Psixoterapiya haqqında

Cənablar! Təxminən səkkiz il keçib ki, mən sizin mərhum sədriniz professor von Rederin dəvəti ilə, aranızda histeriya mövzusu haqqında danışmaq imkanı qazanmışam. Mən bundan bir az əvvəl (1895) doktor Yozef Breyer ilə birlikdə «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərini nəşr etdirmiş və bu tədqiqatçıya borclu olduğumuz yeni biliyə əsasən, nevrozun yeni bir müalicə üsulunu tətbiq etmək cəhdini göstərmişdim. Şükür ki, deyə bilərəm ki, araşdırmalarımızın səyləri uğur qazanmışdır; onlarda təmsil olunan, affektin saxlanması vasitəsilə psixi travmaların təsir mexanizmi haqqında ideyalar və histerik simptomların psixi sahədən fiziki sahəyə keçirilmiş oyanmanın nəticələri kimi qavranılması, bizim «abreaksiya» və «konversiya» terminlərini yaratdığımız bu ideyalar, bu gün ümumiyyətlə məlumdur və başa düşülür. Almaniya torpaqlarında – ən azı – belə bir histeriya təsviri yoxdur ki, bu ideyalara müəyyən dərəcədə əhəmiyyət verməsin və belə bir həmkar yoxdur ki, bu təlimlə ən azı bir qədər razılaşmasın. Amma bu cümlələr və bu terminlər, hələ təzə olduqları zaman, kifayət qədər qəribə səslənmiş ola bilər!

Eyni sözü, təlimimizlə eyni vaxtda həmkarlara təklif edilmiş terapevtik üsul haqqında deyə bilmərəm. Bu üsul bu gün də özünün tanınması üçün mübarizə aparır. Bunun üçün xüsusi səbəblər irəli sürülə bilər. Üsulun texnikası o zaman hələ tam inkişaf etməmişdi; mən kitabın həkim oxucusuna, belə bir müalicəni tamamilə həyata keçirməyə qadir edəcək təlimatları verə bilməmişdim. Lakin şübhəsiz ki, daha ümumi təbiətli səbəblər də təsir göstərir. Bir çox həkimlərə bu gün belə psixoterapiya müasir mistisizmin məhsulu kimi görünür və fizioloji biliyə əsaslanan fiziki-kimyəvi dərmanlarımızla müqayisədə, elmi bir tədqiqatçının marağına layiq olmayan, birbaşa qeyri-elmi hesab olunur. İndi icazə verin ki, qarşınızda psixoterapiyanın işini müdafiə edim və bu hökmün ədalətsiz və ya səhv sayıla biləcək tərəflərini vurğulayım.

İlk növbədə, psixoterapiyanın müasir bir müalicə üsulu olmadığını xatırlatmağa icazə verin. Əksinə, o, tibbin istifadə etdiyi ən qədim terapiyadır. Levenfeldin (Bütün psixoterapiya üzrə dərslik) öyrədici əsərində, ibtidai və qədim tibbin metodlarının hansı olduğunu oxuya bilərsiniz. Siz onların böyük hissəsini psixoterapiyaya aid etməli olacaqsınız; xəstələri sağaltmaq məqsədilə «inanclı gözlənti» vəziyyətinə salırdılar, bu da bizə bu gün də eyni nəticəni verir. Həkimlər digər dərman vasitələrini kəşf etdikdən sonra belə, bir və ya digər növ psixoterapevtik cəhdlər tibbdə heç vaxt yox olmamışdır.

