Histeriya təhlilinin fraqmenti

Ön söz

Uzun bir fasilədən sonra, 1895 və 1896-cı illərdə qoyduğum iddiaları — histeriya simptomlarının patogenezi və histeriyada baş verən psixi proseslər haqqında olan iddiaları — xəstəlik və müalicə tarixçəsini ətraflı təqdim etməklə təsdiqləməyə girişdiyim zaman, öz fəaliyyətimi bir tərəfdən müxtəlif istiqamətlərdə haqlı çıxarmaq, digər tərəfdən isə gözlənilən reaksiyaları müəyyən bir dərəcəyə endirmək məqsədi daşıyan bu ön sözdən yayınmaq mümkün deyil.

Peşəkar həmkarlar tərəfindən yoxlanılması zəruri olaraq mümkün olmayan, üstəgəl təəccüblü və xoşagəlməz xarakter daşıyan tədqiqat nəticələrini dərc etməyə məcbur olmaq əlbəttə ki, xoşagəlməz idi. Lakin indi həmin nəticələri əldə etdiyim materialın bir hissəsini ümumi hökmə təqdim etməyə başlayanda da vəziyyət demək olar ki, eyni dərəcədə xoşagəlməzdir. İttihama məruz qalmaqdan yayınmaq mümkün olmayacaq. Əgər o vaxt ittiham belə səslənirdisə ki, mən xəstələrim haqqında heç nə təqdim etməmişəm, indi isə belə səslənəcək ki, mən xəstələrim haqqında təqdim edilməməli olan şeyləri təqdim etmişəm. Ümid edirəm ki, ittiham üçün əsas dəyişdirən eyni şəxslər olacaq və bu tənqidçilərin əlindən ittihamı heç vaxt qoparmaq fikrindən əvvəlcədən əl çəkirəm.

Mənim xəstəlik tarixçələrimin nəşri mənim üçün həll edilməsi çətin olan vəzifə olaraq qalır, hətta mən o qavrayışsız, pis niyyətli adamlar haqqında artıq narahat olmasam belə. Çətinliklərin bir hissəsi texniki xarakter daşıyır, digər hissəsi isə əlaqələrin öz mahiyyətindən irəli gəlir. Əgər histerik xəstəliklərin səbəbinin xəstələrin psixoseksual həyatının intim tərəflərində tapıldığı və histerik simptomların onların ən gizli, sıxışdırılmış istəklərinin ifadəsi olduğu doğrudursa, onda histeriya halının aydınlaşdırılması bu intim tərəfləri açmadan və bu sirləri açıqlamadan mümkün deyil. Şübhəsizdir ki, xəstələr heç vaxt danışmazdılar, əgər onların etirafının elmi məqsədlər üçün istifadə oluna biləcəyi ehtimalı onların ağlına gəlsəydi; eyni dərəcədə şübhəsizdir ki, nəşr üçün icazəni onlardan özündən istəmək tamamilə faydasız olardı. Həssas, həm də bəlkə qorxaq şəxslər bu şəraitdə həkim diskretliyi vəzifəsini önə çıxarar və elmiyyətə bu sahədə aydınlıq gətirə bilmədiklərinə təəssüf edərdilər. Lakin mənim fikrimcə, həkim yalnız fərdi xəstəyə qarşı deyil, həm də elmiyyətə qarşı öhdəlik götürmüşdür. Elmiyyətə qarşı, əsasən, eyni şeydən əziyyət çəkən və ya çəkəcək olan digər çoxlu xəstələrə qarşı deməkdir. Histeriyanın səbəbi və quruluşu haqqında bildiyimizi düşündüyümüz şeyin ictimai şəkildə açıqlanması vəzifəyə çevrilir, açıqlamamaq isə aşağılıq cəsarətsizliyə çevrilir, əgər yalnız bir xəstənin birbaşa şəxsi ziyan görməsinin qarşısını almaq mümkündürsə. Mən inanıram ki, belə bir ziyanı xəstəm üçün istisna etmək üçün əlimdən gələni etmişəm. Mən taleyi Vyanda deyil, uzaqda yerləşən kiçik bir şəhərdə baş verən, şəxsi şəraiti Vyanda demək olar ki, tanınmayan bir şəxsi seçmişəm; müalicə sirrini əvvəldən elə ehtiyatla qorumuşam ki, yalnız bir tam etibar edilə bilən həmkarım qızın mənim xəstəm olduğunu bilə bilər; müalicə başa çatdıqdan sonra dörd il nəşri gözləmişəm, ta ki, xəstənin həyatında baş verən dəyişikliyi eşidənə qədər, bu dəyişiklik mənə onun burada danışılan hadisələrə və psixi proseslərə olan öz marağının artıq sönmüş ola biləcəyini fərz etdirmişdir. Təbii ki, heç bir ad qalmamışdır ki, qeyri-peşəkar oxucuları izə salmağa imkan versin; əslində, nəşrin qatı elmi ixtisas jurnalında aparılması belə icazəsiz oxuculara qarşı qoruma olmalıdır. Təbii ki, xəstənin öz xəstəlik tarixçəsi təsadüfən əlinə keçəndə narahatlıq hissi keçirməsinin qarşısını ala bilmərəm. Lakin o, artıq bildiyi şeylərdən başqa heç nə öyrənmir və bu məlumatlardan başqa kimin onun şəxsiyyətindən söhbət getdiyini öyrənə biləcəyi sualını özünə verə bilər.

Mən bilirəm ki, ən azı bu şəhərdə belə xəstəlik tarixçəsini nevrozun psixopatologiyasına töhfə kimi deyil, əksinə, onu əyləncə məqsədilə yazılmış açar roman kimi oxumaq istəyən çoxlu sayda həkim var. Bu qəbildən olan oxuculara təminat verirəm ki, gələcəkdə açıqlayacağım bütün xəstəlik tarixçələri onların zəkasından oxşar sirr qoruyucu zəmanətlərlə qorunacaq, baxmayaraq ki, materialım üzərində mənim ixtiyarım bu qərar səbəbindən çox qeyri-adi bir məhdudiyyətə məruz qalmalıdır.

Həkimlik sirrinin məhdudiyyətlərindən və şəraitin əlverişsizliyindən qoparıb ala bildiyim bu tək xəstəlik tarixçəsində cinsi münasibətlər bütün açıqlıqla müzakirə olunur, cinsi həyatın orqanları və funksiyaları öz düzgün adları ilə adlandırılır və namuslu oxucu mənim təsvirimdən belə nəticə çıxara bilər ki, mən gənc qadınla bu mövzularda belə dildə söhbət aparmaqdan çəkinməmişəm. İndi mən bu ittihamdan da müdafiə olunmalıyam? Mən sadəcə olaraq ginekoloqun hüquqlarını — və ya daha doğrusu, onlardan çox daha mütevazı olan hüquqları — özüm üçün tələb edirəm və belə söhbətlərin cinsi həvəslərin qızışdırılması və ya təmin edilməsi üçün yaxşı vasitə olduğunu güman edən kimsənin davranışını pervers və qəribə bir şəhvanilik əlaməti kimi açıqlayıram. Digər tərəfdən, bu mövzudakı hökmümü bir neçə iqtibas sözlə ifadə etmək meylini hiss edirəm.

«Elmi əsərdə belə etirazlara və andiçmələrə yer verməyə məcbur olmaq acınacaqlıdır, amma buna görə məni qınamaq əvəzinə, ciddi kitabın artıq öz həyatından əmin ola bilmədiyi bir vəziyyətə gəlib çatdığımız zamanın ruhunu qınayın».¹⁰⁴

İndi bu xəstəlik tarixçəsi üçün hesabat vermənin texniki çətinliklərini necə dəf etdiyimi açıqlayacağam. Bu çətinliklər gündə altı və ya səkkiz belə psixoterapevtik müalicə aparan həkim üçün çox böyükdür; o, xəstə ilə görüş zamanı qeydlər apara bilməz, çünki bu, xəstənin şübhəsini oyadar və qəbul ediləcək materialın dəqiq ələ alınmasına mane olardı. Uzun müddət davam edən müalicə tarixçəsini açıqlama üçün necə sabitləşdirə biləcəyim mənim hələ həll etmədiyim bir məsələdir. Burada mövcud olan halda mənə iki şərait kömək etdi: birincisi, müalicənin müddəti üç aydan çox çəkmədi; ikincisi, izahatlar müalicənin ortasında və sonunda danışılan iki yuxu ətrafında qruplaşdı və onların sözləri görüşdən dərhal sonra qeyd olundu, bu da sonrakı yozum və xatirələr toru üçün etibarlı bir istinad nöqtəsi təşkil edə bilərdi. Xəstəlik tarixçəsinin özünü mən müalicənin tamamlanmasından sonra, yəni xatirələrim hələ təzə və nəşrə olan maraqla qızışdırılmış ikən, öz yaddaşımın köməyi ilə yazıb qeyd etmişəm. Deməli, bu qeydlər tamamilə — fonografik dəqiqliklə — eyni deyil, lakin onlar yüksək dərəcədə etibarlılığa iddia edə bilərlər. Onlarda əhəmiyyətli olan heç nə dəyişdirilməyib, yalnız bəzi yerlərdə izahatların ardıcıllığı dəyişdirilib, bunu mən mətnin ahəngi üçün etmişəm.

Bu hesabatda nə tapılacağını və nələrin çatışmayacağını vurğulamağa başlayıram. Əsər əvvəlcə «Yuxu və Histeriya» adını daşıyırdı, çünki mənə elə gəlirdi ki, bu, yuxuların yozumunun müalicə tarixinə necə toxunduğunu və onun köməyi ilə amneziyaların doldurulması və simptomların izahının necə əldə edilə biləcəyini göstərmək üçün xüsusilə uyğundur. Mən 1900-cü ildə yuxu haqqında zəhmətli və dərinə nüfuz edən tədqiqatı nevrozların psixologiyasına aid nəzərdə tutulmuş nəşrlərimdən əvvəl əsaslı səbəblərlə təqdim etmişəm, lakin onun qəbulundan aydın görmüşəm ki, həmkarlar belə səylərə hazırda nə qədər qeyri-kafi anlayışla yanaşırlar. Bu halda, materialın saxlanılması səbəbindən mənim irəli sürdüyüm fikirlərin yoxlamaya əsaslanan inam yaratmağa imkan vermədiyi haqqında etiraz da əsaslı deyildi, çünki hər kəs öz yuxularını analitik araşdırmaya cəlb edə bilər və yuxuların yozumu texnikası mənim verdiğim təlimatlara və nümunələrə əsasən asanlıqla öyrənilə bilər. Mən bu gün də, keçmişdə olduğu kimi, iddia etməliyəm ki, yuxunun problemlərinə dalmaq histeriya və digər psixonevrozlarda psixi prosesləri başa düşmək üçün vacib bir ön şərtidir və hazırlıq işini özündən yayındırmaq istəyən heç kim bu sahədə hətta bir neçə addım irəliləmək ümidi daşımır. Deməli, bu xəstəlik tarixi yuxuların yozumuna aid məlumatı ön şərt kimi tələb etdiyi üçün, belə bir ön şərti ödəməyən hər kəs üçün onun oxunması son dərəcə qeyri-qənaətbəxş olacaq. O, orada axtarılan izahat əvəzinə yalnız təəccüb tapacaq və əlbəttə ki, bu təəccübün səbəbini fantaziyalı sayılan müəllifə proyeksiya etməyə meylli olacaq. Əslində, belə təəccüb nevrozun öz hadisələrinə məxsusdur; orada o, yalnız bizim tibbi öyrəşməmizlə örtülür və izah cəhdində yenidən üzə çıxır. Onu tamamilə aradan qaldırmaq yalnız nevrozu artıq bizə məlum olan amillərdən tamamilə çıxarmaq mümkün olsaydı, mümkün olardı. Lakin bütün ehtimallar əksinə işarə edir ki, biz nevrozun tədqiqindən çox şeyi yeni qəbul etmək üçün təkan alacağıq və bu, zamanla qəti bilik mövzusuna çevrilə bilər. Lakin yeni olan hər şey həmişə təəccüb və müqavimət doğurub.¹⁰⁵

Əgər kimsə yuxuların və onların yozumunun bütün psixoanalizlərdə bu nümunədə olduğu kimi üstün yer tutduğuna inanarsa, bu, səhv olardı.

Təqdim olunan xəstəlik tarixçəsi yuxuların qiymətləndirilməsi baxımından üstünlük təşkil edirsə, bunun əvəzində digər məqamlarda mənim arzu etdiyimdən daha yoxsul alınmışdır. Lakin onun nöqsanları, məhz onun nəşr olunma imkanı borclu olduğumuz şəraitlə birbaşa əlaqədardır. Mən artıq bildirmişdim ki, təxminən bir il davam edən müalicə tarixçəsinin materialının öhdəsindən gələ bilməzdim. Bu sadəcə üç aylıq tarixçəni nəzərdən keçirmək və xatırlamaq mümkün idi; lakin onun nəticələri bir neçə baxımdan natamam qalmışdır. Müalicə nəzərdə tutulan hədəfə qədər davam etdirilməmiş, əksinə, müəyyən bir nöqtəyə çatıldıqda xəstənin iradəsi ilə dayandırılmışdır. Bu vaxt xəstəlik halının bəzi tapmacaları hələ heç nəzərdən keçirilməmiş, digərləri isə yalnız qeyri-kamil aydınlaşdırılmışdı, halbuki işin davamı bütün məqamlarda son mümkün aydınlaşdırmaya qədər irəliləmiş olardı. Deməli, mən burada yalnız bir analiz fraqmentini təqdim edə bilərəm.

«Histeriya üzərinə tədqiqatlar»da təsvir olunan analiz texnikasına bələd olan bir oxucu, üç ay ərzində heç olmasa nəzərdən keçirilən simptomların son həllinə gətirilməsi üçün imkanın tapılmamasına təəccüblənə bilər. Lakin «Tədqiqatlar»dan sonra psixoanalitik texnikanın köklü bir çevrilməyə uğradığını bildirsəm, bu başa düşülən olar. O vaxtlar iş simptomlardan başlayır və onların ardıcıl olaraq həllini məqsəd tuturdu. Mən bu texnikanı o vaxtdan bəri tərk etmişəm, çünki onu nevrozun daha incə quruluşuna tamamilə uyğun gəlməyən hesab etmişəm. İndi mən xəstənin özünün gündəlik işin mövzusunu müəyyən etməsinə imkan verirəm və beləliklə, onun şüursuzluğunun diqqətinə təqdim etdiyi müvafiq səthdən başlayıram. Lakin bundan sonra, simptomun həllinə aid olan şeyi parçalanmış, müxtəlif kontekstlərə qarışmış və bir-birindən çox uzaq vaxtlara bölünmüş şəkildə əldə edirəm. Bu görünən mənfi cəhətə baxmayaraq, yeni texnika köhnədən qat-qat üstündür və mübahisəsiz olaraq yeganə mümkün yoldur.

