XBT-11HA05	DİGƏR XƏSTƏLİK VƏ POZUNTU İLƏ ƏLAQƏLİ CİNSİ DİSFUNKSİYALAR
XBT-10F52.8	DİGƏR XƏSTƏLİK VƏ POZUNTU İLƏ ƏLAQƏLİ CİNSİ DİSFUNKSİYALAR

1. Tərif və nozologiya

Digər cinsi disfunksiyalar (XBT-11: HA05) — başqa fiziki xəstəlik, dərman, maddə və ya psixi pozuntu kontekstində ortaya çıxan cinsi disfunksiyalar (istək, həyəcan, orgazm, ağrı sahələrini əhatə edə bilər). Spesifik HA00–HA04 kateqoriyalarına uyğunlaşmayan və ya birlikdə olan hallar.

Alt növlər: dərman/maddə ilə əlaqəli (HA05.0), tibbi xəstəliklə əlaqəli (HA05.1), digər (HA05.Y), təyin edilməmiş (HA05.Z).

2. Tarixçə

• DSM-5 (2013) — «Substance/Medication-Induced Sexual Dysfunction» rəsmiləşdirilməsi.
• 2000-ci illər — SSRİ induksiyalı seksual disfunksiya geniş təsvir edildi (Montejo A.L. araşdırmaları).
• PSSD (Post-SSRİ Sexual Dysfunction) — Bahrick A. (2008), EMA 2019 təsdiqi.

3. Epidemiologiya

• SSRİ istifadəsində cinsi disfunksiya 30–70%.
• Diabetik kişilərdə ED 35–75%.
• Kardiyovaskulyar xəstəliklərdə yüksək yayılma.
• Antipsixotik (xüsusilə risperidon, paliperidon) — hiperprolaktinemiya nəticəsində.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmanlar: SSRİ, SNRİ, antipsixotik (D2 blokadası, hiperprolaktinemiya), antihipertenziv (β-blokator, tiazid), opioid, 5α-reduktaza inhibitorlar (finasterid — Post-Finasteride Syndrome şübhəsi), antikonvulsant.
• Maddələr: alkohol, opioid, kannabis xronik, stimulyantlar.
• Tibbi xəstəliklər: diabet, kardiyovaskulyar, neyroloji (MS, Parkinson, spinal travma), endokrin (hipoqonadizm, hiperprolaktinemiya, tireoid), pelvik cərrahiyyə və radioterapiya, xroniki böyrək çatışmazlığı.
• Psixi pozuntular: depresiya, narahatlıq, PTSD, şizofreniya.

5. Klinik mənzərə

• İstək azalması, həyəcan/erektion pozuntusu, anorgasmiya, ağrı — etiologiyaya görə.
• Zaman əlaqəsi — dərman/maddə başlanğıcı ilə.
• PSSD — SSRİ dayandırılmasından sonra davam edən cinsi disfunksiya, genital uyuşma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Klinik mənalı cinsi disfunksiya simptomatikası.

B. Anamnez, fiziki müayinə və ya laborator nəticələrdən sübut: simptomlar dərman, maddə və ya tibbi xəstəliyin birbaşa nəticəsidir.