İkinci olaraq, sizi bu mövzuda diqqətə çatdırıram ki, biz həkimlər psixoterapiyadan ona görə imtina edə bilmərik ki, sağalma prosesində nəzərə alınmalı olan digər tərəf – yəni xəstələr – bundan imtina etmək niyyətində deyillər. Siz bilirsiniz ki, bu barədə biz Nansi məktəbinə (Liébeault, Bernheym) nə qədər çox məlumat borcluyuq. Xəstələrin psixi dispozisiyasından asılı olan bir amil, bizim niyyətimizdən asılı olmayaraq, həkim tərəfindən başlanılan hər bir sağaltma üsulunun təsirinə əlavə olunur; bu, çox vaxt asanlaşdırıcı, tez-tez isə ləngidici xarakter daşıyır. Biz bu fakt üçün «təlqin» sözündən istifadə etməyi öyrəndik və Möbius bizə öyrətdi ki, sağaltma üsullarımızın bir çoxunda şikayət etdiyimiz etibarsızlıq, məhz bu qüdrətli amilin pozucu təsirinə aid edilməlidir. Beləliklə, biz həkimlər, siz hamınız, daimi olaraq psixoterapiya ilə məşğul olursunuz, hətta bunu bilmədiyiniz və niyyət etmədiyiniz yerlərdə belə; yalnız bir çatışmazlıq var ki, siz xəstəyə təsirinizdə psixi amili tamamilə xəstənin özünə buraxırsınız. Bu yolla o, nəzarətsiz, dozasız və artırıla bilməz hala gəlir. Onda həkimin bu amili ələ keçirməyə, ondan qəsdən istifadə etməyə, onu idarə etməyə və gücləndirməyə haqqı çatmırmı? Elmi psixoterapiyanın sizdən tələb etdiyi məhz bundan başqa bir şey deyil.

Üçüncü olaraq, hörmətli həmkarlar, sizi çoxdan məlum olan təcrübəyə diqqət yetirməyə dəvət edirəm: bəzi xəstəliklər, xüsusilə psixonevrozlar, digər hər hansı bir dərman müalicəsindən daha çox psixi təsirlərə açıqdır. Bu, müasir bir nitq deyil, qədim həkimlərin bir sözüdür: bu xəstəlikləri dərman deyil, həkim sağaldır, yəni həkimin şəxsiyyəti, əgər o, psixi təsir göstərirsə. Mən yaxşı bilirəm, hörmətli həmkarlar, sizin aranızda estet Fişerin «Faust» parodiyasında klassik ifadəsinə malik olan o baxış çox populyardır:

«Bilirəm, fiziki olan çox vaxt mənəvi olana təsir edir.» ¹

Amma insanın mənəvi tərəfinə mənəvi, yəni psixi vasitələrlə təsir etmək daha uyğun və daha çox hallarda doğru deyilmi?

Psixoterapiyanın çoxlu növləri və yolları var. Müalicə məqsədinə çatdıran bütün yollar yaxşıdır. Xəstələrə qarşı bu qədər səxavətli olduğumuz adi təskinliyimiz: «Hər şey yenidən yaxşı olacaq!», psixoterapevtik metodlardan birinə uyğundur; lakin nevrozların mahiyyətinə daha dərin nüfuz etdikcə, biz özümüzü yalnız təskinliklə məhdudlaşdırmağa məcbur hiss etməmişik. Biz hipnotik təlqinin, diqqətin yayındırılması, məşq və məqsədəuyğun affektlərin oyadılması vasitəsilə psixoterapiyanın texnikasını inkişaf etdirmişik. Mən bu metodlardan heç birini kiçik saymıram və uyğun şəraitdə hamısını tətbiq edərdim. Əgər mən əslində yalnız bir müalicə üsuluna, Breyerin «katartik» adlandırdığı və mənim daha çox «analitik» adlandırdığım üsula məhdudlaşmışamsa, buna yalnız subyektiv səbəblər əsas olmuşdur. Bu terapiyanın qurulmasında iştirakıma görə, mən özümü onun tədqiqinə və texnikasının inkişafına həsr etmək şəxsi öhdəliyi altında hiss edirəm. Mən iddia edə bilərəm ki, psixoterapiyanın analitik metodu ən dərin təsirə malik olan, ən geniş sahəni əhatə edən və xəstədə ən tam dəyişiklik əldə etməyə imkan verən metodudur. Əgər mən bir anlıq terapeutik mövqeyi kənara qoysam, onun ən maraqlı olduğunu, yalnız onun xəstəlik əlamətlərinin yaranması və qarşılıqlı əlaqəsi haqqında bizə bir şey öyrətdiyini qeyd edə bilərəm. Onun bizə açdığı ruhi xəstəliyin mexanizmi haqqında anlayışlar sayəsində, yalnız o, öz sərhədlərini aşmağa və bizə başqa növ terapevtik təsir yollarını göstərməyə qadir ola bilər.