Analitik nəticələrimin natamamlığı qarşısında mənə, qədim dövrlərin qiymətli, baxmayaraq ki, qüsurlu qalıqlarını uzun müddətli basdırılma vəziyyətindən gün işığına çıxarmaq xoşbəxtliyinə çatan tədqiqatçıların nümunəsini izləməkdən başqa bir şey qalmamışdır. Mən natamam olan hissələri, digər analizlərdən mənə məlum olan ən yaxşı nümunələrə əsasən tamamlamışam, lakin vicdanlı bir arxeoloqun hər bir halda öz konstruksiyasının hansı nöqtədə orijinala söykəndiyini göstərməkdən yayınmadığı kimi, mən də bunu etməkdən yayınmamışam.

Digər bir natamamlıq növünü mən özüm qəsdən yaratmışam. Mən xəstələrin ağlına gələnlərdə və bildirdiklərində aparılan yozum işini ümumiyyətlə təsvir etməmiş, yalnız onun nəticələrini vermişəm. Beləliklə, analitik işin texnikası, yuxular istisna olmaqla, yalnız bir neçə yerdə açıqlanmışdır. Bu xəstəlik tarixçəsində məqsədim simptomların təyinatını və nevroz xəstəliyinin daxili quruluşunu göstərmək idi; eyni anda digər vəzifəni də yerinə yetirməyə çalışmaq yalnız həll olunmaz qarışıqlıq yaradardı. Texniki, əsasən empirik yolla tapılmış qaydaların əsaslandırılması üçün çoxlu müalicə tarixçələrindən material toplamaq lazım gələrdi. Lakin bu halda texnikanın gizlədilməsi səbəbindən qısaltmanın çox böyük olduğunu düşünməmək lazımdır. Texniki işin ən çətin hissəsi xəstədə söhbət mövzusu olmamışdır, çünki xəstəlik tarixçəsinin sonunda sözü gedən «transfer» anı qısa müalicə müddətində gündəmə gəlməmişdir.

Bu hesabatın üçüncü növ nöqsançılığında nə xəstə, nə də müəllif günahkar deyil. Əksinə, tək bir xəstəlik tarixçəsinin, hətta tam və heç bir şübhəyə məruz qalmamış olsa belə, histeriya problemindən irəli gələn bütün suallara cavab verə bilməyəcəyi aydındır. O, xəstəliyin bütün tiplərini, nevrozun daxili quruluşunun bütün formalarını, histeriyada psixi ilə somatik arasında mümkün olan bütün əlaqə növlərini öyrədə bilməz. Bir haldan onun verə biləcəyindən çoxunu tələb etmək məqbul deyil. Həmçinin, indiyə qədər histeriya üçün psixoseksual etiologiyanın ümumi və istisnasız etibarlılığına inanmaq istəməyən şəxs, bir xəstəlik tarixçəsini öyrənməklə bu inancı qazanmayacaq, əksinə, öz işi ilə inanc üçün haqq qazanana qədər hökmünü təxirə salmağı daha yaxşı hesab edəcək.¹⁰⁶

* GW naşirlərinin qeydi: Burada adı çəkilən xəstəlik tarixçələri bu nəşrdə VII, VIII və XII cildlərdə yerləşir.

I. Xəstəlik vəziyyəti

1900-cu ildə dərc etdirilmiş «Yuxuların Yozumu» əsərimdə yuxuların ümumiyyətlə yozula biləcəyini və yozma işi tamamlandıqdan sonra onların, nöqsansız qurulmuş, ruhi kontekstdə məlum bir yerə yerləşdirilə bilən düşüncələrlə əvəz oluna biləcəyini sübut etdikdən sonra, növbəti səhifələrdə yuxu yozma sənətinin icazə verdiyi görünən tək praktik istifadənin bir nümunəsini vermək istəyirəm. Artıq kitabımda qeyd etmişəm ki, yuxu problemlərinə hansı yolla rast gəlmişəm. Onları öz yolumda tapdım; psixonevrozları psixoterapiyanın xüsusi bir üsulu ilə sağaltmağa çalışırdım və xəstələr mənə, digər hadisələrlə yanaşı, ruhi həyatlarından olan yuxuları da danışır, bu yuxular isə əziyyət simptomu ilə patoloji ideya arasındakı uzun uzadıya qurulmuş əlaqəyə daxil edilməyi tələb edirmiş kimi görünürdü. O vaxt öyrəndim ki, yuxunun dilindən, əlavə kömək olmadan başa düşülən ifadə tərzimizə, yəni düşüncə dilinə necə tərcümə etmək lazımdır. İddia edə bilərəm ki, bu bilik psixoanalitik üçün zəruridir, çünki yuxu, məzmununun oyatdığı müqavimətin gücü sayəsində şüurdan kənarlaşdırılmış, sıxışdırılmış və beləliklə patoloji hala gəlmiş psixi materialın şüura çıxmasına imkan verən yollardan birini təşkil edir. Qısaca desək, yuxu, sıxışdırmanı aşmağın dolambaçlı yollarından biri, psixidəki deyilən qeyri-birbaşa təmsil üsulunun əsas vasitələrindən biridir. Yuxu yozumunun təhlil işinə necə müdaxilə etdiyini, indi histerik bir qızın müalicə tarixindən götürülmüş bu parça göstərməlidir. Bu, eyni zamanda mənə, psixi proseslər və histeriyanın orqanik şərtləri haqqında olan baxışlarımı, artıq daha yanlış anlaşılmaya yer verməyən genişlikdə, ilk dəfə ictimaiyyət qarşısında müdafiə etmək üçün fürsət verir. Genişliyə görə artıq bəhanə etməyə ehtiyac yoxdur, çünki histeriyanın həkimə və tədqiqatçıya qarşı qoyduğu böyük tələblərə yalnız ən dərindən, sevgi dolu bir qərq olmaqla, amma təmtəraqlı bir aşağılama ilə deyil, cavab verə biləcəyinin qəbul edildiyi artıq məlumdur. Əlbəttə:

«Yalnız sənət və elm kifayət deyil, işdə səbir də olmalıdır!»

Boşluqsuz və yetkin bir xəstəlik tarixçəsini əvvəlcədən təqdim etmək, oxucunu əvvəlcədən həkim müşahidəçisinin şərtlərindən tamamilə fərqli şərtlərə salmaq demək olardı. Xəstənin yaxınları — bu halda 18 yaşlı qızın atası — tərəfindən verilən məlumatlar, adətən, xəstəliyin gedişinə dair çox qeyri-müəyyən bir mənzərə təqdim edir. Mən müalicəyə, həyat və xəstəlik tarixçəsinin tamamını mənə danışmağı xahiş edərək başlayıram, lakin bundan sonra eşitdiyim məlumatlar istiqamət tapmaq üçün hələ də kifayət etmir. Bu ilk hekayə, gəmilərin keçə bilmədiyi bir çaya bənzəyir ki, onun yatağı bəzən qaya kütlələri ilə tıxanır, bəzən qum təpələri ilə parçalanır və dayazlaşır. Yalnız təəccübləndiyimi ifadə edə bilərəm ki, histerik xəstələrin düzgün və dəqiq xəstəlik tarixçələri müəlliflər tərəfindən necə yaradılmışdır. Əslində, xəstələr özləri haqqında belə hesabatlar verməyə qadir deyillər. Onlar bu və ya digər həyat dövrü haqqında həkimə kifayət qədər və ardıcıl məlumat verə bilərlər, lakin bundan sonra onların cavabları səthiləşən, boşluqlar və tapmacalar yaradan başqa bir dövr gəlir və başqa vaxt isə heç bir faydalı məlumatla aydınlaşmayan tam qaranlıq dövrlərlə üzləşirsiniz. Əlaqələr, hətta görünən əlaqələr də, adətən, qopmuşdur; müxtəlif hadisələrin ardıcıllığı qeyri-müəyyəndir; hekayənin gedişində xəstə təkrar-təkrar bir məlumatı, bir tarixi düzəldir, sonra uzun tərəddüddən sonra təxminən ilk ifadəyə yenidən müraciət edir. Xəstələrin, xəstəlik tarixçəsi ilə üst-üstə düşdüyü qədər, həyat tarixçələrini nizamlı şəkildə təqdim etməyə qadir olmaması, yalnız nevroz üçün xarakterik deyil, həm də böyük nəzəri əhəmiyyətdən məhrum deyil. Bu nöqsanın aşağıdakı izahları var: Birincisi, xəstə, yaxşı bildiyi və danışmalı olduğu şeyin bir hissəsini, hələ üstəsindən gəlmədiyi utanc və çəkinmə motivləri (digər şəxslər söhbətə gəldikdə ehtiyatlılıq) səbəbindən şüurlu və qəsdən geri çəkir; bu, şüurlu qeyri-dürüstlüyün payıdır. İkincisi, xəstənin adətən malik olduğu anamnestik biliklərinin bir hissəsi, xəstə bu geri çəkilməyə qəsdən müraciət etmədən, bu hekayə zamanı ortadan qalxır: şüursuz qeyri-dürüstlüyün payı. Üçüncüsü, həqiqi amneziyalar, yəni yalnız köhnə deyil, hətta çox yeni xatirələrin də içərisinə düşdüyü yaddaş boşluqları və bu boşluqların doldurulması üçün ikincili olaraq yaranmış xatirə aldanışları heç vaxt çatışmır. Hadisələrin özü yaddaşda qorunub saxlanıldığı yerlərdə, amneziyalara əsaslanan niyyət də bir əlaqənin ləğvi ilə eyni dərəcədə əminliklə həyata keçirilir və hadisələrin zaman ardıcıllığı dəyişdirildikdə, əlaqə ən etibarlı şəkildə qoparılır. Sonuncu isə həmişə yaddaş xəzinəsinin ən həssas, sıxışdırılmaya ən çox məruz qalan hissəsi kimi özünü göstərir. Bəzi xatirələri, belə desək, sıxışdırmanın ilk mərhələsində tapmaq olar; onlar şübhə ilə yüklənmiş halda görünür. Bir müddət sonra bu şübhə unutma və ya yanlış xatırlama ilə əvəz olunardı”.¹⁰⁷

Xəstəlik tarixçəsinə aid olan xatirələrin belə bir vəziyyəti, xəstəlik əlamətlərinin zəruri, nəzəri olaraq tələb olunan korrelatıdır. Müalicənin gedişində xəstə, həmişə bildiyi halda, saxladığını və ya ağlına gəlməyən şeyi sonradan əlavə edir. Yaddaş aldanmaları dayanıqsız olduğunu sübut edir, yaddaşdakı boşluqlar doldurulur. Müalicənin sonunda yalnız daxili cəhətdən ardıcıl, başa düşülən və boşluqsuz bir xəstəlik tarixçəsinə nəzər salmaq olar. Əgər müalicənin praktik məqsədi bütün mümkün əlamətləri aradan qaldırmaq və onları şüurlu düşüncələrlə əvəz etməkdirsə, onda xəstənin bütün yaddaş zədələrini sağaltmaq vəzifəsini başqa bir nəzəri məqsəd kimi qoymaq olar. Bu iki məqsəd üst-üstə düşür; biri əldə edildikdə, digəri də qazanılır; eyni yol hər ikisinə aparır.¹⁰⁸,¹⁰⁹

Psixoanalizin materialını təşkil edən şeylərin təbiətindən irəli gəlir ki, xəstəlik tarixçələrimizdə xəstələrin təmiz insani və sosial münasibətlərinə, somatik məlumatlara və xəstəlik əlamətlərinə göstərdiyimiz qədər diqqət göstərməliyik. Hər şeydən əvvəl, marağımız xəstələrin ailə münasibətlərinə yönələcək və, gördüyümüz kimi, yalnız araşdırılacaq irsiyyətə diqqət yetirməklə bağlı olmayan digər səbəblərə görə də belə olacaq.

18 yaşlı xəstənin ailə dairəsi onun şəxsiyyəti ilə yanaşı valideyn cütünü və ondan bir yarım yaş böyük olan bir qardaşı əhatə edirdi. Dominant şəxs ata idi; bu, həm onun zəkası və xarakter xüsusiyyətləri, həm də xəstənin uşaqlıq və xəstəlik tarixçəsi üçün skeleti təşkil edən həyat şəraiti ilə bağlı idi. Qızın müalicəsinə başladığım zaman o, qırx yaşlarının ikinci yarısında olan, o qədər də adi olmayan fəallıq və istedad sahibi, çox rahat maddi vəziyyətdə olan böyük sənayeçi idi. Qız ona xüsusi bir həssaslıqla bağlı idi və erkən yaşlarda oyanmış tənqidi onun bəzi hərəkətlərinə və xüsusiyyətlərinə daha güclü etiraz edirdi.

Bu həssaslıq, üstəlik, atanın qızın altıncı yaşından bəri məruz qaldığı çoxsaylı və ağır xəstəliklər nəticəsində daha da artmışdı. O zaman onun vərəm xəstəliyi ailənin cənub vilayətlərimizdəki kiçik, iqlim baxımından əlverişli bir şəhərə köçməsinə səbəb oldu; ağciyər xəstəliyi orada tez yaxşılaşdı, lakin lazım hesab edilən qoruyucu rejimə görə, B. adlandıracağım bu yer, təxminən növbəti on il ərzində həm valideynlər, həm də uşaqlar üçün əsas yaşayış yeri olaraq qaldı. Ata, özünü yaxşı hiss etdikdə, fabriklərini ziyarət etmək üçün müvəqqəti olaraq yox idi; yayda yüksəklik kurortuna gedirdi.

Qız təxminən on yaşında ikən, atanın torlu qişanın ayrılması xəstəliyi qaranlıq müalicəsini zəruri etdi. Görmə qabiliyyətinin daimi məhdudlaşması bu xəstəlik hücumunun nəticəsi oldu. Ən ciddi xəstəlik təxminən iki il sonra baş verdi; o, çaşqınlıq tutması idi və buna iflic əlamətləri və yüngül psixi pozğunluqlar əlavə olundu. Xəstənin bir dostu, hansı ki, onun rolu bizi sonralar da məşğul edəcək, o zaman yalnız az yaxşılaşmış olanı, mənim məsləhətimə müraciət etmək üçün həkimi ilə birlikdə Vyanaya səyahət etməyə inandırdı. Mən bir müddət onda taboparaliz olduğunu düşünüb-düşünməmək arasında tərəddüd etdim, lakin sonra diffuz damar pozğunluğu diaqnozu qoydum və evlənmədən əvvəl spesifik infeksiyanın olduğunu xəstə etiraf etdikdən sonra, güclü anti-luetik müalicə təyin etdim; nəticədə mövcud olan bütün pozğunluqlar geri çəkildi. Bu uğurlu müdaxiləyə görə, mən, təxminən dörd il sonra atanın açıq şəkildə nevrozlaşmış qızını mənə təqdim etməsinə və daha iki il sonra psixoterapevtik müalicəyə verməsinə borcluyam.

Həkimin xəstəsinin bir az böyük bacısını da Vyanada tanıdım; onda xarakterik histerik əlamətlər olmadan ağır bir psixonevroz formasının olduğunu qəbul etmək lazım gəlirdi. Bu qadın, bədbəxt bir evliliklə keçən həyatından sonra, əslində tam aydınlaşdırılmamış, sürətlə inkişaf edən marazm əlamətləri altında vəfat etdi.

Xəstənin böyük qardaşı, ki mən ona təsadüfən rast gəldim, hipoxondrik bir subay idi.