C. Distress.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Montejo A.L. et al. — SSRİ induksiyalı disfunksiya.
• EMA (2019) — PSSD-ni SSRİ etiketinə daxil etdi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tam dərman və maddə anamnezi.
2. Tibbi və endokrin qiymətləndirmə (testosteron, prolaktin, qlükoza, HbA1c, lipid, tireoid).
3. Cinsi funksiya şkalaları (FSFI, IIEF, ASEX).
4. Psixi komorbidlik skrining.
5. Pelvik müayinə (qadınlarda).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Hormonal panel, qlükoza, lipid.
• FSFI, IIEF, ASEX (Arizona Sexual Experience Scale).
• Pelvik və ya urologic müayinə göstərilərkən.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Montejo A.L. et al. — antidepresant cinsi yan təsir alqoritmləri.
• EMA 2019 — PSSD risk məlumatı.
• NICE və APA göstərişləri — antidepresant cinsi yan təsirlərin idarəsi.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji yanaşma — birinci sıra:
  • Dərmana bağlı — doza azaltma, dərman keçidi (bupropion, mirtazapin, vortioksetin, aripiprazol — antidepresant və ya antipsixotik strategiyalarda);
  • Tibbi vəziyyət idarəsi (diabet, hipertenziya, hipoqonadizm).
  • Adjunkt farmakoterapi — sildenafil (PDE5) ED-də və SSRİ induksiyalı qadın disfunksiyasında (Nurnberg JAMA 2008); bupropion adjunkt.
  • Hiperprolaktinemiyada — antipsixotik keçid (aripiprazol, kvetiapin) və ya doza modifikasiyası; dofamin agonisti yalnız endokrin köməyi ilə.
  • Psixoterapiya və cüt terapiyası — psixogen komponentdə.
  • Pasiyent təhsili və informed consent — antidepresant və antipsixotik başlamadan əvvəl cinsi yan təsirlər haqqında məlumat vacibdir.
  • PSSD — spesifik təsdiqlənmiş müalicə yoxdur; klinik dəstək və izləmə; araşdırma davam edir.
  1. Dərman Keçidi (Medication Switch) — SSRİ → bupropion/mirtazapin/vortioksetin; risperidon → aripiprazol.
  2. Sildenafil Adjunkt — SSRİ induksiyalı disfunksiya (kişi və qadın); Nurnberg JAMA RKİ.
  3. Bupropion Adjunkt — İstək və orgazm pozuntularında.
  4. Antipsixotik Keçidi (aripiprazol) — Hiperprolaktinemiya halda.
  5. Pasiyent Təhsili (Patient Education) — İnformed consent; uzunmüddətli riskin müzakirəsi.

  9. Proqnoz

  Etiologiyanın nəzarəti və dərmanın dəyişdirilməsi əksər hallarda yaxşılaşma gətirir; PSSD nadir hallarda davam edə bilər.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Antidepresant cinsi yan təsirləri »müvəqqəti«dir və müdaxilə tələb etmir»

  Sübut: Montejo araşdırmaları — yan təsirlər davamlıdır (30–70%); aktiv idarə tələb edir.

  Mif 2: «PSSD klinik vahid deyil»

  Sübut: EMA 2019 — PSSD riski SSRİ etiketinə daxil edildi; klinik olaraq tanınmış vahiddir.

  Mif 3: «Antipsixotik cinsi disfunksiyası hamı üçün eynidir»

  Sübut: risperidon və paliperidon yüksək hiperprolaktinemiya riski daşıyır; aripiprazol və kvetiapin daha az; keçid effektivdir.

  Mif 4: «Tibbi xəstəliyə bağlı cinsi disfunksiya yalnız xəstəliyin nəticəsidir, müdaxilə yoxdur»

  Sübut: PDE5 diabetik ED-də effektivdir; kardiyovaskulyar reabilitasiyada cinsi funksiya yaxşılaşır; aktiv müdaxilə vacibdir.

  Mif 5: «Antidepresanta başlamadan əvvəl cinsi yan təsirləri müzakirə etmək lazım deyil»

  Sübut: informed consent etik və klinik tələbdir; sonradan ortaya çıxan yan təsirlər pasiyent inamsızlığına və müalicə uyğunluğunun azalmasına səbəb olur.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. HA05 Sexual dysfunction associated with disorder/disease classified elsewhere. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Montejo A.L. et al. Frequency of sexual dysfunction and other reproductive side-effects in patients treated with psychotropic drugs. J Sex Marital Ther 2018;44(4):361–371.
  4. EMA. PRAC recommends new product information warnings on sexual dysfunction after SSRI/SNRI treatment. 2019.
  5. Nurnberg H.G. et al. Sildenafil treatment of women with antidepressant-associated sexual dysfunction. JAMA 2008;300(4):395–404.
  6. Bahrick A.S. Persistence of sexual dysfunction side effects after discontinuation of antidepressant medications. Open Psychol J 2008;1:42–50.