Psixoterapiyanın bu katartik və ya analitik metoduna gəldikdə, mənə bəzi səhvləri düzəltməyə və bəzi izahatlar verməyə icazə verin.

(a) Görürəm ki, bu üsul çox vaxt hipnotik təlqin müalicəsi ilə qarışdırılır; bunu, başqa hallarda etimadını qazanmadığım həmkarların da nisbətən tez-tez mənə xəstələr göndərməsindən nəticə çıxarıram; əlbəttə, rezistent xəstələri, məndən onları hipnotizə etməyimi tapşıraraq göndərirlər. İndi isə təxminən səkkiz ildir ki, terapiya məqsədilə hipnoz tətbiq etmirəm (tək-tük cəhdlər istisna olmaqla) və belə göndərişləri, hipnoza etibar edən şəxs onu özü tətbiq etsin, məsləhəti ilə geri qaytarmağı adət halına gətirmişəm. Əslində, təlqin texnikası ilə analitik texnika arasında mümkün olan ən böyük ziddiyyət mövcuddur; bu ziddiyyəti böyük Leonardo da Vinçi incəsənətlər üçün «per via di porre» və «per via di levare» formulları ilə ifadə etmişdir. Leonardo deyir ki, rəssamlıq «per via di porre» ilə işləyir; çünki o, rəng yığınlarını əvvəllər olmayan yerlərə, rəngsiz kətan üzərinə qoyur; heykəltəraşlıq isə əksinə, «per via di levare» ilə irəliləyir; çünki o, daşdan, onun içərisində yerləşən heykəlin səthinin hələ də örtdüyü qədər hissəni kənarlaşdırır. Eyni cür, cənablar, təlqin texnikası «per via di porre» ilə təsir göstərməyə çalışır; o, xəstəlik əlamətlərinin mənşəyi, qüvvəsi və mənası ilə maraqlanmır, əksinə, bir şeyi — yəni təlqini — üzərinə qoyur və gözləyir ki, o, patogen fikrin ifadəsinə mane olmaq üçün kifayət qədər güclü olacaq. Analitik terapiya isə üzərinə bir şey qoymaq, yeni bir şey gətirmək istəmir, əksinə, kənarlaşdırmaq, çıxarmaq istəyir və bu məqsədlə xəstəlik əlamətlərinin yaranışını və patogen fikrin psixi əlaqəsini nəzərə alır; onun məqsədi həmin fikrin aradan qaldırılmasıdır. Tədqiqatın bu yolu bizim başa düşməyimizə çox böyük töhfə vermişdir. Mən təlqin texnikasını və onunla birlikdə hipnozu bu qədər erkən tərk etmişəm, çünki təlqini daimi sağalma üçün lazım olduğu qədər güclü və davamlı etməkdən ümidimi kəsmişdim. Bütün ağır hallarda üzərinə qoyulmuş təlqinin yenidən qopub düşdüyünü görürdüm və sonra xəstəlik və ya onu əvəz edən eyni şey yenidən mövcud olurdu. Bundan əlavə, bu texnikanı onda ittiham edirəm ki, o, bizə psixi qüvvələr oyununu anlamaq imkanı vermir, məsələn, xəstələrin xəstəliklərindən yapışdıqları müqaviməti tanımağa imkan vermir; bu müqavimət onları sağalmaya qarşı da müqavimət göstərməyə məcbur edir və yalnız bu müqavimət onların həyatdakı davranışlarını anlamağa imkan verir.

