XBT-116E60	İKİNCİLİ PSİXOTİK SİNDROM Secondary Psychotic Syndrome
XBT-10F06.2	İKİNCİLİ PSİXOTİK SİNDROM
DSM-5-TR293.81	İKİNCİLİ PSİXOTİK SİNDROM

1. Tərif və nozologiya

İkincili Psixotik Sindrom (XBT-11: 6E60 Secondary Psychotic Syndrome; DSM-5-TR: 293.81/293.82 Psychotic Disorder Due to Another Medical Condition) — başqa tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə kontekstində inkişaf edən psixotik epizod. Birinci sıra müdaxilə — əsas etiologiyaya yönəlmiş müalicə.

2. Tarixçə

• «Symptomatic psychosis» termini XX əsrdə formalaşdı.
• Dalmau J. (2007) — anti-NMDA-R ensefalit kəşfi; autoimmun psixoz inqilabı.
• Graus F. et al. (2016) — autoimmun ensefalit klinik göstərişi.

3. Epidemiologiya

• Bütün ilk-epizod psixoz hallarının 3–8%-i ikincili etiologiyalı.
• Anti-NMDA-R ensefalit — gənc qadınlarda nadir, lakin geri çevrilə bilən psixoz; teratoma ilə paraneoplastik.
• Hashimoto ensefalopatiyası, lupus ensefalopatiyası.

4. Etiologiya və patogenez

• Autoimmun: anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2 ensefalit; Hashimoto (TPO antikorlar); lupus (NPSLE).
• İnfeksion: HIV, sifilis, herpes ensefaliti, COVID-19.
• Endokrin: hiper/hipotireoid, kortizol pozuntuları (Cushing, Addison), parathyroid pozuntuları (hiperkalsemiya).
• Metabolik: uremiya, qaraciyər ensefalopatiyası, hiponatriemiya, hipo/hiperqlikemiya, B12 çatışmazlığı, Wilson xəstəliyi.
• Neyroloji: beyin şişi, stroke, epilepsiya (özünə-postiktal), demensiya.
• Maddə induksiyalı: amfetamin, kokain, kannabis, halüsinogen, alkohol kəsilməsi, steroidlər.
• Paraneoplastik: ovari teratoması (anti-NMDA-R), kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi.

5. Klinik mənzərə

• Psixotik simptomlar (sayıqlama, halusinasiya, dezorqanizə davranış).
• Atipik xüsusiyyətlər (autoimmun ensefalitə xarakterik):
  • Sürətli başlanğıc;
  • Hərəki simptomlar (katatonik, distoniyalar, oroFasial diskinezi);
  • Autonom pozulma (hipertenziya, taxikardiya, hipertermiya);
  • Tutmalar;
  • Şüur pozulması.
• Klassik psixoz (şizofreniya) ilə müqayisədə — atipik təqdimat şübhə yaradır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Psixotik simptomlar.

B. Tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə təsiri sübutu.

C. Psixoz delirium kontekstində baş vermir (lakin delirium ilə üst-üstə düşə bilər).

D. Başqa ilkin psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit klinik yanaşması.
• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — yeni psixoz, xüsusilə atipik xüsusiyyətlər və ya gənc qadın.
2. Tibbi qiymətləndirmə:
   • Tam qan, qaraciyər/böyrək, elektrolitlər (Na, Ca), qlükoza, ammonyak;
   • TSH, TPO antikorlar (Hashimoto);
   • Kortizol səviyyəsi (Cushing/Addison);
   • HIV, sifilis;
   • ANA, lupus paneli;
   • B12, folat, seruloplazmin (Wilson);
   • Toksikoloji skrining.
3. Beyin MRT.
4. EEQ — non-convulsive status, ensefalit.
5. Lyumbal punksiya — pleositoz, antikor paneli (anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2, paraneoplastik).
6. Şiş skrininqi (paraneoplastik antikor pozitivdə — ovari USG, pelvik MRT, KT toraks).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Yuxarıdakı laborator panel.
• MRT, EEQ.
• CSF antikor paneli.
• Şiş skrininqi.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit protokolları.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji müalicə birinci sıra:
  • Autoimmun ensefalit — IV metilprednizolon 1 g × 5 gün → IVIG və/və ya plazmaferez; ikinci sıra rituksimab, siklofosfamid;
  • Paraneoplastik — şişin müalicəsi (ovari teratoması cərrahi);
  • Endokrin — tireoid, kortizol, kalsium korreksiyası;
  • İnfeksion — antibiotik, antiviral;
  • Metabolik — pozuntunun korreksiyası;
  • Dərman induksiyalı — şübhəli preparatın kəsilməsi.
  • Simptomatik psixiatrik müdaxilə — etioloji müalicə nəticə verənə qədər:
    • Atipik antipsixotik (kvetiapin, olanzapin) — ehtiyatla;
    • Autoimmun ensefalit halında — tipik antipsixotik (haloperidol) qadağa — NMS riski və xəstəliyin gücləndirilməsi;
    • Benzodiazepin (lorazepam) — kəskin agitasiya.
    • EKT — refrakter katatonik və ya autoimmun ensefalitə alternativ.
    1. İmmunoterapiya (Autoimmun Ensefalit) — IV steroidlər → IVIG → plazmaferez → rituksimab/siklofosfamid.
    2. Şişin Müalicəsi (Paraneoplastik) — Cərrahi və ya onkoloji müalicə.
    3. Atipik Antipsixotik Simptomatik — Etioloji müalicə nəticə verənə qədər; kvetiapin, olanzapin üstün.
    4. EKT Refrakter halda — Katatonik və ya immunoterapiya cavabsız autoimmun ensefalitdə effektiv.

    9. Proqnoz

    • Etioloji müalicəyə cavab verir əksər halda; geri çevrilə bilən vəziyyət.
    • Anti-NMDA-R ensefalit — 75% yaxşı bərpa erkən immunoterapiya ilə.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «İlk-epizod psixoz həmişə şizofreniyadır»

    Sübut: 3–8% ikincili etiologiyalı; atipik xüsusiyyətlər diqqət tələb edir; tibbi qiymətləndirmə birinci epizod psixozda mütləqdir.

    Mif 2: «Tipik antipsixotik (haloperidol) hər psixotik epizod üçün təhlükəsizdir»

    Sübut: autoimmun ensefalitə şübhə halında haloperidol və oxşar I nəsil antipsixotiklər qadağandır — NMS riski və xəstəliyin gücləndirilməsi səbəbindən.

    Mif 3: «Anti-NMDA-R ensefalit nadir, axtarmağa dəyməz»

    Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R-in klassik təzahürüdür; antikor testi həyat xilas edir; geri çevrilə bilən vəziyyətdir.

    Mif 4: «Tibbi səbəb tapılmasa, psixiatrik diaqnoz qoyulur — daha çox axtarmaq lazım deyil»

    Sübut: atipik klinik təqdimat genişləndirilmiş axtarış tələb edir (CSF, MRT, paraneoplastik panel).

    Mif 5: «İmmunoterapiya psixiatrik vəziyyət üçün uyğun deyil»

    Sübut: autoimmun ensefalitə sübut varsa, immunoterapiya birinci sıra; standart antipsixotik effektsizdir.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6E60 Secondary psychotic syndrome. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. Graus F. et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. Lancet Neurol 2016;15(4):391–404.
    4. Dalmau J. et al. Anti-NMDA-receptor encephalitis: case series and analysis of the effects of antibodies. Lancet Neurol 2008;7(12):1091–1098.
    5. Levenson J.L. (ed.). APA Textbook of Psychosomatic Medicine. 3rd ed. 2018.