XBT-116C47	NİKOTİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F17	NİKOTİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR305.1	NİKOTİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Nikotin istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C47; DSM-5-TR: 305.1 Tobacco Use Disorder) — siqaret, tütün məhsulları, e-siqaret və ya digər nikotin maddələrinin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Dünyada qabaqlanan mortalite səbəbidir.

2. Tarixçə

• 1964 — Surgeon General Report (ABŞ) — tütünün xəstəlik səbəbi kimi tanınması.
• DSM-IV — Nicotine Dependence; DSM-5 — Tobacco Use Disorder.
• 2003 — WHO FCTC (Framework Convention on Tobacco Control).
• 2010+ — e-siqaret epidemiyası, «EVALI» (e-cigarette/vaping product use-associated lung injury).

3. Epidemiologiya

• Dünya: 1,3 mlrd istifadəçi; illik 8 mln+ ölüm (WHO).
• Cins: kişilərdə yüksək (lakin azalmaqdadır); qadınlarda artma müşahidə edilir bəzi regionlarda.
• Komorbidlik: MDD, sxizofreniya (~60–80% pasiyent siqaret çəkir), narahatlıq, başqa maddə istifadəsi.
• Tütün — kanser, KOAH, kardiyovaskulyar, stroke, perinatal komplikasiyalar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — nikotin α4β2 nikotinik asetilkolin reseptorlarına; dopamin mükafat artımı.
• Sosial-mədəni, peer, marketinq.

5. Klinik mənzərə

• Asılılıq sindromu.
• Kəsilmə — irritabellik, narahatlıq, konsentrasiya çətinliyi, iştah, yuxu pozulması, depresiv əhval; 24 saatda başlanır, pik 2–3 gün, 2–4 həftə davam.
• E-siqaret — nikotin asılılığı + EVALI riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• USPSTF — bütün yetkin pasiyentlərin tütün istifadəsi skrining edilməsi; siqaret çəkənlərə 5A (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange) yanaşması.
• NICE NG209 (Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence, 2021).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (5A).
2. Fagerström Test for Nicotine Dependence (FTND).
3. CO ekspirator monitorinq (motivasiya).
4. Komorbid kardiyak və respirator qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

Çoxsaylı tütün məhsulları arasında differensiasiya; elektron siqaret nikotin asılılığı müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• FTND.
• CO ekspirator.
• Spirometriya (KOAH skrining).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (USPSTF · NICE NG209 · APA 2010)

• 5A modeli (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange).
• Birinci sıra farmakoterapiya:
  • NRT — Nicotine Replacement Therapy (yamaqlar, çiknə, lozenj, inhaler, sprey) — kombinasiya (uzun + qısa təsirli) monoterapiyadan üstün.
  • Vareniklin (Chantix) — α4β2 parsial agonist; ən effektiv tək preparat (Cahill K. Cochrane 2016 meta-analiz).
  • Bupropion SR (Zyban) — dopaminerjik və noradrenerjik təsir.
  • Davranış müdaxiləsi — KDT, MI, telefon «quitline» xidməti; intensivlik effekti artırır.
  • Kombinasiya — farmakoterapiya + davranış üstün.
  • E-siqaret tütündən imtina vasitəsi kimi mübahisəli — bəzi tədqiqatlarda effektiv (Hajek P. NEJM 2019), lakin uzunmüddətli təhlükəsizliyi və «gateway» riski araşdırılır; NRT-yə üstünlük verilir.
  • Komorbidlik (MDD, sxizofreniya) — tütündən imtina psixiatrik vəziyyəti pisləşdirmir, əksinə yaxşılaşdırır (Taylor G. BMJ 2014 meta-analiz).
  1. 5A Modeli (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange) — Ask (soruş), Advise (məsləhət ver), Assess (qiymətləndir), Assist (kömək et), Arrange (izləmə təşkil et).
  2. Nikotin Əvəzedici Terapiya Kombinasiyası (NRT — Nicotine Replacement Therapy) — Uzun təsirli yamaq + qısa təsirli (çiknə, lozenj) «rescue».
  3. Vareniklin — 1 mq × 2/gün; 12 həftə standart.
  4. Bupropion SR — 150 mq × 2/gün; tutma riski.
  5. KDT və Motivasion Müsahibə (MI) — Tetikleyicilərin idarəsi, motivasiya artımı.
  6. Telefon Dəstək Xətti (Quitline) — İcma əsaslı dəstək; sübut bazası geniş.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • USPSTF 2021 — bütün siqaret çəkənlərə müdaxilə tövsiyə.
  • NICE NG209 — komorbid psixiatrik pozuntularda da aktiv müdaxilə.
  • Cahill K. et al. Cochrane 2013 — vareniklin ən effektiv.

  9. Proqnoz

  • Multimodal müdaxilə ilə 6 aylıq abstinensiya 25–35%.
  • Tərk uğurla mortalite və xəstəlik riski əhəmiyyətli azaldır.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Tütün asılılıq yaratmır, iradi tərk edilə bilər»

  Sübut: nikotin yüksək asılılıq potensialına malikdir; könüllü tərgitmə uğursuzluq nisbəti yüksəkdir (üç aydan sonra ~5%); farmakoterapiya effekti 2–3 dəfə artırır.

  Mif 2: «Siqaret tərk etdikdə çəki artımı sağlamlığa zərərlidir»

  Sübut: ortalama 4–5 kq çəki artımı, lakin tütün istifadəsinə davam etmənin riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir; çəki idarə oluna bilər.

  Mif 3: «Vareniklin suicid riski yaradır»

  Sübut: ilkin FDA xəbərdarlığı sonradan EAGLES tədqiqatı (Anthenelli R.M. Lancet 2016) ilə yenidən qiymətləndirildi — psixiatrik yan təsir nisbəti placebodan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək deyil; FDA-nın qara qutu xəbərdarlığı 2016-cı ildə ləğv edildi.

  Mif 4: «Psixiatrik pasiyent tütündən imtina edə bilmir, etməməlidir»

  Sübut: Taylor BMJ 2014 — tütündən imtina psixiatrik simptomları yaxşılaşdırır; şizofreniya, MDD pasiyentlərdə imtina effektivdir.

  Mif 5: «E-siqaret tütündən təhlükəsizdir»

  Sübut: mövcud sübutlarda e-siqaret yandırılmış tütündən az zərərlidir, lakin «təhlükəsiz» deyil; EVALI, kardiyak, respirator riskləri; yeniyetmələrdə nikotin asılılığına gateway.

  Mif 6: «Bir dəfə »kəsib qaytmaq« qadağa»

  **Sübut:** Əksər siqaret çəkənlər tərk etmək üçün 6–11 dəfə cəhd edirlər; hər residiv müvəqqətidir və davam edən cəhd planı tövsiyə olunur.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6C47 Disorders due to use of nicotine. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. USPSTF. Interventions for tobacco smoking cessation in adults. JAMA 2021;325(3):265–279.
  4. NICE NG209. Tobacco. 2021.
  5. Cahill K., Stevens S., Perera R., Lancaster T. Pharmacological interventions for smoking cessation: an overview and network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev 2013;(5):CD009329.
  6. Anthenelli R.M. et al. Neuropsychiatric safety and efficacy of varenicline, bupropion, and nicotine patch in smokers with and without psychiatric disorders (EAGLES). Lancet 2016;387(10037):2507–2520.
  7. Taylor G. et al. Change in mental health after smoking cessation: systematic review and meta-analysis. BMJ 2014;348:g1151.
  8. Hajek P. et al. A randomized trial of e-cigarettes versus nicotine-replacement therapy. NEJM 2019;380(7):629–637.