(b) Həmkarlar arasında xəstəlik səbəblərinin araşdırılması texnikası və bu araşdırma vasitəsilə əlamətlərin aradan qaldırılmasının asan və öz-özünə başa düşülən olduğu haqqında yaygın bir səhv fikrin mövcud olduğunu mənə elə gəlir. Bu nəticəyə ondan çıxıram ki, mənim terapiyamla maraqlanan və onun haqqında qəti hökmlər verən çoxsaylı həmkarların heç biri heç vaxt mənə əslində necə işlədiyimi soruşmayıb. Bunun yeganə səbəbi yalnız onların soruşulacaq heç nə olmadığını, bunun tamamilə öz-özünə aydın olduğunu düşünmələri ola bilər. Bəzən təəccüblə eşidirəm ki, xəstəxananın bu və ya digər şöbəsində gənc həkim rəhbərindən histeriya xəstəsi üzərində «psixoanaliz» aparmaq tapşırığı alıb. Əminəm ki, histoloji texnikaya bələd olub-olmadığını öncədən yoxlamadan ona çıxarılmış şişin tədqiqini həvalə etməzdilər. Eyni şəkildə, bu və ya digər həmkarın psixi müalicə aparmaq məqsədilə xəstə ilə qəbul saatları təşkil etdiyi xəbəri mənə çatır, halbuki mən əminəm ki, o, belə bir müalicənin texnikasını bilmir. Deməli, o, ya xəstənin öz sirrlərini ona açıqlayacağını gözləyir, ya da şəfanı hər hansı bir etiraf və ya etimad üsulunda axtarır. Belə müalicə olunan xəstənin bundan üstünlük qazanmaqdan çox ziyan çəkəcəyi məni təəccübləndirməzdi. Çünki ruhi aləti çalmaq heç də asan deyil. Belə hallarda mənim ağlıma dünyaca məşhur nevrozlu birinin söhbəti gəlir; həmin şəxs əlbəttə ki, heç vaxt həkim müalicəsi altında olmayıb, yalnız bir şairin təsəvvüründə yaşayıb. Mən Danimarka şahzadəsi Hamleti nəzərdə tuturam. Kral iki saray adamı Rozenkranz və Gyuldensterni onu araşdırmaq, əsəbi ruh halının sirrini ondan qoparmaq üçün göndərir. Hamlet onları dəf edir; sonra səhnəyə fleytalar gətirilir. Hamlet bir fleyta götürür və əzabverənlərdən birini ona çalmağa dəvət edir, deyir ki, bu, yalan söyləmək qədər asandır. Saray adamı imtina edir, çünki heç bir barmaq tutuşu bilmir və fleyta çalmağa cəhd etməyə razı olmadığından, Hamlet nəhayət partlayır: «Görürsünüz ki, məndən nə qədər əhəmiyyətsiz bir şey düzəldirsiniz? Mənim üzərimdə çalmaq istəyirsiniz; mənim sirrimin qəlbinə nüfuz etmək istəyirsiniz; məni ən aşağı notumdan səsimin zirvəsinə qədər sınaqdan keçirmək istəyirsiniz və bu kiçik alətdə çoxlu musiqi, möhtəşəm bir səs var, lakin siz onu danışdırmaq iqtidarında deyilsiniz. Elə sanırsınız ki, mən fleytadan daha asan çalınan bir alətəm? Məni istədiyiniz alətlə adlandırın, siz məni, doğrudur, kökdən sala bilərsiniz, amma mənim üzərimdə çalmaq iqtidarında deyilsiniz.» (III. akt, 2.)