18 yaşında mənim xəstəm olan qız, həmişə hisslərini atasının ailəsinin tərəfində saxlamış və xəstələndiyi gündən bəri, qeyd olunan bibisini özünə nümunə götürmüşdü. Onun həm istedadı və intellektual erkən yetişməsi, həm də xəstəliyə meylliliyi ilə bu ailəyə mənsub olması məndə də şübhə doğurmurdu. Ananı mən tanımadım. Atanın və qızın verdiyi məlumatlara əsasən, mən belə bir təəssürat yaratmalı oldum ki, o, az təhsilli, lakin hər şeydən əvvəl ağılsız bir qadın idi; xüsusilə də xəstəliyindən və bundan sonra baş verən ərinin ondan uzaqlaşmasından sonra bütün maraqlarını ev idarəçiliyinə yönəltmiş və beləliklə, «evdar qadın psixozu» adlandırıla biləcək bir mənzərə təqdim edirdi. Uşaqlarının daha canlı maraqlarına qarşı heç bir anlayışı olmayan ana, bütün günü mənzilin, mebellərin və qab-qacağın təmizlənməsi və təmiz saxlanması ilə məşğul olurdu; bu dərəcədəki məşğuliyyət onların istifadəsini və zövqünü demək olar ki, qeyri-mümkün edirdi. Normal evdar qadınlarda tez-tez izlərinə rast gəlinən bu vəziyyəti, yuyunma və digər təmizlik məcburiyyəti formaları ilə yanaşı qoymamaq mümkün deyil; lakin belə qadınlarda, həmçinin bizim xəstəmizin anasında, xəstəliyi tanıma və beləliklə «məcburiyyət nevrozu»nun əsas bir əlaməti tamamilə yoxdur. Ana ilə qız arasındakı münasibət illərdir çox soyuq idi. Qız ananı nəzərə almırdı, onu sərt tənqid edirdi və onun təsirindən tamamilə uzaqlaşmışdı.¹¹⁰

Qızın yalnız 1½ yaş böyük olan yeganə qardaşı, erkən yaşlarında onun nümunəsi olmuş, onun şöhrətpərəstliyi ona çatmağa can atmışdı. Son illərdə iki bacı-qardaş arasındakı münasibətlər soyumuşdur. Gənc kişi ailəvi çəkişmələrdən mümkün qədər uzaq durmağa çalışırdı; tərəf tutmalı olduğu yerlərdə ananın tərəfində dayanırdı. Beləliklə, adi cinsi cazibə bir tərəfdən ata ilə qızı, digər tərəfdən isə ana ilə oğlunu bir-birinə yaxınlaşdırmışdır.

Bundan sonra ona Dora adını vermək istədiyim xəstəmiz, səkkiz yaşında artıq sinir əlamətləri göstərirdi. O vaxt o, daimi, tutma şəklində çox güclənən nəfəs darlığından əziyyət çəkirdi; bu, ilk dəfə kiçik bir dağ yürüşündən sonra baş vermiş və buna görə də həddindən artıq yorğunluğa aid edilmişdi. Bu vəziyyət, ona məcburi şəkildə tətbiq olunan istirahət və qoruyucu rejim altında yarım il ərzində yavaş-yavaş azalmışdır. Ailənin həkiminin diaqnozu qoyarkən təmiz sinir pozğunluğu və dispnenin orqanik səbəbinin istisna edilməsi məsələsində bir an belə tərəddüd etmədiyi görünür, lakin o, açıq-aydın bu diaqnozu həddindən artıq yorğunluğun etiologiyası ilə uyğun hesab edirdi¹.

Kiçik qız uşağı adi uşaq yoluxucu xəstəliklərini davamlı zədələnmə olmadan keçirdi. Onun (simvolizə etmək niyyəti ilə!) danışdığına görə, adətən xəstəliyə qardaşı başlayırdı, o, bunu yüngül dərəcədə keçirirdi, sonra isə o, ağır əlamətlərlə davam edirdi. On iki yaşına yaxın onda əsəbi öskürək tutmaları meydana çıxdı, əvvəlcə hər dəfə miqrenlə birlikdə, sonra hər iki simptom bir-birindən ayrıldı və fərqli inkişaf yolu keçdi. Miqren sonralar daha nadir oldu və 16 yaşında tamamilə keçdi. Adi katarın təkan verdiyi tussis nervosa tutmaları bütün bu müddət ərzində davam etdi. O, on səkkiz yaşında mənim yanıma gələndə yenə xarakterik şəkildə öskürürdü. Bu tutmaların sayını müəyyən etmək mümkün deyildi, onların müddəti üç həftədən beş həftəyə qədər, bir dəfə isə bir neçə ay çəkdi. Belə bir tutmanın birinci yarısında, heç olmasa son illərdə, tam səs itkisi ən narahat edici simptom idi. Diaqnozun yenə də əsəbiliklə bağlı olduğu çoxdan müəyyən edilmişdi; tətbiq olunan müxtəlif müalicə üsulları, o cümlədən hidroterapiya və lokal elektrikləşdirmə nəticəsiz qaldı. Bu şəraitdə yetkin, mühakiməsində çox müstəqil bir qıza çevrilən uşaq həkimlərin səylərinə istehza etməyə və nəhayət, həkim köməyindən imtina etməyə öyrəşdi. Yeri gəlmişkən, o, həmişə həkimə müraciət etməkdən çəkinirdi, halbuki ailə həkiminin şəxsinə qarşı heç bir antipatiyası yox idi. Yeni həkimə müraciət etmək üçün hər təklif onun müqavimətinə səbəb olurdu və mənim yanıma da onu yalnız atasının qəti əmri gətirdi.¹¹¹

Mən onu ilk dəfə 16-cı ilinin erkən yayında öskürək və səslənmə pozğunluğu ilə əziyyət çəkərkən gördüm və o zaman artıq psixi müalicə təklif etdim, lakin bu, daha uzun sürən həmin tutma da öz-özünə keçdikdən sonra təxirə salındı. Növbəti ilin qışında o, sevimli bibisinin ölümündən sonra Vyanada əmisinin və onun qızlarının evində idi və burada qızdırmalı bir vəziyyətlə xəstələndi, o zaman bu, appendisit kimi diaqnoz qoyulmuşdu. Sonrakı payızda ailə B. kurort şəhərini birdəfəlik tərk etdi, çünki atanın sağlamlığı buna imkan verirdi, əvvəlcə atanın fabrikinin yerləşdiyi yerdə, bir ildən az sonra isə Vyanada daimi yaşayış saldı.

Dora bu müddət ərzində ağıllı və xoşagəlməz olmayan simalara malik, çiçəklənən bir qıza çevrilmişdi, lakin valideynlərinə ağır narahatlıq yaradırdı. Onun xəstəliyinin əsas əlaməti əsəbiyyət və xarakter dəyişikliyi olmuşdu. O, açıq-aydın nə özündən, nə də yaxınlarından razı idi; atasına soyuq münasibət göstərirdi, onu ev təsərrüfatına cəlb etmək istəyən anası ilə heç cür razılaşmırdı. Ünsiyyətdən qaçmağa çalışırdı; şikayət etdiyi yorğunluq və diqqətsizlik imkan verdiyi qədər, xanımlar üçün nəzərdə tutulmuş mühazirələri dinləməklə və daha ciddi təhsil ilə məşğul olurdu. Bir gün valideynlər qızın yazı masasının üstündə və ya içərisində tapdıqları bir məktubla dəhşətə düşdülər; həmin məktubda o, artıq həyatı davam etdirə bilmədiyi üçün onlardan vidalaşırdı. Atanın az olmayan dərin başa düşmə qabiliyyəti ona qızın ciddi intihar niyyəti ilə idarə olunduğunu düşünməyə imkan verməsə də, o, sarsılmış vəziyyətdə qaldı. Bir gün ata ilə qız arasında baş verən kiçik bir mübahisədən sonra qızda huşsuzluğun ilk tutması baş verdi və bununla birlikdə amneziya müşahidə olundu; qızın etirazına baxmayaraq, onun mənim müalicəmə başlaması qərara alındı.

Mən indiyə qədər qələmə aldığım xəstəlik tarixi, ümumiyyətlə, diqqətə layiq görünmür. Ən adi somatik və psixi simptomlarla müşayiət olunan «kiçik histeriya»: dispnoe, nerv öskürəyi, afoniya, bəzən miqren, əlavə olaraq əsəbiyyət, histerik uyumsuzluq və ehtimal ki, ciddi niyyət daşımayan həyatdan bezmə (taedium vitae). Histerik xəstələrin daha maraqlı xəstəlik tarixçələri dərc olunmuşdur və çox vaxt daha diqqətlə qeyd olunmuşdur, çünki dəri həssaslığının nişanları, görmə sahəsinin məhdudlaşması və s. haqqında davamda heç nə tapılmayacaq. Mən yalnız belə bir qeyd etməyə icazə verirəm ki, histeriyada qəribə və təəccüblü fenomenlərin bütün toplusu bu hələ də sirr qalan xəstəliyin tanınmasında bizi çox da irəli aparmamışdır. Bizə lazım olan, məhz ən adi halların və ən çox rast gəlinən, onlardakı tipik simptomların izahıdır. Əgər şərait mənə bu kiçik histeriya halı üçün izahı tamamilə verməyə imkan vermiş olsaydı, mən razı olardım. Digər xəstələr üzərində təcrübələrimə əsasən, analitik vasitələrimin bunun üçün kifayət edəcəyinə şübhə etmirəm. 1896-cı ildə, Dr. J. Breyer ilə birlikdə dərc etdiyim «Histeriya üzərinə tədqiqatlar» kitabından qısa müddət sonra, mən bir görkəmli həmkarımdan orada təmsil olunan histeriyanın psixoloji nəzəriyyəsi haqqında rəyini xahiş etdim. O, açıq şəkildə cavab verdi ki, onu bir neçə hal üçün doğru ola biləcək nəticələrin haqsız ümumiləşdirməsi hesab edir. O vaxtdan bəri mən histeriyanın çoxlu hallarını görmüşəm, hər bir hal ilə bir neçə gün, həftə və ya il məşğul olmuşam və heç bir halda «Tədqiqatlar»ın tələb etdiyi psixiki şərtləri, yəni psixiki travmanı, affektlərin konfliktini və, sonrakı nəşrlərimdə əlavə etdiyim kimi, cinsi sferanın həyəcanını görməmişəm. Gizlənməyə çalışdıqları üçün patogenləşmiş şeylər haqqında, əlbəttə, xəstələrin onları həkimə gətirəcəklərini gözləmək olmaz və ya tədqiqata qarşı çıxan ilk «Xeyr» cavabı ilə kifayətlənmək olmaz.¹¹²,¹¹³,¹¹⁴

Xəstəm Dora ilə bağlı atanın, daha əvvəl bir neçə dəfə vurğuladığım anlayışına görə, xəstəliyin son mərhələsinin formalaşması üçün ən azından həyatla əlaqəni özüm axtarmaq məcburiyyətində qalmadım. Ata mənə bildirdi ki, o və ailəsi B. şəhərində orada bir neçə ildir məskunlaşmış bir evli cütlüklə yaxın dostluq qurmuşdular. Xanım K. onun ağır xəstəliyi dövründə ona qulluq etmiş və bu sayəsində özünə qarşı sonsuz minnətdarlıq haqqı qazanmışdı. Cənab K. qızı Doraya həmişə çox mehriban davranmış, B. şəhərində olduğu vaxtlar onunla gəzintiyə çıxmış, ona kiçik hədiyyələr vermişdi, lakin heç kim bunda pis bir şey görməmişdi. Dora, K. cütlüyünün iki kiçik uşağına ən diqqətli şəkildə baxmış, onlara ana qayğısı göstərmişdi. Ata və qız iki il əvvəl yayda məni ziyarət etdikdə, onlar Alpin göllərimizdən birində yay istirahəti keçirən Cənab və Xanım K. yanına gedirdilər. Dora K. evində bir neçə həftə qalmalı idi, ata isə bir neçə gün sonra geri qayıtmaq istəyirdi. Bu günlərdə Cənab K. də orada idi. Lakin ata yola düşməyə hazırlaşdıqda, qız birdən çox qətiyyətlə bildirdi ki, o da onlarla gedəcək və bunu həqiqətən də reallaşdırdı. Bir neçə gün sonra o, özünün diqqət çəkən davranışının izahını verdi: Cənab K.-nın göl səyahətindən sonra gəzinti zamanı ona məhəbbət təklifi etməyə cəsarət etdiyini anasına bildirərək, atasına ötürməsini istədi. Təqsir olunan şəxs, ata və əmi ilə növbəti görüşdə sorğu-sual edildikdə, belə bir təfsirə layiq olan hər hansı bir addımını ən qəti şəkildə inkar etdi və qızdan şübhələnməyə başladı; çünki xanım K.-nın məlumatına görə, qız yalnız cinsi məsələlərlə maraqlanır və göl kənarındakı evlərində Mantegazzanın «Sevginin fiziologiyası» və bənzər kitablarını oxumuşdur. Ehtimal ki, belə bir oxuma ilə həyəcanlanmış olan qız, danışdığı bütün səhnəni «təsəvvür etmişdir».

«Bu hadisənin Doranın əhval pozğunluğuna, əsəbiliyinə və intihar fikirlərinə səbəb olduğundan şübhə etmirəm,» dedi ata. «O, məndən Cənab K. və xüsusilə də əvvəllər ona dərin hörmət bəslədiyi xanım K. ilə əlaqələri kəsməyimi tələb edir. Lakin mən bunu edə bilmərəm, çünki birincisi, Doranın kişinin əxlaqsız təklifi haqqında danışdığını, ona tətbiq edilmiş bir fantaziya hesab edirəm; ikincisi, mən xanım K.-ya dürüst dostluq bağları ilə bağlıyam və ona kədər vermək istəmirəm. Bu zavallı qadın əri ilə çox bədbəxtdir, mən isə onun haqqında ən yaxşı fikirdə deyiləm; özü də çox sinirli idi və məni yeganə dayaq kimi görür. Sağlamlığımın vəziyyətinə görə, bu əlaqənin arxasında qadağan olunmuş heç nə olmadığını sizə təsdiqləməyimə ehtiyac yoxdur. Biz bir-birimizi dostluq həmrəyliyi ilə əlindən gəldiyi qədər təsəlli verən iki bədbəxt insanıq. Öz arvadımdan heç nə qazanmadığım sizə məlumdur. Lakin mənim sərt başlılığımı miras almış olan Dora, K.-ya qarşı nifrətindən əl çəkmir. Onun son tutması, yenidən mənə eyni tələbi irəli sürdüyü bir söhbətdən sonra baş verdi. Siz onu indi daha yaxşı yollara yönəldin.»

Bu açıqlamalarla tam uyğun gəlməyən bir məqam da var idi: ata, digər söhbətlərdə qızının dözülməz xarakterinə görə əsas günahı ananın üzərinə atmağa çalışırdı; ananın xasiyyəti hamıya evi iyrəndirirdi. Lakin mən artıq uzun müddətdir, digər tərəfi də dinləyənə qədər, real vəziyyət haqqında hökmümü təxirə salmağı qərarlaşdırmışdım.

