2008;371(9619):1200–1210.
    4. Schmidt P.J., Nieman L.K., Danaceau M.A., Adams L.F., Rubinow D.R. Differential behavioral effects of gonadal steroids in women with and in those without premenstrual syndrome. NEJM 1998;338(4):209–216.
    5. Steiner M., Steinberg S., Stewart D. et al. Fluoxetine in the treatment of premenstrual dysphoria. NEJM 1995;332(23):1529–1534.
    6. Thys-Jacobs S., Starkey P., Bernstein D., Tian J. Calcium carbonate and the premenstrual syndrome. Am J Obstet Gynecol 1998;179(2):444–452.
    7. ACOG Practice Bulletin No. 15. Premenstrual syndrome. 2000 (reviewed).
    8. Treloar S.A., Heath A.C., Martin N.G. Genetic and environmental influences on premenstrual symptoms. Psychol Med 2002;32(1):25–38.

Kitabın sifarişi

Kitab çap üçün hazırlanır. İlk oxucular arasında olmaq istəyirsinizsə, məlumatlarınızı qeyd edin — çıxdığı anda sizinlə əlaqə saxlayacağıq.