(c) Şübhəsiz ki, mənim bəzi qeydlərimdən analitik müalicənin, onu ideal bir terapiyadan uzaq tutan bəzi xüsusiyyətlərə malik olduğunu təxmin etmisiniz. Tuto, cito, iucunde; araşdırma və axtarış uğurun tez gəlməsinə işarə etmir, müqavimətdən bəhs etmək isə sizi xoşagəlməzliklər gözləməyə hazırlayır. Əlbəttə, psixoanalitik müalicə həm xəstədən, həm də həkimdən yüksək tələblər irəli sürür; birincisindən tam səmimiyyət qurbanını tələb edir, onun üçün vaxt tələb edən və buna görə də bahalı olur; həkim üçün də o, eyni dərəcədə vaxt tələb edir və öyrənməli və tətbiq etməli olduğu texnikaya görə olduqca əmək tələb edir. Mən də daha rahat müalicə üsullarından istifadə etməyi tamamilə məşru sayıram, ta ki, sonuncularla nə isə əldə etmək ümidi var olsun. Əsas məsələ yalnız budur; əgər daha əməkli və daha uzun çəkən üsulla qısa və yüngül üsulla əldə ediləndən əhəmiyyətli dərəcədə çox nəticə əldə edilirsə, bütün bunlara baxmayaraq, birinci üsul haqlıdır. Cənablar, lupusun Finsen müalicəsinin əvvəllər adət edilən dağlama və qazıma üsulundan nə qədər daha əlverişsiz və bahalı olduğunu düşünün, lakin buna baxmayaraq, o, böyük bir irəliləyiş deməkdir, sadəcə ona görə ki, daha çox nəticə verir; çünki o, lupusu radikal şəkildə sağaldır. İndi mən bu müqayisəni tamamilə qəti şəkildə aparmaq istəmirəm; lakin psixoanalitik üsul da oxşar bir üstünlük iddia edə bilər. Əslində, mən terapiya üsulumu yalnız ağır və ən ağır hallarda inkişaf etdirə və sınaqdan keçirə bildim; mənim materialım əvvəlcə yalnız hər şeyi uğursuz cəhd etmiş və illər boyu müalicəxanalarda qalmış xəstələr idi. Mənim terapiyamın, müxtəlif təsirlər altında və hətta spontan olaraq sağalan, daha yüngül, epizodik xarakter daşıyan xəstəliklərdə necə işlədiyini sizə deyə biləcək qədər təcrübəni güclə toplaya bilmişəm. Psixoanalitik terapiya daimi olaraq həyat qabiliyyəti olmayan xəstələr üçün və belələri üçün yaradılmışdır və onun qələbəsi ondan ibarətdir ki, o, belələrinin kifayət qədər sayını daimi olaraq həyat qabiliyyətli edir. Bu nəticəyə qarşı bütün səylər əhəmiyyətsiz görünür. Biz xəstə qarşısında ağır nevrozun, ona tabe olan fərd üçün əhəmiyyətinin heç bir kaşeksiyadan, heç bir qorxulu ümumi xəstəlikdən geri qalmadığını inkar etməyə alışmışıq, bunu özümüzdən gizlədə bilmərik.

(d) Bu müalicənin göstərişləri və əks-göstərişləri, mənim fəaliyyətimə təsir etmiş çoxsaylı praktik məhdudiyyətlər səbəbindən, demək olar ki, qəti şəkildə müəyyən edilə bilməz. Lakin mən bəzi məqamları sizinlə müzakirə etməyə çalışacağam:

(1) Xəstəlik üzündən şəxsin digər dəyərlərini nəzərdən qaçırma və müəyyən təhsil səviyyəsinə və nisbətən etibarlı xarakterə malik olmayan xəstələri geri qaytar. Heç vaxt unutma ki, heç bir faydası olmayan sağlam adamlar da var və belə aşağı dərəcəli şəxslərdə onları həyat qabiliyyətsiz edən hər şeyi, əgər nevrozun ən kiçik əlamətlərini göstərirlərsə, çox asanlıqla xəstəliyin hesabına yazmağa meylli olunur. Mən belə bir mövqedəyəm ki, nevroz öz daşıyıcısını heç vaxt degenerasiya olunmuş kimi qeyd etmir, lakin o, çox vaxt eyni fərdə degenerasiya əlamətləri ilə birlikdə rast gəlinir. Analitik psixoterapiya isə neyropatik degenerasiyanın müalicəsi üçün bir üsul deyil, əksinə, o, bu degenerasiyada öz sərhədini tapır. O, həmçinin, əziyyətləri ilə özlərini terapiyaya məcbur hiss etməyən, yalnız yaxınlarının hakimiyyət tələbinə görə buna tabe olan şəxslərə tətbiq edilə bilməz. Psixoanalitik müalicəyə yararlılıq üçün vacib olan keyfiyyət, tərbiyəolunma qabiliyyəti, biz onu başqa bir baxım nöqtəsindən də qiymətləndirməli olacağıq.