Cənab K. ilə yaşanan hadisədə — eşq təklifində və ondan sonra baş verən şərəf təhqirində — bizim xəstəmiz Dora üçün psixi travma mövcud idi; bu, Breyer ilə mənim bir vaxtlar histeriya xəstəliyinin yaranması üçün vacib ön şərt kimi irəli sürdüyümüz travma idi. Lakin bu yeni hal, məni bu nəzəriyyədən kənara çıxmağa vadar edən bütün çətinlikləri də göstərir; üstəlik, xüsusi təbiətli yeni bir çətinliklə daha da artmışdır. Məlum olan həyat hekayəsi travması, histeriya xəstəlik tarixlərində çox vaxt olduğu kimi, simptomların xüsusiyyətini izah etmək, onları müəyyən etmək üçün yararsızdır; əgər travmanın nəticəsi Tussis nervosa, afoniya, əhval-ruhiyyənin pozulması və həyatdan bezmə kimi simptomlar deyil, başqa simptomlar olsaydı, əlaqədən eyni qədər çox və ya eyni qədər az şey anlayardıq. İndi isə əlavə olaraq, bu simptomların bir hissəsi — öskürək və səssizlik — travmadan illər əvvəl xəstə tərəfindən yaradılmışdır və ümumiyyətlə ilk təzahürlər uşaqlıq dövrünə aiddir, çünki onlar səkkizinci yaş ilinə təsadüf edir. Deməli, travmatik nəzəriyyəni tərk etmək istəməsək, uşaqlıq dövrünə qədər geri qayıtmalıyıq ki, orada travmaya analog təsir edə biləcək təsirləri və ya təəssüratları axtaraq; və sonra qeyd etmək lazımdır ki, ilk simptomları artıq uşaqlıq dövründə başlamayan halların tədqiqi də məni həyat hekayəsini ilk uşaqlıq illərinə qədər izləməyə sövq etmişdir¹¹⁵.

Birinci müalicə çətinlikləri dəf edildikdən sonra Dora mənə Cənab K. ilə əvvəlki bir hadisəni nəql etdi; bu hadisə cinsi travma kimi təsir etmək üçün daha da uyğun idi. O vaxt onun yaşı 14 idi. Cənab K. onun və xanımı ilə razılaşmışdı ki, xanımlar B. şəhərinin mərkəzi meydanındakı mağazasına günortadan sonra gəlsinlər və oradan kilsə mərasimini izləsinlər. Lakin o, xanımını evdə qalmağa məcbur etdi, satış köməkçilərini işdən çıxardı və qız mağazaya daxil olduqda tək qaldı. Prosesiyanın vaxtı yaxınlaşanda, o, qızdan mağazadan yuxarı mərtəbəyə gedən pilləkənə çıxan qapının qarşısında gözləməsini xahiş etdi, bu müddətdə isə o, mağazanın qapılarını endirdi. Sonra geri qayıtdı və açıq qapıdan çölə çıxmaq əvəzinə, birdən-birə qızı özünə yapışdırdı və dodaqlarından öpdü. Bu, 14 yaşlı toxunulmamış bir qızda cinsi oyanmanın aydın hissini oyatmaq üçün tam uyğun vəziyyət idi. Lakin Dora həmin anda şiddətli bir iyrənclik hissi keçirdi, özünü ondan ayırdı, kişini keçib pilləkənə tərəf qaçdı və oradan evin qapısına getdi. Cənab K. ilə əlaqə buna baxmayaraq davam etdi; ikisi də bu kiçik səhnə haqqında heç vaxt danışmadı, hətta o, müalicə zamanı etiraf edənə qədər bunu sirr kimi saxladığını da bildirdi. Növbəti müddətdə o, Cənab K. ilə tək qalma fürsətindən qaçdı. K. ailəsi o vaxt bir neçə günlük gəzinti planlaşdırmışdı, Dora da buna qatılmalı idi. (Nevrozlar təlimi üzrə kiçik əsərlər toplusu, I seriya, 1906. 3-cü nəşr 1920. — Bu nəşrin I cildində yerləşdirilib.) Mağazadakı öpüşdən sonra o, səbəb göstərmədən iştirakdan imtina etdi.¹¹⁶

Sıralamaya görə ikinci, lakin zaman baxımından daha əvvəl baş verən bu səhnədə 14 yaşlı uşağın davranışı artıq tamamilə və bütövlükdə histerikdir. Hər hansı şəxsdə cinsi oyanma səbəbi, əgər o üstünlüklə və ya yalnız xoşagəlməzlik hissləri doğurursa, mən onu heç bir tərəddüd etmədən histerik hesab edərdim, istər o, somatik simptomlar yarada bilsin, istərsə də bilməsin. Affektin tərsinə çevrilməsinin mexanizmini izah etmək, nevroz psixologiyasının ən əhəmiyyətli, eyni zamanda ən çətin vəzifələrindən biri olaraq qalır. Öz hökmümə görə, mən hədəfdən hələ xeyli uzaqdayam; bu məqalənin çərçivəsində isə bildiklərimin yalnız bir hissəsini təqdim edə biləcəyəm.

Xəstəmiz Doranın halı affektin tərsinə çevrilməsinin vurğulanması ilə kifayət qədər xarakterizə olunmur; bundan əlavə, burada duyğunun yerdəyişməsinin baş verdiyini də demək lazımdır. Sağlam bir qızda belə şəraitdə əlbəttə ki, mövcud olacaq genital həssaslıq əvəzinə, onun qəbul etdiyi xoşagəlməzlik hissi, həzm kanalının girişindəki selikli qişaya aid olan iyrənmədir. Əlbəttə ki, öpüşün dodaqlarda yaratdığı oyanma bu lokalizasiyaya təsir göstərib; lakin mən başqa bir amilin təsirini də görə bildiyimi düşünürəm.

Dorada o vaxt hiss edilən iyrənmə davamlı simptom halına gəlməmişdir, müalicə dövründə də yalnız potensial olaraq mövcud idi. O, pis yeyirdi və yeməklərə qarşı yüngül bir nifrət etdiyini etiraf edirdi. Buna qarşı, həmin səhnə başqa bir nəticə buraxmışdır: bir duyğu hallüsinasiyası, ki, bu da vaxtaşırı onun hekayə anlatımı zamanı da yenidən ortaya çıxırdı. O, deyirdi ki, həmin qucaqlaşmadan qalan bədəninin yuxarı hissəsindəki təzyiqi indi də hiss edir. Simptomların formalaşmasına aid olan və mənə məlum olan bəzi qaydalara, eləcə də xəstənin digər, əks halda izah edilə bilməyən xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq (məsələn, o, bir xanımla həvəslə və ya şirin söhbət edən heç bir kişinin yanından keçmək istəmirdi), mən həmin səhnədə baş verənlərin aşağıdakı rekonstruksiyasını yaratmışam. Məncə, o, fırtınalı qucaqlaşmada yalnız dodaqlarına edilən öpüşü deyil, həm də ereksiya olunmuş cinsiyyət orqanının bədəninə doğru itələnməsini də hiss etmişdir. Ona xoşagəlməz gələn bu qavrayış yaddaşdan silinmiş, sıxışdırılmış və sinə hissəsinə edilən zərərsiz təzyiq hissi ilə əvəz edilmişdir; bu sonuncu isə öz həddindən artıq intensivliyini sıxışdırılmış mənbədən alır. Deməli, burada aşağı bədəndən yuxarı bədənə doğru yeni bir yerdəyişmə baş vermişdir. Onun davranışındakı məcburiyyət isə elə formalaşmışdır ki, sanki dəyişməmiş xatirədən qaynaqlanır. O, cinsi oyanmada olduğuna inandığı heç bir kişinin yanından keçmək istəmir, çünki həmin vəziyyətin somatik əlamətini yenidən görmək istəmir.¹¹⁷,¹¹⁸

Burada üç simptomun — iyrənmənin, yuxarı bədəndəki təzyiq hissinin və şirin söhbət edən kişilərə qarşı çəkinmənin — bir təcrübədən necə ortaya çıxdığı və yalnız bu üç əlamətin bir-biri ilə əlaqələndirilməsinin simptomların formalaşma prosesini anlamağı necə mümkün etdiyi diqqətəlayiqdir. İyrənmə, erogen dodaq zonasının (eşidəcəyimiz kimi, uşaqlıqda əmmə ilə ərköyün edilmiş) sıxışdırma simptomuna uyğundur. Ereksiya olunmuş cinsiyyət orqanının irəli atılması ehtimal ki, uyğun qadın orqanı olan klitorisdə analoq dəyişikliyə səbəb olmuş və bu ikinci erogen zonanın oyanması eyni vaxtda döş qəfəsindəki təzyiq hissinə yerdəyişmə yolu ilə bərkidilmişdir. Cinsi baxımdan ehtimal ki oyanmış vəziyyətdə olan kişilərdən çəkinmə, sıxışdırılmış qavrayışın yenidən canlanmasından qorunmaq üçün fobiyanın mexanizmini izləyir.¹¹⁹

Bu əlavənin mümkünlüyünü göstərmək üçün xəstədən çox ehtiyatla soruşdum ki, kişidə bədəndəki oyanma əlamətlərindən ona məlum olan bir şey varmı. Cavab bu gün üçün: bəli, keçmiş üçün: inanmırdı. Bu xəstədə əvvəldən cinsi həyat sahəsindən ona yeni bir məlumat verməmək üçün ən böyük diqqəti sərf etmişəm və bunu vicdan narahatlığından deyil, fərzlərimi bu hadisədə ağır bir sınağa tabe etmək istədiyim üçün etmişəm. Onun çox aydın işarələri bir şeyi birbaşa adlandırmağı çox kiçik bir risk kimi göstərdiyi təqdirdə, mən həmin şeyi yalnız onda adlandırırdım. Onun dərhal və dürüst cavabı da həmişə belə olurdu ki, bu ona artıq məlumdur, lakin bunu haradan bildiyi sirri onun xatirələri ilə həll edilə bilməzdi. Bütün bu biliklərin mənşəyini o unutmuşdur.

Mağazadakı öpüş səhnəsini belə təsəvvür etməyə icazə verildiyi təqdirdə, iyrəncliyin aşağıdakı törəməsinə nail oluram. İyrənclik hissi əslində nəcisin qoxusuna (sonradan görünüşünə də) qarşı olan reaksiyadır. Lakin cinsiyyət orqanları və xüsusilə kişilik orqanı nəcis funksiyalarını xatırlada bilər, çünki burada orqan cinsi funksiya ilə yanaşı, sidik ifrazı funksiyasına da xidmət edir. Bəli, bu əməl daha qədimdən məlumdur və cinsəllikdən əvvəlki dövrdə yeganə məlum olan əməldir. Beləliklə, iyrənmə hissi cinsi həyatın affekt ifadələri arasına düşür. Kilsə atasının «inter urinas et faeces nascimur» sözü cinsi həyata bağlıdır və bütün idealizə edici cəhdlərə baxmayaraq, ondan ayrıla bilməz. Lakin mən məhz mövqeyimi açıq şəkildə vurğulamaq istəyirəm ki, bu assosiasiya yolunun sübutu ilə məsələnin həll olunduğunu düşünmürəm. Əgər bu assosiasiya oyadıla bilirsə, bu, onun həqiqətən oyadıldığını hələ izah etmir. Normal şəraitdə o, oyadılmır. Yolların bilinməsi, bu yollardan keçən qüvvələrin bilinməsini lazımsız etmir.¹²⁰ Digər tərəfdən, xəstəmin diqqətini Cənab K. ilə olan əlaqəsinə yönəltmək mənə asan gəlmədi. O, bu şəxslə əlaqəsini bitirdiyini iddia edirdi. Sessiyalarda bütün fikirlərinin ən üst təbəqəsi, ona asanlıqla şüuruna gələn və əvvəlki gündən şüurlu olaraq xatırladığı hər şey həmişə ataya aid idi. Onun atasına Cənab K. və xüsusilə Xanım K. ilə əlaqənin davamını bağışlaya bilməməsi tamamilə doğru idi. Onun bu əlaqəyə baxışı, atasının özünün qorumaq istədiyi baxışdan fərqli idi. Onun üçün şübhə yox idi ki, bu, atasını gənc və gözəl qadına bağlayan adi bir sevgi münasibətidir. Bu hökmü gücləndirə biləcək heç nə, bu məsələdə amansız dərəcədə kəskin olan qavrayışından yayınmadı, burada heç bir boşluq tapılmadı. «» Bu bütün müzakirələrdə çox tipik və histeriya üçün ümumi şəkildə etibarlı olan şeylər var. Ereksiya mövzusu histerik simptomların ən maraqlılarından bir neçəsini yaradır. Geyimlər vasitəsilə qavranıla bilən kişi cinsiyyət orqanlarının konturlarına qarşı qadın diqqəti, sıxışdırıldıqdan sonra bir çox insanlardan qaçma və cəmiyyət təşvişi hallarının motivinə çevrilir. Cinsi və ifrazat arasında olan geniş əlaqə, ki, onun patogen əhəmiyyəti bəlkə də kifayət qədər yüksək qiymətləndirilmir, çox sayda histerik fobiyanın əsasını təşkil edir. on yaddaşında. K. ailəsi ilə tanışlıq atanın ağır xəstəliyindən əvvəl başlamışdı; lakin bu xəstəlik dövründə gənc qadın rəsmi şəkildə xəstənin baxıcısı rolunu öz üzərinə götürdüyü, anası isə xəstənin döşəyindən uzaq durduğu zaman bu tanışlıq yaxınlaşdı. Atanın sağalmasından sonrakı ilk yay istirahətində hər kəsin bu «dostluğun» həqiqi təbiəti haqqında gözlərini açmalı olan hadisələr baş verdi. İki ailə oteldə birgə bir blok icarəyə götürmüşdü və bir gün belə oldu ki, Xanım K. indiyə qədər uşaqlarından biri ilə bölüşdüyü yataq otağını saxlaya bilməyəcəyini açıqladı; bir neçə gün sonra isə atası öz yataq otağından imtina etdi və ikisi də yeni otaqlara, yalnız dəhlizlə ayrılan son otaqlara köçdülər, halbuki imtina edilmiş otaqlar maneəyə qarşı belə təminat verə bilmirdi. Sonralar atasına Xanım K. ilə bağlı ittihamlar irəli sürdüyü zaman, o adətən bu düşmənçiliyi başa düşmədiyini, uşaqların əksinə, Xanım K.-ya minnətdar olmaq üçün bütün əsasları olduğunu deyirdi. Bu qaranlıq sözlərin izahını almaq üçün sonradan müraciət etdiyi anası ona bildirdi ki, ata o vaxt o qədər bədbəxt idi ki, meşədə intihar etmək istəmişdi; Xanım K. bunu sezmiş və onun ardınca gedərək yalvarışları ilə onu ailəsinə qaytmağa məcbur etmişdi. O, əlbəttə buna inanmırdı, güman ki, ikisini meşədə birgə görmüşdülər və ata görüşü əsaslandırmaq üçün intihar haqqında bu nağılı uydurmuşdu. B.-yə qayıtdıqdan sonra ata, kişisi işdə ikən, hər gün müəyyən saatlarda Xanım K.-nın yanında olurdu. Hamı bu barədə danışır və onu mənalı şəkildə sorğulayırdı. Cənab K. özü onun anasına qarşı tez-tez acı şikayətlər edirdi, lakin onu bu mövzuya toxunan işarələrdən qoruyurdu, bu da ona incəlik kimi görünürdü. Birgə gəzintilərdə ata və Xanım K. adətən elə təşkil edirdilər ki, o, Xanım K. ilə tək qalsın. Onun ondan pul aldığına şübhə yox idi, çünki öz vəsaitləri və ya kişisinin vəsaitləri ilə ödəyə bilməyəcəyi xərclər edirdi. Ata da ona böyük hədiyyələr verməyə başladı; bunları ört-basdır etmək üçün eyni zamanda anaya və ona (Dora) qarşı xüsusilə səxavətli oldu. İndiyə qədər xəstə olan, hətta yeriyə bilmədiyi üçün aylarla sinir xəstələri üçün sanatoriyada qalmalı olan qadın, o vaxtdan sonra sağlam və həyat dolu idi.¹²¹,¹²²

B. tərk etdikdən sonra belə, illərlə davam edən bu əlaqə, atanın vaxtaşırı sərt iqlimə dözmədiyini, özünə bir şeylər etməli olduğunu bəhanə edərək öskürməyə və şikayət etməyə başlaması, sonra isə birdən-birə B.-yə yola düşməsi ilə davam etdi; oradan ən şən məktubları yazırdı. Bu xəstəliklərin hamısı yalnız sevgilisini yenidən görmək üçün bəhanə idi. Sonra bir gün Vyanaya köçdükləri söyləndi və o, bir əlaqənin olduğunu güman etməyə başladı. Həqiqətən də, Vyanada cəmi üç həftə qaldıqdan sonra, K. ailəsinin də Vyanaya köçdüyünü eşitdi. Onların hazırda da burada olduqlarını və atanı küçədə xanım K.-la tez-tez gördüyünü bildirdi. Həmçinin cənab K.-la da tez-tez qarşılaşır, o, ona həmişə baxır və bir dəfə onu tək gördüyündə, hara getdiyini, yoxsa bir randevusu olub-olmadığını öyrənmək üçün ona böyük bir məsafə qədər arxasınca getmişdi.