(2) Əgər əmin olmaq istəyirsinizsə, seçiminizi normal vəziyyətdə olan şəxslərlə məhdudlaşdırın, çünki psixoanalitik üsulda xəstəliyə bu normal vəziyyətdən əl atılır. Buna görə də, psixozlar, qarışıqlıq və dərin (demək istəyirəm: toksik) əhval-ruhiyyə vəziyyətləri psixoanalizə, ən azı indiyə qədər icra olunduğu kimi, uyğun deyil. Mən tamamilə istisna etmirəm ki, üsulun uyğun dəyişdirilməsi ilə bu əks göstərişdən kənara çıxmaq və beləliklə, psixozların psixoterapiyasına başlamaq mümkün ola bilər.

(3) Xəstələrin yaşı psixoanalitik müalicə üçün seçimdə o mənada rol oynayır ki, əlli yaşına yaxın və ya daha yuxarı şəxslərdə bir tərəfdən terapiyanın hesabladığı psixi proseslərin plastikliyi adətən çatışmır (qocalar artıq tərbiyəoluna bilməzlər), digər tərəfdən isə işlənib hazırlanmalı olan material müalicə müddətini qabaqcadan görmək mümkün olmayan həddə qədər uzadır. Yaş həddi aşağı tərəfdən yalnız fərdi olaraq müəyyən edilməlidir; pubertatdan əvvəlki gənclər çox vaxt mükəmməl təsir altına alına bilirlər.

(4) Əgər məqsəd təhlükəli əlamətlərin sürətlə aradan qaldırılmasıdırsa, məsələn, histerik anoreksiyada, psixoanalizə müraciət edilməməlidir.

İndi siz analitik psixoterapiyanın tətbiq sahəsinin çox məhdud olduğu təəssüratını əldə etmiş olarsınız, çünki əslində məndən yalnız əks göstərişlər eşitmisiniz. Bununla belə, bu terapiyanın sınaqdan keçirilə biləcəyi kifayət qədər hallar və xəstəlik formaları qalır: qalıq əlamətləri olan histeriyanın bütün xroniki formaları, məcburi vəziyyətlər və abuliya sahəsi və bu kimi digərləri.

Xoşdur ki, məhz ən dəyərli və başqa cəhətdən ən yüksək inkişaf etmiş şəxslərə bu yolla ən asan kömək göstərmək mümkündür. Lakin analitik psixoterapiya ilə az şey etmək mümkün olan yerdə, əminliklə demək olar ki, hər hansı başqa müalicə mütləq heç nəyə nail ola bilməzdi.

(e) Siz, şübhəsiz, məndən soruşmaq istəyəcəksiniz ki, psixoanaliz tətbiq edilərkən zərər vurma imkanı necədir. Buna cavab olaraq deyə bilərəm ki, əgər siz ədalətli mühakimə yürütmək istəsəniz, bu üsula qarşı digər terapevtik metodlarımıza göstərdiyiniz həmin tənqidi xoşməramlılığı göstərsəniz, o zaman mənim fikrimlə razılaşmalı olacaqsınız ki, anlayışla idarə olunan analitik kurs zamanı xəstə üçün zərərdən qorxmaq lazım deyil. Başqa cür, bəlkə də, hər hansı bir xəstəlik halında baş verən hər şeyi müalicənin üzərinə yükləməyə adət etmiş qeyri-mütəxəssis mühakimə yürüdərdi. Çox əvvəl deyil ki, su müalicə müəssisələrimizə qarşı da oxşar qərəz mövcud idi. Belə bir müəssisəyə müraciət etməsi tövsiyə olunan çoxları, bir tanışının əsəbi xəstə olaraq müəssisəyə gəlib orada dəli olduğunu xatırladığı üçün şübhəyə düşürdü. Sizin təxmin etdiyiniz kimi, söhbət başlanğıc ümumi iflic hallarından gedirdi ki, onları başlanğıc mərhələdə hələ su müalicə müəssisəsində yerləşdirmək mümkün idi və onlar orada aşkar ruhi pozğunluğa qədər qarşısıalınmaz gedişatlarını davam etdirmişdilər; qeyri-mütəxəssislər üçün bu kədərli dəyişikliyin səbəbi və törədicisi su idi. Söhbət yeni tipli təsirlərdən getdikdə, həkimlər də belə mühakimə səhvlərindən həmişə azad olmurlar. Yadımdadır, bir dəfə bir qadında psixoterapiya ilə təcrübə aparmışdım; onun varlığının böyük bir hissəsi maniya və melanxoliyanın növbələşməsi içində keçmişdi. Mən onu bir melanxoliyanın sonunda qəbul etdim; iki həftə yaxşı getdiyi görünürdü; üçüncü həftədə artıq yeni maniyanın başlanğıcında idik. Bu, şübhəsiz, xəstəlik mənzərəsinin özbaşına dəyişməsi idi, çünki iki həftə analitik psixoterapiyanın hər hansı bir şey etməyə cəhd edə biləcəyi bir müddət deyil, lakin mənimlə birlikdə xəstəni görməyə gəlmiş görkəmli – indi artıq vəfat etmiş – həkim yenə də bu «pisləşmədə» psixoterapiyanın günahkar ola biləcəyi qeydini etməkdən özünü saxlaya bilmədi. Mən tam əminəm ki, o, başqa şəraitdə özünü daha tənqidi aparardı.

(f) Nəticə olaraq, hörmətli həmkarlar, özümə deməliyəm ki, analitik psixoterapiya xeyrinə diqqətinizi bu qədər uzun müddət cəlb etmək, bu müalicənin mahiyyətini və ona əsaslandığı prinsipləri sizə bildirmədən olmaz. Qısa olmalı olduğum üçün bunu yalnız bir işarə ilə ifadə edə bilərəm. Bu terapiya belə bir anlayışa əsaslanır: şüursuz təsəvvürlər – daha doğrusu, bəzi ruhi proseslərin şüursuzluğu – xəstəlik əlamətlərinin birbaşa səbəbidir. Biz bu inancı fransız məktəbi (Janet) ilə birgə müdafiə edirik; bu məktəb, əlbəttə, çox kobud sxematikləşdirmə ilə histerik əlaməti şüursuz idée fixe-ə aid edir. İndi qorxmayın ki, biz ən qaranlıq fəlsəfənin dərinliklərinə batacağıq. Bizim şüursuzumuz filosoflarınki ilə tam eyni deyil, üstəlik, filosofların çoxu «şüursuz psixi» haqqında heç nə bilmək istəmirlər. Lakin özünüzü bizim mövqeyimizə qoyun, onda başa düşəcəksiniz ki, xəstələrin ruhi həyatındakı bu şüursuzun şüurluya çevrilməsi, onların normadan sapmalarını düzəltmək və ruhi həyatlarının tabe olduğu məcburiyyəti aradan qaldırmaq uğuruna nail olmalıdır. Çünki şüurlu iradə şüurlu psixi proseslərin əhatə etdiyi qədər uzağa gedir və hər bir psixi məcburiyyət şüursuzla əsaslandırılır. Həmçinin, xəstənin şüursuzun onun şüuruna daxil olması ilə gətirdiyi sarsıntıdan zərər görməsindən heç vaxt qorxmayın, çünki nəzəri olaraq belə qəbul etmək olar ki, şüurlu hala gəlmiş təhrikin somatik və affektiv təsiri heç vaxt şüursuz təhrikin təsiri qədər böyük ola bilməz. Axı biz bütün təhriklərimizə yalnız ən yüksək, şüurla bağlı ruhi fəaliyyətlərimizi onlara yönəltməklə nəzarət edirik.