Atanın samimi olmadığı, xarakterində saxtakarlıq cəhətinin olduğu, yalnız öz doyumunu düşündüyü və əşyaları özünə ən çox uyğun gələn şəkildə tərtib etmək qabiliyyətinə malik olması kimi tənqidləri, xüsusilə atanın vəziyyətini yenidən pisləşmiş hiss edib bir neçə həftəyə B.-yə yola düşdüyü günlərdə eşidirdim; bundan sonra fərasətli Dora tezliklə xanım K.-nın da qohumlarını ziyarət etmək üçün eyni yerə səyahətə çıxdığını öyrənmişdi.

Atanın xarakteristikasını ümumiyyətlə inkar edə bilməzdim; Doranın hansı xüsusi ittihamla haqlı olduğunu görmək asan idi. O, hirsli olduqda, Doranın atası ilə Cənab K.-nın arvadı arasındakı münasibətlərə dözümlülük göstərməsinin əvəzi olaraq Cənab K.-ya təhvil verildiyi fikri ağlına gəlirdi və insan onun atasına olan mehribanlığının arxasında belə bir istifadəyə qarşı qəzəbi sezmək olurdu. Başqa vaxtlar isə o, belə sözlərlə şişirtməyə yol verdiyini yaxşı bilirdi. Təbii ki, iki kişi arasında onu mübadilə obyekti kimi qəbul edən rəsmi bir müqavilə heç vaxt bağlanmamışdı; xüsusilə atası belə bir tələbə dəhşət içində geri çəkilərdi. Lakin o, ziddiyyətə düşən mövzulardan birinə olan hökmünü təhrif edərək, münaqişənin kəskinliyini azaltmağı bacaran kişilərdən idi. Arvadından doyum tapmayan kişi ilə davamlı və nəzarətsiz ünsiyyətdə böyüyən qızın təhlükəyə məruz qala biləcəyi ehtimalına diqqət çəkilsəydi, o, əlbəttə belə cavab verərdi: Qızına etibar edə bilər, Cənab K. kimi bir kişi ona heç vaxt təhlükəli ola bilməz və dostunun özü belə niyyətlərdən acizdir. Və ya: Dora hələ uşaqdır və Cənab K. onu uşaq kimi qəbul edir. Əslində isə belə olmuşdu ki, hər iki kişi, digərinin davranışından öz istəkləri üçün narahatlıq doğuran nəticə çıxarmaqdan yayınmışdı. Cənab K. Doraya bir il boyu orada olduğu hər gün çiçək göndərə, hər fürsətdən bahalı hədiyyələr vermək üçün istifadə edə və bütün sərbəst vaxtını onun yanında keçirə bilərdi, lakin valideynləri bu davranışda eşq təklifinin xarakterini tanıya bilməmişdilər.

Psixoanalitik müalicə zamanı düzgün əsaslandırılmış və qüsursuz bir fikir ardıcıllığı ortaya çıxarsa, həkim üçün bir anlıq çətinlik vəziyyəti yaranır; xəstə isə bu anı sual üçün istifadə edir: «Bütün bunlar doğrudur və düzgündür, elə deyilmi? Mən sizə danışdıqdan sonra nəyi dəyişmək istəyirsiniz?» Tezliklə belə analiz üçün tənqid olunmaz fikirlərin xəstə tərəfindən, tənqiddən və şüurdan yayınmaq istəyən başqa fikirləri ört-basdır etmək üçün istifadə edildiyi aydın olur. Başqa şəxslərə yönəldilən ittihamlar ardıcıllığı, eyni məzmunda olan öz-özünə ittihamlar ardıcıllığının mövcudluğunu ehtimal etdirir. Sadəcə hər bir ittihamı danışan şəxsin özünə yönəltmək lazımdır. Eyni ittihamı başqa bir şəxsə yönəltməklə öz-özünə ittihamdan müdafiə olunmağın bu tərzi, şübhəsiz avtomatik bir xüsusiyyət daşıyır. Bu, uşaqların «retourkutschen» (qayıtma) təkrarlarına bənzəyir; uşaqlar yalan söyləməkdə ittiham olunduqda, heç bir çəkinmədən «Sən yalançısan» cavabını verirlər. Böyüklər qarşı tərəfi təhqir etmək istəyində, rəqibin real bir zəifliyini axtarar və eyni məzmunun təkrarlanmasına əsas dəyər verməzdilər. Paranoyada bu ittihamın başqasına, məzmun dəyişikliyi olmadan və dolayısı ilə reallığa əsaslanmadan proyeksiyası, sayıqlama yaradan proses kimi aydın şəkildə özünü göstərir.

Doranın atasına yönəltdiyi ittihamlar da, eyni məzmunda olan öz-özünə ittihamlarla tamamilə «doldurulmuş», «ikiqatlaşdırılmış» idi; bunu biz ayrıca göstərəcəyik: Atası, Cənab K.-nın qızına qarşı davranışını aydın şəkildə başa düşmək istəməmişdi, çünki Xanım K. ilə olan münasibətində narahatlıq yaratmaq istəmirdi; bu mövzuda Dora haqlı idi. Lakin o, tam olaraq eyni şeyi etmişdi. O, bu münasibətin günahkar tərəfdaşı olmuş və həmin münasibətin həqiqi təbiətini ortaya qoyan bütün əlamətləri rədd etmişdi. Bu barədə aydınlığı və atasına qarşı sərt tələbləri yalnız göl macərasından başlayırdı. Bütün əvvəlki illər boyu o, atanın xanım K. ilə əlaqəsinə mümkün olan hər cür dəstək vermişdi. Atanın orada olduğunu güman etdiyi vaxt heç vaxt xanım K.-nın yanına getmirdi. Bilirdi ki, o zaman uşaqlar göndərilmiş olacaq, buna görə də yolunu elə tənzimləyirdi ki, uşaqlara rast gəlsin və onlarla gəzintiyə çıxsın. Evdə bir nəfər var idi ki, erkən yaşlarında ona atanın xanım K. ilə olan münasibətləri haqqında gözlərini açmağa və bu xanıma qarşı tərəf tutmağa təhrik etməyə çalışırdı. Bu, onun son müəlliməsi idi; azad fikirlərə malik, çox oxuyan, yaşca böyük bir qız idi. Müəllimə ilə şagird bir müddət bir-biri ilə olduqca yaxşı münasibətdə idilər, ta ki Dora birdən-birə onunla düşmənçiliyə başlayıb onun işdən çıxarılmasında israr edənə qədər. Qız təsirə malik olduğu müddətcə, bu təsiri xanım K.-ya qarşı qızışdırmaq üçün istifadə edirdi. Anaya izah edirdi ki, ərinin bir yad qadınla bu qədər yaxın münasibətini dözmək onun ləyaqəti ilə uzlaşmazdır; həmçinin Doranın da diqqətini bu əlaqədə nəzərə çarpan hər şeyə yönəldirdi. Lakin onun səyləri nəticəsiz qaldı; Dora xanım K.-ya qarşı hələ də mehriban və bağlı qaldı, atanın onunla olan əlaqəsini qəbuledilməz saymaq üçün heç bir səbəb görmək istəmədi. Digər tərəfdən, müəlliməsini hərəkətə gətirən motivlər haqqında çox aydın hesabat verirdi. Bir tərəfə kor olsa da, digər tərəfə kifayət qədər kəskin nəzərli idi. Qızın ataya aşiq olduğunu hiss edirdi. Ata orada olduqda, tamamilə başqa bir şəxs kimi görünürdü; o zaman əyləndirici və xidmətə hazır ola bilərdi. Ailə fabriklərin şəhərində olduğu və xanım K. üfüqdən kənarda qaldığı dövrdə, o, indi rəqib sayılan anaya qarşı qızışdırırdı. Dora bütün bunlara hələ də qəzəblənməmişdi. Yalnız müəllimənin özünə tamamilə laqeyd olduğunu və ona göstərilən sevginin əslində ataya aid olduğunu hiss etdikdə qəzəbləndi. Atanın fabriklərin şəhərindən yoxluğunda qızın onun üçün vaxtı yox idi, onunla gəzintiyə getmək istəmirdi, onun işləri ilə maraqlanmırdı. Ata B. şəhərindən qayıtdıqdan dərhal sonra, o, yenidən bütün xidmət və köməkliklərə hazır olduğunu göstərirdi. Onda Dora onu işdən çıxardı.¹²³

Zavallı qadın ona öz davranışının bir hissəsini istənməyən aydınlıqla işıqlandırmışdı. Qadın müvəqqəti olaraq Doraya qarşı necə davranmışdısa, Dora da Cənab K.-nın uşaqlarına qarşı elə davranmışdı. O, onlara ana yerini tutmuş, onlara təhsil vermiş, onlarla gəzintiyə çıxmış və öz anasının onlara göstərdiyi az marağın tam əvəzini yaratmışdı. Cənab K. və Xanım K. arasında tez-tez boşanma söhbəti gedirdi; lakin bu baş tutmadı, çünki Cənab K. həssas ata olduğu üçün iki uşağından birindən belə imtina etmək istəmirdi. Uşaqlara olan ortaq maraq əvvəldən Cənab K. ilə Dora arasındakı münasibətləri birləşdirən bir vasitə olmuşdu. Uşaqlarla məşğul olmaq Dora üçün açıq-aydın, özünə və başqalarına başqa bir şeyi gizlətməli olan bir örtük idi.

Qadının ona qarşı davranışı ilə izah olunduğu kimi, uşaqlara qarşı davranışından, onun atasının Xanım K. ilə münasibətinə susqun razılığından çıxan nəticənin eynisi alınırdı: o, bütün bu illər ərzində Cənab K.-ya aşiq olmuşdu. Mən bu nəticəni açıqladığımda, ondan heç bir təsdiq almadım. O, dərhal digər şəxslərin, məsələn, B.-də bir müddət qonaq olan bir əmisi qızının ona «Sən bu kişiyə büsbütün vurulmusan» dediklərini bildirdi; lakin özü bu hissləri xatırlamaq istəmirdi. Sonralar, üzə çıxan materialın bolluğu inkarı çətinləşdirdikdə, o, B.-də Cənab K.-nı sevmiş ola biləcəyini etiraf etdi, lakin səhnədən sonra qarşıdurma, inkar edilə bilməyən vəzifələrə qarşı qulaqlarını tutmuş və şeyləri öz aşiqlik təhrikinə uyğun şəkildə düzəltmişdi; atasına yönəltdiyi ittiham, öz şəxsinə geri dönürdü.¹²⁴

Onun xəstəliklərini bəhanə kimi yaratması və vasitə kimi istifadə etməsi haqqındakı digər ittiham, yenə də onun öz sirli tarixinin bir hissəsini örtür. Bir gün o, iddia edilən yeni bir simptomdan, kəskin mədə ağrılarından şikayət etdi və mən «Bununla kimi təqlid edirsiniz?» soruşduqda, hədəfi vurdum. O, bir gün əvvəl mərhum bibisinin qızları olan əmisi qızlarını ziyarət etmişdi. Kiçik olan nişanlanmışdı, böyük olan isə bu münasibətlə mədə ağrılarından xəstələnmiş və Zemmerinqə göndərilməli idi. O, böyük olanın yalnız qısqandığını, nəyə nail olmaq istəsə həmişə xəstələndiyini və indi bacısının xoşbəxtliyini görməmək üçün evdən getmək istədiyini bildirdi. Lakin onun öz mədə ağrıları, simulyant elan edilmiş əmisi qızı ilə eyniləşdiyini deyirdi; ya ona görə ki, o da xoşbəxt olanı sevgisinə görə qısqanırdı, ya da ki, qısa müddət əvvəl sevgi macərası bədbəxt sonluqla bitən böyük bacının taleyində öz əksini görürdü. Lakin xəstəliklərin nə qədər faydalı istifadə oluna biləcəyini Xanım K.-nın müşahidəsi ilə də öyrənmişdi. Cənab K. ilin bir hissəsini səyahətdə keçirirdi; hər dəfə geri qayıtdığında, Xanım K.-nı əziyyət çəkən vəziyyətdə tapırdı, halbuki Dora bildiyinə görə, o, bir gün əvvəl hələ də sağ-salamat idi. Dora başa düşürdü ki, kişinin olması qadına xəstəlik yaradan təsir göstərir və bu xəstəliyin, nifrət edilən evlilik vəzifələrindən yayınmaq üçün ona xoş gəldiyi məlum idi. B.-də keçirdiyi ilk qızlıq illərindəki xəstəlik və sağlamlıq arasındakı növbələşmə haqqında, bu yerdə ani olaraq ortaya çıxan bir qeyd, məni onun öz vəziyyətlərinin Xanım K.-nın vəziyyətlərinə bənzər bir asılılıq içində nəzərdə tutulması lazım gəldiyi ehtimalına yönəltməli idi. Psixoanalizin texnikasında qayda belədir ki, daxili, lakin hələ gizli qalmış bir əlaqə, çağrışımların qonşuluğu, yəni zaman baxımından yaxın yerləşməsi ilə özünü büruzə verir; eyni şəkildə yazıda «a» və «b» hərflərinin yan-yana gətirilməsi, onların «ab» hecasını əmələ gətirməli olduğunu bildirir. Dora saysız öskürək və səs itirmə tutmaları göstərmişdi; sevilən kişinin mövcudluğu və ya yoxluğu bu xəstəlik əlamətlərinin gəlib-getməsinə təsir göstərmiş ola bilərmi? Əgər belədirsə, hər hansı bir yerdə xəyanət edən bir uyğunluğun sübut edilməsi mümkün olmalı idi. Mən bu tutmaların orta müddətinin nə qədər olduğunu soruşdum. Təxminən üç-altı həftə. Cənab K.-nın yoxluqları nə qədər davam edirmiş? O, etiraf etməli oldu ki, bu da eyni şəkildə üç-altı həftə arasında idi. Deməli, o, xəstəliyi ilə K.-ya olan sevgisini, Xanım K.-nın isə nifrətini nümayiş etdirirdi. Yalnız qadının əksinə davranmış olduğu, yəni kişi yox ikən xəstə, qayıtdıqdan sonra isə sağlam olduğu fərz edilə bilərdi. Əslində də belə görünürdü, heç olmasa tutmaların ilk dövrü üçün; sonrakı vaxtlarda, gizli sevilən kişinin yoxluğu ilə «xəstəlik tutması»nın üst-üstə düşməsini bulanıqlaşdırmağa məcburiyyət yarandığı aydın idi, ki, bu sabitlik vasitəsilə sirr ifşa olmasın. Beləliklə, tutmanın müddəti onun ilkin mənasının nişanı olaraq qalırdı.¹²⁵,¹²⁶,¹²⁷