Lakin siz psixoanalitik müalicənin anlaşılması üçün başqa bir baxış nöqtəsi də seçə bilərsiniz. Şüursuzun üzə çıxarılması və tərcüməsi xəstə tərəfindən göstərilən davamlı müqavimət şəraitində baş verir. Bu şüursuzun ortaya çıxması xoşagəlməzliklə bağlıdır və bu xoşagəlməzlik səbəbindən xəstə onu dəfələrlə geri qaytarır. Siz indi xəstənin psixi həyatındakı bu konfliktə müdaxilə edirsiniz; əgər siz xəstəni daha yaxşı anlayış motivləri ilə, avtomatik xoşagəlməzlik tənzimləməsi nəticəsində indiyədək geri qaytardığı (sıxışdırdığı) bir şeyi qəbul etməyə inandıra bilsəniz, onda onun üzərində bir parça tərbiyə işi görmüş olursunuz. Əgər siz səhər tezdən yatağı tərk etmək istəməyən bir insanı bunu etməyə inandırsanız, bu artıq tərbiyədir. Psixoanalitik müalicəni daxili müqavimətlərin üstəsindən gəlmək üçün belə bir sonradan tərbiyə kimi ümumi şəkildə qəbul edə bilərsiniz. Lakin heç bir məsələdə sinirli xəstələrdə belə bir sonradan tərbiyə ehtiyacı onların cinsi həyatındakı psixi elementə aid olan məsələdə olduğundan daha çox vacib deyil. Mədəniyyət və tərbiyə heç bir yerdə burada olduğu qədər böyük ziyan törətməmişdir və təcrübənin sizə göstərəcəyi kimi, nevrozların idarə oluna bilən etiologiyaları da məhz burada tapılır; digər etioloji element, yəni konstitusion töhfə, bizə dəyişməz bir şey kimi verilmişdir. Bundan həkimə qarşı irəli sürülən vacib bir tələb doğur. Həkim təkcə özünün dürüst xarakterə malik olması kifayət deyil – «əxlaqi məsələlər artıq öz-özlüyündən aydındır», Th. Fişerin «Auch Einer» əsərinin əsas qəhrəmanının adətən dediyi kimi –; o, həm də öz şəxsiyyəti üçün təəssüf ki, bir çox başqalarının cinsi problemlərlə qarşılaşmağa öyrəşdiyi şəhvətpərəstlik və ədəbbazlıq qarışığını dəf etmiş olmalıdır.

Bəlkə də burada başqa bir qeyd üçün yer var. Mən bilirəm ki, psixonevrozların yaranmasında cinsəlliyin roluna diqqət yetirməyim geniş dairələrdə məlum olub. Lakin mən həm də bilirəm ki, böyük dinləyici kütləsi qarşısında edilən məhdudiyyətlər və daha dəqiq təriflər çox az fayda verir; kütlənin yaddaşında az yer var və iddialardan yalnız xam nüvəni saxlayır, asan yadda saxlanılan ekstremal bir obraz yaradır. Bəlkə də bəzi həkimlərə belə olub ki, mənim təlimimin məzmunu kimi onlara elə gəlir ki, mən nevrozları son nəticədə cinsi məhrumiyyətə gətirib çıxarıram. Cəmiyyətimizin həyat şərtlərində bu məhrumiyyət heç də az deyil. Belə bir fərziyyə ilə psixi müalicənin çətin yolunu kənara qoyub, cinsi fəaliyyəti dərman kimi tövsiyə edərək birbaşa sağalmağa nail olmaq nə qədər yaxın görünür! Əgər bu nəticə əsaslı olsaydı, onu susdurmağa məni nə vadar edə biləcəyini indi bilmirəm. Lakin məsələ başqa cürdür. Cinsi ehtiyac və məhrumiyyət, nevroz mexanizmində rol oynayan yalnız bir amildir; əgər yalnız bu amil olsaydı, nəticə xəstəlik deyil, azğınlıq olardı. İkinci, birincisi qədər vacib olan və çox asanlıqla unudulan amil, nevrotiklərin cinsəlliyə nifrəti, sevməyə qadir olmaması, yəni mənim «sıxışdırma» adlandırdığım psixi xüsusiyyətdir. Yalnız hər iki meyl arasındakı münaqişədən nevrotik xəstəlik yaranır və buna görə də psixonevrozlarda cinsi fəaliyyətə dair məsləhət əslində nadir hallarda yaxşı məsləhət kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu müdafiə xarakterli qeydlə çıxışımı bitirməyə icazə verin. Gəlin ümid edək ki, hər hansı düşmən qərəzindən təmizlənmiş psixoterapiyaya olan marağınız, ağır psixonevroz hallarının müalicəsində də sevindirici nəticələr əldə etməyimizdə bizə dəstək olacaq.