Mən xatırlayıram ki, vaxtilə Şarko klinikasında müşahidə etmiş və eşitmişdim ki, histerik mutizmli şəxslərdə yazı danışığı əvəz edirdi. Onlar digərlərindən və əvvəlkindən daha asan, daha sürətli və daha yaxşı yazırdılar. Dora da belə idi. Afoniyasının ilk günlərində ona «yazmaq əlindən həmişə çox asan gəlirdi». Bu xüsusiyyət, ehtiyacı yaradan fizioloji kompensasiya funksiyasının ifadəsi olaraq, əslində heç bir psixoloji izahat tələb etmirdi; lakin belə bir izahatın asanlıqla tapıla bilməsi diqqətəlayiq idi. Cənab K. ona səyahətdən çoxlu məktub yazır, açıq kartlar göndərirdi; belə hallar olurdu ki, onun geri dönüş tarixi haqqında yalnız o məlumatlı idi, həyat yoldaşı isə ondan təəccüblənirdi. Əlbəttə, danışa bilmədiyi uzaqda olan şəxslə yazışmaq, səs itdikdə yazı vasitəsilə anlaşmağa çalışmaq qədər təbiidir. Doranın afoniyası belə simvolik yozuma imkan verirdi: Əgər sevgili uzaqda idisə, o, danışmaqdan imtina edirdi; sevgili ilə danışa bilmədiyi üçün danışmağın dəyəri itmişdi. Bunun əvəzinə, yazmaq, uzaqda olanla əlaqə qurmağın yeganə vasitəsi olaraq əhəmiyyət qazanırdı.

İndi mən bütün dövri afoniya hallarında müvəqqəti olaraq yerindən uzaqda olan sevgilinin mövcudluğuna dair diaqnoz qoyulmalı olduğu iddiasını irəli sürəcəyəm? Əlbəttə, mənim niyyətim bu deyil. Dora halında simptomun müəyyən edilməsi o qədər spesifikdir ki, eyni təsadüfi etiologiyanın tez-tez təkrarlanacağını düşünmək olmur. Bəs bizim halımızda afoniyanın izahının dəyəri nədir? Biz əslində zəka oyununa aldanmışıq? Mən belə düşünmürəm. Bu məsələdə histeriya simptomlarının psixi və ya somatik mənşəli olub-olmadığı, əgər birincisi qəbul edilirsə, onların hamısının mütləq psixi şəraitlə bağlı olub-olmadığı sualını xatırlamaq lazımdır. Bu sual, tədqiqatçıların həmişə yenidən uğursuz cəhd etdiklərini gördüyümüz bir çox digər suallar kimi, qeyri-adekvatdır. Həqiqi vəziyyət onların alternativinə daxil deyil. Mənim görə bildiyim qədər, hər bir histeriya simptomu hər iki tərəfin töhfəsinə ehtiyac duyur. Bədən orqanında və ya orqanın özündə baş verən normal və ya xəstəlik prosesinin təmin etdiyi müəyyən bir somatik uyğunluq olmadan bu simptom yarana bilməz. Əgər psixi mənası, yəni məzmunu olmasa, bu simptom bir dəfədən çox təkrarlanmaz — histeriya simptomunun xarakterinə təkrarlana bilmə qabiliyyəti daxildir. Bu mənanı histeriya simptomu özü ilə gətirmir, ona verilir, sanki onunla birləşdirilir və ifadəyə can atan boğulmuş düşüncələrin təbiətindən asılı olaraq hər bir halda fərqli ola bilər. Lakin bir sıra amillər şüursuz düşüncələr ilə onlara ifadə vasitəsi kimi mövcud olan somatik proseslər arasındakı əlaqələrin daha az ixtiyari formada qurulmasına və bir neçə tipik birləşməyə yaxınlaşmasına təsir edir. Terapiya üçün təsadüfi psixi materialda verilən təyinatlar daha vacibdir; simptomların psixi mənasını araşdırmaqla onları həll edirik. Psixoanalizlə aradan qaldırıla bilən şeyləri təmizlədikdən sonra, simptomların somatik, adətən konstitusional-orqanik əsasları haqqında çox güman ki, doğru olan müxtəlif fikirlər irəli sürə bilərik. Dorada öskürək və afoniya tutmaları üçün də biz yalnız psixoanalitik yozumla kifayətlənməyəcəyik, əksinə, həmin yozumun arxasında, müvəqqəti olaraq yox olan sevgiliyə olan meylə ifadə vermək üçün «somatik uyğunluğun» mənşəyini təşkil edən orqanik amili göstərəcəyik. Əgər bu halda simptomatik ifadə ilə şüursuz düşüncə məzmunu arasındakı birləşmə bizə bacarıqla və incəliklə hazırlanmış kimi təsir bağışlayırsa, biz məmnuniyyətlə eşidəcəyik ki, bu birləşmə hər digər halda, hər digər nümunədə də eyni təəssüratı yarada bilir.

İndi eşitməyə hazıram ki, psixoanaliz sayəsində histeriyanın sirrini artıq «sinir molekullarının xüsusi labilliyində» və ya hipnoid halların mümkünlüyündə deyil, «somatik uyğunluqda» axtarmağımız olduqca az qazanc deməkdir.

Bu qeydə qarşı mən yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, tapmaca beləliklə təkcə bir qədər geri itələnməyib, həm də bir qədər kiçildilib. Artıq bütün tapmaca söhbət mövzusu deyil, yalnız onun histeriyanın digər psixonevrozlardan fərqləndirici xüsusi xarakterini özündə saxlayan hissəsi söhbət mövzusudur. Bütün psixonevrozlarda psixi proseslər müəyyən bir məsafə boyu eynidir, yalnız bundan sonra «somatik uyğunluq» nəzərə alınır; bu, şüursuz psixi proseslərə bədənə çıxış yolu təmin edir. Bu amilin mövcud olmadığı yerdə, bütün vəziyyətdən histerik simptomdan başqa bir şey, lakin yenə də yaxın bir şey, məsələn, fobiya və ya məcburi fikir, qısaca psixi simptom yaranır.

Doranın atasına qarşı irəli sürdüyü xəstəliklərin «simulyasiyası» ittihamına qayıdırıq. Tezliklə onun yalnız keçmiş xəstəlik vəziyyətlərinə aid özünü ittihamlara deyil, həm də indiki vəziyyəti nəzərdə tutan ittihamlara cavab verdiyini qeyd etdik. Bu mərhələdə həkim adətən analizin yalnız işarələr şəklində təqdim etdiyi şeyi təxmin etmək və tamamlamaq vəzifəsini daşıyır. Xəstənin diqqətini ona cəlb etməli idim ki, onun indiki xəstəliyi də xanım K.-nın xəstəliyi kimi eyni dərəcədə motivləşdirilmiş və təmayüllüdür. Şübhə yoxdur ki, o, xəstəliyi vasitəsilə əldə etməyi ümid etdiyi bir məqsədi nəzərdə tutur. Bu məqsəd isə xanım K.-nın atasını ondan uzaqlaşdırmaqdan başqa bir şey ola bilməz. Yalvarışlar və arqumentlərlə buna nail olmaq mümkün deyil; bəlkə də atasını dəhşətə salmaqla (veda məktubuna bax), rəhmini oyatmaqla (bayılma tutmaları vasitəsilə) və əgər bunların hamısı fayda verməsə, heç olmasa ondan qisas almaqla buna nail olmağı ümid edir. O, atasının ona nə qədər bağlı olduğunu və qızının vəziyyəti soruşulduqda hər dəfə atasının gözlərinə yaş dolduğunu yaxşı bilir. Mən tam əmin idim ki, əgər atası ona xanım K.-nı onun sağlamlığına qurban verməyə hazır olduğunu elan etsəydi, o, dərhal sağalardı. Ümid edirəm ki, atası buna razılaşmayacaq, çünki o zaman o, əlində hansı güc vasitəsinin olduğunu öyrənəcək və gələcəkdə xəstəlik imkanlarından istifadə etməyi əsla buraxmayacaq. Lakin əgər atası ona təslim olmasa, mən tam hazır idim ki, o, xəstəliyindən asanlıqla imtina etməyəcək.

Bütün bunların nə qədər doğru olduğunu ortaya qoyan təfərrüatları keçirirəm və histeriyada xəstəlik motivlərinin roluna dair bir neçə ümumi qeyd əlavə etməyi üstün tuturam. Xəstəliyə səbəb olan motivlər xəstəlik imkanlarından, yəni simptomların hazırlanmasında istifadə olunan materialdan konseptual olaraq kəskin şəkildə ayrılmalıdır. Onların simptomların formalaşmasında heç bir iştirakı yoxdur, xəstəliyin əvvəlində də mövcud deyillər; onlar yalnız ikincili olaraq əlavə olunur, lakin yalnız onların ortaya çıxması ilə xəstəlik tamamilə qurulmuş olur. Onların mövcudluğuna əsl əziyyət demək olan və uzun müddət davam edən hər bir halda arxayın olmaq olar. Simptom əvvəlcə psixiki həyat üçün xoşagəlməz qonaqdır, ona qarşı hər şey var və ona görə də, görünüşə görə, zamanın təsiri ilə öz-özünə o qədər asanlıqla yox olur. Onun əvvəlcə psixiki məişətdə faydalı bir istifadəsi yoxdur, lakin çox vaxt ikinci dərəcəli olaraq belə bir istifadəyə nail olur; hər hansı bir psixiki axın simptomdan istifadə etməyi özünə rahat tapır və beləliklə, bu, ikinci dərəcəli funksiyaya çatmış olur və ruh həyatında sanki kök salmış olur. Xəstəni sağaltmaq istəyən şəxs, sonra təəccübündən böyük bir müqavimətlə qarşılaşır, bu da ona xəstənin əziyyətdən imtina etmək niyyətinin tam ciddi olmadığını öyrədir. Tutaq ki, bir işçini, məsələn, bir dam örtücüsünü təsəvvür edirik, o, yıxılıb şikəst olub və indi küncdə dilənçilik edərək həyatını davam etdirir. İndi bir möcüzə yaradan kimi gəlin və ona əyri ayağını düzəldib hərəkət qabiliyyətini bərpa edəcəyinizə söz verin. Məncə, onun üzündə xüsusi bir səadət ifadəsi gözləmək lazım deyil. Şübhəsiz ki, o, yaralanma zamanı, heç vaxt yenidən işləyə bilməyəcəyini və ya aclıqdan ölməli və ya xeyriyyəçiliklə yaşamalı olduğunu başa düşdüyü zaman çox bədbəxt idi. Lakin o vaxtdan bəri, onu əvvəlcə qazancdan məhrum edən şey, onun gəlir mənbəyinə çevrilmişdir; o, öz şikəstliyindən yaşayır. Əgər bunu ondan alsanız, onu bəlkə də tamamilə çarəsiz vəziyyətə salarsınız; o, bu vaxta qədər sənətini unutmuş, iş vərdişlərini itirmiş, tənbəlliyə, bəlkə də spirtli içkiyə öyrəşmişdir.¹²⁸

Xəstəlik motivləri çox vaxt uşaqlıq dövründə artıq hərəkətə gəlməyə başlayır. Bundan əlavə, xarici amillər, məsələn, nümunə kimi göstərilən, əri tərəfindən əzilmiş qadının vəziyyəti, xəstələnmə motivləri ola bilər və beləliklə, birincil xəstəlik qazancının xarici hissəsini təşkil edə bilər. Sevgi aclığı çəkən uşaq valideynlərinin həssaslığını bacı-qardaşları ilə bölüşməyi xoşlamır, valideynləri onun xəstəliyi ilə narahat olduqda isə bu həssaslığın ona tamamilə yenidən axdığını görür. İndi valideynlərin məhəbbətini oyatmaq üçün bir vasitəni tanıyır və psixi maddə xəstəliyi yaratmaq üçün əlində olan kimi bundan istifadə edəcək. Uşaq sonra qadın olduqda və uşaqlıq dövrünün tələblərinə tamamilə zidd olaraq, iradəsini boğan, iş qüvvəsini amansızcası istismar edən, ona nə həssaslıq, nə də pul sərf edən az diqqətli bir kişi ilə evləndikdə, xəstəlik onun həyatda mübarizə aparmaq üçün yeganə silahına çevrilir. Xəstəlik ona arzuladığı qayğını təmin edir, kişini sağlam halda verməyəcəyi pul və diqqət qurbanlarına məcbur edir, sağalma halında ehtiyatlı davranmağa vadar edir, çünki əks halda geri dönüş hazırdır. Xəstəlik vəziyyətinin görünüşdə obyektiv və istənməyən təbiəti, müalicə edən həkimin də dəstəkləməli olduğu bu xüsusiyyət, uşaqlıq illərində effektiv olduğunu aşkarladığı bir vasitənin məqsədyönlü istifadəsinə, şüurlu ittihamlar olmadan imkan verir.¹²⁹

Bütün bunlara baxmayaraq, bu xəstəlik qəsdin əsəridir! Xəstəlik vəziyyətləri adətən müəyyən bir şəxs üçün nəzərdə tutulur, elə ki, həmin şəxsin uzaqlaşması ilə onlar da yox olur. Histerik qadınların xəstəliyi haqqında cahil qohumlardan və xəstə baxıcılarından eşidilə bilən ən qaba və adi hökm, müəyyən mənada doğrudur. Doğrudur ki, iflic olmuş yataq xəstəsi otaqda yanğın çıxsaydı, ayağa qalxardı; ərköyün qadın, uşağı həyatı təhlükə altında olan bir xəstəliyə tutulsaydı və ya bir fəlakət evin mövqeyini təhdid etsəydi, bütün əzablarını unutardı. Xəstələr haqqında belə danışanların hamısı bir məqam istisna olmaqla haqlıdır: onlar şüurlu ilə şüursuz arasındakı psixoloji fərqi nəzərə almırlar; bu, bəlkə uşaqlar üçün hələ də icazə verilə bilər, lakin böyüklər üçün artıq qəbul edilə bilməz. Buna görə də, bunun yalnız iradə məsələsi olduğuna dair bütün bu təsdiqlər və xəstələrə edilən bütün təşviqlər və söyüşlər: heç bir nəticə verə bilməz. Əvvəlcə analiz vasitəsilə onları öz xəstəlik niyyətlərinin mövcudluğuna inandırmağa çalışmaq lazımdır.

Histeriyada xəstəlik motivlərinə qarşı mübarizə hər hansı bir terapiyanın, hətta psixoanalitik terapiyanın da ümumi zəifliyini təşkil edir. Tale bu məsələdə daha asan vəziyyətdədir; o, nə xəstənin konstitusiyasına, nə də patoloji materialına hücum etmək məcburiyyətində deyil; o, xəstəliyə səbəb olan bir motivu aradan qaldırır və xəstə müvəqqəti, bəlkə də daimi olaraq xəstəlikdən azad olur. Əgər biz həkimlər xəstələrin bizdən gizlədilən həyat maraqlarına daha tez-tez nüfuz edə bilsəydik, histeriyada neçə möcüzəvi sağalma və simptomların öz-özünə yox olması hadisəsinə daha az inam bəsləyərdik! Burada bir müddət bitib, ikinci şəxsə göstərilən ehtiram aradan qalxıb, xarici hadisələr nəticəsində vəziyyət kökündən dəyişib və indiyə qədər davamlı olan əziyyət birdən-birə, görünüşdə öz-özünə, əslində isə ona ən güclü motiv, yəni həyatdakı istifadə məqsədlərindən biri əlindən alındığı üçün aradan qalxıb.

Xəstəliyi dəstəkləyən motivlərə, ehtimal ki, tam inkişaf etmiş bütün hallarda rast gəlinəcək. Lakin daxili motivlərlə bağlı hallar da var, məsələn, özünü cəzalandırma, yəni peşmanlıq və kəffarə. Terapevtik vəzifənin, xəstəliyin xarici bir məqsədə çatmaqla əlaqəli olduğu hallara nisbətən daha asan həll oluna biləcəyini görəcəksiniz. Dora üçün bu məqsəd açıq şəkildə atasını yumşaltmaq və onu xanım K.-dan uzaqlaşdırmaq idi.

Onun atasının heç bir hərəkəti, göl kənarındakı səhnəni onun təsəvvürünün məhsulu hesab etməyə göstərdiyi razılıq qədər onu qəzəbləndirməmişdi. O, həmin vaxt özünə bir şey təsəvvür etdiyi fikrini düşünəndə özündən çıxırdı. Mən uzun müddət bu ehtiraslı inkarın arxasında hansı özünü ittihamın gizləndiyini təxmin etməkdə çətinlik çəkirdim. Arxada gizlədilən bir şeyin olduğunu güman etmək haqlı idi, çünki yerinə düşməyən, yəni əsassız olan ittiham davamlı olaraq təhqir etmir. Digər tərəfdən, mən Doranın hekayəsinin tamamilə həqiqətə uyğun olması qənaətinə gəldim. O, yalnız Cənab K.-nın niyyətini başa düşdükdən sonra ona sözünü bitirməyə imkan verməmiş, üzünə bir zərbə endirmiş və qaçıb getmişdi. Onun davranışı həmin vaxt geridə qalan kişi üçün də bizə olduğu qədər anlaşılmaz görünürdü, çünki o, artıq sayısız kiçik əlamətlərdən qızın meylinə əmin olduğunu nəticə çıxarmış olmalı idi. İkinci yuxu haqqında müzakirədə biz həm bu tapmacanın həllinə, həm də əvvəlcə boş yerə axtardığımız özünü ittihamla qarşılaşacağıq.

Ata haqqında irəli sürülən ittihamlar yorucu təkrarlarla davam etdikdə və öskürək də hələ də davam etdiyi halda, mən bu simptomun ataya aid olan bir mənası ola biləcəyini düşünməyə məcbur oldum. Simptomun izahına qarşı qoymağa adət etdiyim tələblər isə onsuz da çoxdan yerinə yetirilməmişdi. Mənim dəfələrlə təsdiq etdiyim, lakin ümumi şəkildə formalaşdırmağa hələ cəsarət etmədiyim bir qaydaya görə, bir simptom cinsi məzmunlu bir fantaziyanın təsviri — reallaşdırılması — deməkdir, yəni cinsi vəziyyət. Mən daha düzgün deyərdim ki, ən azı simptomun mənalarından biri cinsi fantaziyanın təsvirinə uyğun gəlir, digər mənalara isə belə məzmun məhdudiyyəti aid deyil. Bir simptomun birdən çox mənası olduğunu, eyni anda bir neçə şüursuz düşüncə axarına təsvir vasitəsi olduğunu insan psixoanalitik işə dalan kimi çox tez öyrənir. Mən əlavə etmək istəyirəm ki, mənim təxminimə görə, tək bir şüursuz düşüncə axarı və ya fantaziya bir simptomun yaradılması üçün çətin ki, heç vaxt kifayət etsin.

Öskürəyə fantaziya edilmiş cinsi vəziyyət vasitəsilə belə bir yozum vermək imkanı çox tez yarandı. Xanım K.-nın atanı yalnız varlı adam olduğu üçün sevdiyini yenidən vurğuladığı zaman, analiz işinin texniki tərəflərinin çoxunu burada olduğu kimi nəzərə almasam da, onun ifadəsindəki bəzi əlavə hallardan cümlənin arxasında əksinin gizləndiyini qeyd etdim: Ata varlı deyil. Bu yalnız cinsi mənada başa düşülə bilərdi, yəni: Ata kişi kimi qüsurlu, impotentdir. O, bu yozumu şüurlu biliklə təsdiqlədikdən sonra, mən ona bir tərəfdən Xanım K. ilə əlaqənin adi bir məhəbbət əlaqəsi olduğunu qəbul etdiyi, digər tərəfdən isə atanın impotent, yəni belə bir əlaqəni həyata keçirməyə qadir olmadığını iddia etdiyi təqdirdə hansı ziddiyyətə düşdüyünü xatırlatdım. Onun cavabı ziddiyyəti qəbul etməyə ehtiyacı olmadığını göstərdi. Cinsi doyumun birdən çox növünün olduğunu ona yaxşı məlum idi, dedi. Bu bilik mənbəyini isə yenidən tapmaq mümkün olmadı. Mən daha da irəli gedərək, cinsi əlaqə üçün genital orqanlardan başqa orqanların istifadəsini nəzərdə tutub-tutmadığını soruşduqda, o, təsdiqlədi və mən davam edə bildim: deməli, o, hazırda qıcıqlanmış vəziyyətdə olan bədən hissələrini (boğaz, ağız boşluğu) nəzərdə tutur. Əlbəttə, o, öz düşüncələrindən bu qədərini bilmək istəmirdi, lakin simptomun mümkün olması üçün o, bunu tam aydın şəkildə də başa düşməmiş ola bilərdi. Əlavə olaraq, onun qısa fasilələrlə baş verən öskürəyi, adətən boğazda qıcıq hissi ilə əlaqələndirildiyi kimi, iki şəxs arasında ağız vasitəsilə cinsi doyum vəziyyətini təsəvvür etdiyini inkar etmək mümkün deyildi; bu şəxslərin məhəbbət əlaqəsi onu daim məşğul edirdi. Bu susqunluqla qəbul edilmiş izahatdan sonra ən qısa müddət ərzində öskürəyin yox olması təbii ki, çox uyğun gəlirdi; lakin biz bu dəyişikliyə çox böyük əhəmiyyət vermək istəmədik, çünki o, artıq bir neçə dəfə öz-özünə baş vermişdi.

Bu analiz parçası tibbi oxucu tərəfindən, ona azad olan inanmamaqdan başqa, təəccüb və vahimə hissi oyatmışsa, mən bu iki reaksiyanın əsaslı olub-olmadığını burada yoxlamağa hazıram. Təəccübün, gənc bir qızla — və ya ümumiyyətlə cinsiyyət yaşında olan bir qadınla — belə həssas və iyrənc mövzulardan danışmağı riskə atdığım üçün yarandığını düşünürəm. Vahimə isə, təmiz bir qızın belə əməllərdən xəbərdar ola biləcəyi və təsəvvürünü onlarla məşğul edə biləcəyi ehtimalına aiddir. Hər iki məqamda mən ehtiyatlılığa və soyuqqanlığa çağırardım. Nə burada, nə də orada qəzəblənmək üçün əsas yoxdur. Əgər insan, birincisi, bunu etməyin müəyyən bir yolunu seçərsə və ikincisi, onlarda bunun qaçılmaz olduğu inancını yarada bilərsə, qızlarla və qadınlarla bütün cinsi mövzulardan zərər vermədən və şübhə altına düşmədən danışmaq olar. Eyni şərtlər daxilində ginekoloq da onları hər cür soyunmağa məruz qoymağa icazə verir. Mövzulardan danışmağın ən yaxşı yolu quru və birbaşa üslubdur; bu üslub, eyni mövzuların «cəmiyyət»də işləndiyi və qızların da, qadınların da çox yaxşı öyrəşdiyi şəhvətpərəstlikdən ən uzaq olan yoldur. Mən orqanlara və proseslərə onların texniki adlarını verirəm və bu adlar — məsələn, tanınmadıqda — onları da açıqlayıram. «J’appelle un chat un chat». Tibbi və tibbi olmayan şəxslərin, belə müzakirələrin yer aldığı bir terapiyadan skandal hissi keçirdiklərini və ya həmin anlarda yaranan həyəcanı — onların gözləntisinə görə — ya məni, ya da xəstələri qısqandıqlarını eşitmişəm. Lakin bu cənabların namusluluğunu onlara əsəbiləşməmək üçün kifayət qədər yaxşı bilirəm. Satira yazmaq tələsinə düşməkdən yayınacağam. Yalnız bir şeyi qeyd etmək istəyirəm: cinsi mövzularda açıqlıq ilkin mərhələdə çətinlik yaratsa da, sonradan xəstədən belə bir nida eşitməkdən tez-tez məmnuniyyət duyuram:

«Xeyr, sizin müalicəniz X. bəyin söhbətlərindən çox daha namusludur!»

Cinsi mövzulara toxunmanın qaçılmaz olduğuna inandıqdan sonra histeriya müalicəsinə başlamaq lazımdır, ya da təcrübələr vasitəsilə buna inandırılmağa hazır olmaq gərəkdir. İnsan o zaman özünə deyir: pour faire une omelette il faut casser des oeufs. Xəstələri inandırmaq asandır; müalicə müddətində bunun üçün fürsətlər çoxdur. Normal və ya qeyri-normal cinsi həyatın faktlarını onlarla müzakirə etdiyimiz üçün özümüzü qınamağa ehtiyac yoxdur. Bir qədər ehtiyatlı olduqda, onların şüursuzda artıq bildiklərini yalnız şüura köçürürük və bütün müalicənin təsiri, şüursuz bir ideyanın affekt təsirlərinin şüurlu bir ideyanınkından daha güclü və, çünki ləngidilə bilmədiyi üçün, daha zərərli olduğu anlayışına əsaslanır. Təcrübəsiz bir qızın pozulması təhlükəsi heç vaxt yoxdur; şüursuzda cinsi proseslər haqqında heç bir məlumatın olmadığı yerdə, heç bir «histeriya simptomu» da yaranmır. Harada histeriya tapılırsa, orada valideynlər və tərbiyəçilərin nəzərdə tutduğu mənadakı «düşüncə günahsızlığından» söhbət gedə bilməz. 10, 12 və 14 yaşlı uşaqlarda, həm oğlanlarda, həm də qızlarda bu qaydanın istisnasız etibarlı olduğuna əmin oldum.

İkinci emosional reaksiyaya gəldikdə, artıq mənim əleyhimə deyil, əgər haqlı olsam, xəstənin əleyhinə yönələn və onun fantaziyalarının pervers xarakterini vahiməli tapan reaksiyaya gəldikdə, qeyd etmək istəyirəm ki, hökm verərkən belə ehtirasa qapılmaq həkimə yaraşmaz. Həmçinin, cinsi həvəslərin sapmalarını yazan bir həkimin, bu qədər iyrənc şeylərə qarşı şəxsi nəfrətini ifadə edən sözləri mətnə yerləşdirmək üçün hər fürsətdən istifadə etməsini artıq hesab edirəm. Burada bir fakt mövcuddur ki, biz öz zövq meyllərimizi boğaraq ona, ümid edirəm ki, öyrəşəcəyik. Cinsi sapqınlıq adlandırdığımız şeylər, yəni cinsi funksiyanın bədən sahəsi və cinsi obyekt baxımından həddini aşması, haqqında qəzəbsiz danışmaq lazımdır. Müxtəlif irq və müxtəlif dövrlərdə normal adlandırılacaq cinsi həyatın sərhədlərinin qeyri-müəyyənliyi artıq təəssübkeşləri soyutmalıdır. Biz, bu sapqınlıqların bizə ən xoşagəlməz olanını, yəni kişinin kişi üçün duyğusal sevgisini, yunanlar kimi bizdən çox mədəniyyət üstün olan bir xalqda yalnız dözülməklə qalmayıb, hətta vacib sosial funksiyalarla yükləndiyini unutmamalıyıq. Hər birimiz öz cinsi həyatımızda, bəzən burada, bəzən orada, normal üçün çəkilmiş dar sərhədləri bir qədər aşırıq. Sapqınlıqlar nə vəhşilikdir, nə də sözün patetik mənasında degenerasiyadır. Bunlar, uşağın fərqlənməmiş cinsi təməlində hamısı mövcud olan rüşeymlərin inkişaflarıdır; bu rüşeymlərin boğulması və ya yüksək, cinsə xas olmayan məqsədlərə yönəldilməsi — yəni sublimasiyası — mədəniyyət nailiyyətlərimizin yaxşı bir sayı üçün lazım olan qüvvələri təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Deməli, harada kimisə kobud və açıq şəkildə sapqın olubsa, daha düzgün deyilə bilər ki, o, belə qalıb; o, inkişafın ləngiməsinin bir mərhələsini təmsil edir. Psixonevrotiklər, hamısı güclü inkişaf etmiş, lakin inkişaf prosesində sıxışdırılmış və şüursuz hala gəlmiş sapqın meyillərə malik şəxslərdir. Onların şüursuz fantaziyaları, v. Krafft-Ebinqin «Cinsi Psixopatiya» əsərini oxumamış olsalar belə, sapqınların sənədlərdə qeydə alınmış hərəkətləri ilə eyni məzmuna malikdir; bu əsərə naiv insanlar sapqın meyillərin yaranmasında çox böyük günah aid edirlər. Psixonevrozlar, demək olar ki, sapqınlıqların neqatividir. İrsiliyin ifadəsini özündə saxlayan cinsi konstitusiya, nevrotiklərdə normal cinsəlliyin inkişafını pozan təsadüfi həyat təsirləri ilə birlikdə təsir edir. Bir axın yatağında maneə ilə qarşılaşan sular, tərk edilməsi nəzərdə tutulan daha köhnə axın yataqlarına geri qaytarılır. Histerik simptomların yaranması üçün lazım olan həvəs qüvvələri, yalnız sıxışdırılmış normal cinsəllikdən deyil, həm də şüursuz sapqın təhriklərdən təmin edilir.

Sözdə cinsi sapmaların daha az iyrənc olanları, bu mövzular haqqında yazan həkim müstəsna olmaqla, hər kəsin bildiyi kimi, əhalimiz arasında ən geniş yayılmışdır. Və ya daha doğrusu, müəllif də bunu bilir; yalnız qələmi əlinə alıb bu barədə yazmağa başladığı anda bunu unutmağa çalışır. Buna görə də, belə bir cinsi əlaqənin (cinsiyyət üzvünün əmilməsinin) mövcudluğunu eşitmiş olan və tezliklə 18 yaşına çatan histerik xəstəmizin, belə bir şüursuz fantaziya inkişaf etdirməsi və bunu boğazda qıcıq hissi ilə və öskürək vasitəsilə ifadə etməsi təəccüblü deyil. Xarici bir məlumat olmadan belə bir fantaziya gəlməsi də təəccüblü olmazdı, çünki mən bunu digər xəstələrdə qətiyyətlə müəyyən etmişəm. Sapqınların hərəkəti ilə üst-üstə düşən belə müstəqil bir fantaziya yaradılması üçün somatik ön şərt, onun halında əhəmiyyətli bir faktla mövcud idi. O, uşaqlıq illərində «barmaq əmən» olduğunu çox yaxşı xatırlayırdı. Atası da, bu vərdişin dörd və ya beş yaşına qədər davam etdiyi zaman onu bu vərdişdən ayırdığını xatırlayırdı. Doranın özündə də, kiçik uşaqlıq illərindən aydın bir xatirə var idi: o, sol baş barmağını əmərək, sağ əli ilə sakit qarşıda oturan qardaşının qulaq payından dartırdı. Bu, əmmək yolu ilə öz-özünə doyumun tam formasıdır və mənə bunu başqa — sonradan anesteziya və histeriya xəstələri də bildirmişlər. Onlardan birindən aldığım məlumat, bu qəribə vərdişin mənşəyinə işıq salır. Əmməyi heç vaxt tərk etməmiş gənc qadın, uşaqlıq xatirəsində, iddia olunduğuna görə ikinci həyat ilinin ilk yarısında, dayənin döşündən içdiyini və bu zaman dayənin qulaq payını ritmik şəkildə dartdığını görürdü. Məncə, heç kim dodaq və ağız selikli qişasının birincil erogen zona kimi elan edilməsinə etiraz etmək istəməz, çünki o, normal sayılan öpüş üçün bu əhəmiyyətin bir hissəsini saxlamışdır. Deməli, bu erogen zonanın erkən və geniş miqyasda fəaliyyəti, dodaqlardan başlayan selikli qişa traktının sonradan somatik cavab verməsi üçün şərt təşkil edir. Əgər sonra, əsl cinsi obyekt olan kişi cinsiyyət orqanı artıq tanındığı bir dövrdə, qorunub saxlanılmış ağız erogen zonasının oyanmasını yenidən artıran şərait yaranarsa, ilkin döş başını və onun əvəzinə keçən barmağı aktual cinsi obyekt, yəni penis, doyum vəziyyətinə yerləşdirmək üçün böyük yaradıcı qüvvə sərf etmək lazım deyil. Beləliklə, penisi əmmək haqqında bu son dərəcə qəbuledilməz pervers fantaziyanın ən zərərsiz mənşəyi var; o, adətən əmizdirilən uşaqlarla münasibət nəticəsində yenidən canlandırılan, ana və ya dayə döşünü əmmək haqqında prəhistorik adlandırılan təəssüratın yenidən işlənməsidir. Çox vaxt bu zaman inəyin döşü döş başı ilə penis arasında uyğun «vasitəçi təsəvvür» kimi xidmət etmişdir.¹³⁰

İndi müzakirə olunan Doranın boğaz simptomlarının yozumu başqa bir qeydə də səbəb ola bilər. İnsan soruşa bilər ki, bu fantaziyalaşdırılmış cinsi vəziyyət, xəstəlik əlamətlərinin gəlib-getməsinin sevilən kişinin mövcudluğunu və yoxluğunu təqlid etdiyi digər izahla necə uzlaşır, yəni qadının davranışını da nəzərə alaraq belə bir fikri ifadə edir: Əgər mən onun arvadı olsaydım, onu tamamilə fərqli şəkildə sevərdim; o, səyahətə çıxdığı zaman (məsələn, həsrətdən) xəstə olardım və yenidən evinə qayıtdığı zaman (şövqündən) sağalardım. Histerik əlamətlərin həllinə dair təcrübələrimə əsasən buna cavab verməliyəm: bir əlamətin müxtəlif mənaları bir-biri ilə uzlaşmalı, yəni bir bütünə tamamlanmalı deyil. Bütün müxtəlif fantaziyalara mənşə verən mövzu vasitəsilə əlaqə qurulması kifayətdir. Bizim halda bu uzlaşma, əlbəttə, istisna edilmir; mənalardan biri daha çox öskürəyə, digəri isə afoniyaya və vəziyyətlərin gedişinə bağlıdır; daha incə bir təhlil, yəqin ki, xəstəlik detallarının daha geniş miqyasda zehinləşdirildiyini ortaya qoyardı. Biz artıq öyrəndik ki, bir əlamət çox vaxt eyni anda bir neçə məna daşıyır; indi isə əlavə edək ki, o, bir-birinin ardınca da bir neçə mənanı ifadə edə bilər. Əlamət illər ərzində mənalardan birini və ya əsas mənasını dəyişə bilər, yaxud da aparıcı rol bir mənadən digərinə keçə bilər. Bir dəfə formalaşmış əlamətin, təbiətindəki mühafizəkar bir cəhət kimi, mümkün qədər qorunub saxlanılması, hətta onun ifadə etdiyi şüursuz fikir öz mənasını itirmiş olsa belə, nevroz xarakterinin bir cəhətidir. Lakin əlamətin qorunmasına olan bu təmayülü mexaniki olaraq izah etmək asandır; belə bir əlamətin yaradılması o qədər çətindir, saf psixi oyanmanın bədənə köçürülməsi, yəni mənim konversiya adlandırdığım proses, o qədər çox şəraitdən asılıdır, konversiya üçün lazım olan somatik uyğunluq o qədər nadir tapılır ki, şüursuzdan gələn oyanmanın boşaldılmasına olan təkan, artıq mövcud olan boşalma yoluna razı olmağa səbəb olur. Yeni bir konversiyanın yaradılmasından çox daha asan olan, yeni boşalma ehtiyacı olan fikir ilə bu ehtiyacı itirmiş köhnə fikir arasında assosiasiya əlaqələrinin qurulmasıdır. Bu şəkildə açılmış yol boyunca oyanma yeni oyanma mənbəyindən əvvəlki çıxış yerinə axır və əlamət, İncildə ifadə olunduğu kimi, içi yeni şarabla doldurulmuş köhnə tuluğa bənzəyir. Bu müzakirələrdən sonra histerik əlamətin somatik hissəsinin daha sabit, daha çətin əvəz edilən, psixi hissəsinin isə dəyişkən, daha asan əvəz olunan element kimi görünməsinə baxmayaraq, bu nisbətdən iki element arasında bir dərəcə fərqi çıxarmaq istəmək olmaz. Psixi terapiya üçün hər zaman psixi hissə daha əhəmiyyətlidir.

Atasının xanım K.-ya olan münasibəti haqqında eyni fikirlərin davamlı təkrarlanması Doranın təhlilində daha da vacib nəticələr əldə etmək imkanı verdi.

Belə bir fikir axarı, Vernikenin mənasında, həddindən artıq güclü, daha doğrusu gücləndirilmiş və həddindən artıq qiymətləndirilmiş adlandırıla bilər. Onun məzmunu görünüşdə düzgün olsa da, şəxsin bütün şüurlu və iradi düşünmə səylərinə baxmayaraq parçalana və aradan qaldırıla bilməməsi xüsusiyyətinə görə xəstəlik əlaməti kimi özünü göstərir. Normal, hətta çox intensiv fikir axarı ilə nəhayət başa çıxmaq olur. Dora atası haqqındakı fikirlərinin xüsusi qiymətləndirmə tələb etdiyini tamamilə düzgün hiss edirdi. «Mən başqa heç nə haqqında düşünə bilmirəm,» deyə o, təkrar-təkrar şikayət edirdi. «Qardaşım mənə deyir ki, biz uşaqların atanın bu hərəkətlərini tənqid etmək hüququ yoxdur. Biz bununla maraqlanmamalı və bəlkə də anamın onu bu qədər az başa düşdüyü halda, ürəyini bağlaya biləcəyi bir qadın tapdığına sevinməliyik. Mən bunu anlayıram və qardaşım kimi düşünmək istəyirəm, amma bacarmıram. Mən ona bunu bağışlaya bilmirəm.»

Belə bir həddindən artıq qiymətləndirilmiş fikrin şüurlu əsaslandırmasını və ona qarşı edilən nəticəsiz etirazları dinlədikdən sonra insan nə edir? İnsan özünə deyir ki, bu həddindən artıq güclü fikir axarı öz güclənməsini şüursuzluğa borcludur. O, düşünmə işi üçün həllolunmazdır, ya ona görə ki, özü kökü ilə şüursuz, sıxışdırılmış materiala qədər uzanır, ya da ona görə ki, onun arxasında başqa bir şüursuz fikir gizlənir. İkinci halda, bu fikir adətən birincinin birbaşa əksidir. Əkslər həmişə bir-biri ilə sıx bağlıdır və çox vaxt elə cütləşirlər ki, bir fikir şüurda həddindən artıq güclü olur, onun qarşı tərəfi isə sıxışdırılmış və şüursuz qalır. Bu nisbət sıxışdırma prosesinin nəticəsidir. Sıxışdırma çox vaxt elə həyata keçirilir ki, sıxışdırılacaq fikrin əksi həddindən artıq gücləndirilir. Mən buna reaksiya güclənməsi deyirəm və şüurda həddindən artıq güclü şəkildə özünü təsdiq edən, bir qabaqcadan hökm kimi parçalanmaz görünən fikri reaksiya fikri adlandırıram. Bu iki fikir bir-birinə təxminən astatik cüt iynələrin bir-birinə olan münasibəti kimi davranır. Müəyyən bir intensivlik artığı ilə reaksiya fikri, etiraz doğuran fikri sıxışdırma içərisində saxlayır; lakin o, buna görə özü «sönükləşir» və şüurlu düşünmə işinə qarşı qorunur. Sıxışdırılmış əksin şüurlaşdırılması, həddindən artıq güclü fikrin güclənməsini ondan almaq üçün yoldur.

İnsan gözləntilərindən belə bir halı da istisna etməməlidir: həddindən artıq qiymətləndirilmişliyin əsaslandırılmalarından biri deyil, hər ikisinin rəqabəti mövcud ola bilər. Digər mürəkkəb hallar da baş verə bilər, lakin onlar asanlıqla yerinə oturdulmaq olar.¹³¹

Doranın təqdim etdiyi nümunədə, ilk növbədə onun atasının xanım K. ilə münasibəti haqqındakı məcburi qayğısının kökünün ona məlum olmaması, çünki bu kökün şüursuzda yerləşdiyi fərzini nəzərdən keçirək. Bu kökü münasibətlərdən və hadisələrdən çıxarmaq çətin deyil. Onun davranışı açıq-aydın qızın iştirak dairəsini aşmışdı; o, daha çox qısqanc bir qadın kimi hiss edir və hərəkət edirdi, belə ki, bu, onun anası üçün başa düşülən olardı. «Ya siz, ya mən» tələbi, onun səhnələşdirdiyi mənzərələr və üzə çıxardığı intiharla hədələməsi ilə o, açıq-aydın ananın yerini tutmuşdu. Əgər onun öskürəyinin əsasında dayanan və cinsi vəziyyəti təsvir edən fantaziya düzgün təxmin edilibsə, o, həmin vəziyyətdə xanım K.-nın yerini tutmuşdu. Deməli, o, atası tərəfindən həm indi, həm də əvvəllər sevilən hər iki qadınla eyniləşmişdi. Nəticə aydındır ki, onun meylləri atasına, özünün bildiyindən və ya etiraf etmək istədiyi dərəcədə daha çox yönəlmişdi; o, atasına aşiq idi.

Ata ilə qız, ana ilə oğul arasında belə şüursuz və qeyri-adi nəticələrindən tanına bilən sevgi münasibətlərini mən uşaqlıq hisslərinin toxumlarının canlanması kimi qəbul etməyi öyrəndim. Başqa bir yerdə 1) valideynlər ilə uşaqlar arasında cinsi cazibənin nə qədər erkən qüvvəyə mindiyini izah etmiş və Edip rəvayətinin, ehtimal ki, bu münasibətlərdəki tipik olanın poetik işlənməsi kimi başa düşülməli olduğunu göstərmişəm. Qızın atasına, oğulun anasına olan bu erkən meyllərdən, insanlarda çox güman ki, aydın iz tapılan, konstitusiyaca nevroza məhkum olan, erkən yetkinləşən və sevgiyə ac uşaqlarda əvvəlcədən daha intensiv qəbul edilməlidir. Sonra burada müzakirə edilməyəcək bəzi təsirlər qüvvəyə minir ki, bunlar ilkin sevgi təhrikini sabitləşdirir və ya uşaqlıq illərində və ya yalnız pubertat dövründə cinsi meylə bərabər tutula biləcək və bu kimi libidonu özünə cəlb edən bir şeyə çevriləcək dərəcədə gücləndirir. Bizim xəstəmizdəki xarici şərait belə bir fərziyyəyə o qədər də əlverişsiz deyil. Onun təbii meyli onu həmişə atasına cəlb etmişdi; atasının çoxsaylı xəstəlikləri onun ona olan həssaslığını artırmalı idi; bəzi xəstəliklərdə ona başqası deyil, yalnız o, kiçik xəstəlik qulluğu vəzifələrini yerinə yetirməyə icazə verilirdi; erkən inkişaf etmiş zəkasına görə qürur duyduğu atası onu uşaq ikən artıq sirrdaş kimi cəlb etmişdi. Xanım K.-nın ortaya çıxması ilə həqiqətən ana deyil, o, bir neçə mövqedən sıxışdırılmışdı.¹³²

Doraya atasına qarşı olan meylinin artıq erkən yaşlarda tam bir aşiq olma xarakterini daşıdığını qəbul etməli olduğumu bildirdiyim zaman, o, adət etdiyi cavabı verdi: «Bunu xatırlamıram», lakin dərhal anası tərəfindən olan 10 yaşlı qohum qızından analoji bir hadisə danışdı; Dora bu qızda tez-tez öz uşaqlığının əksini görürdü. Kiçik qız yenə də valideynlər arasında baş verən həyəcanlı mübahisənin şahidi olmuş və ziyarətə gələn Doranın qulağına pıçıldamışdı: «Bu şəxsə (anasına işarə edərək) nə qədər nifrət etdiyimi təsəvvür belə edə bilmirsən! Əgər o bir dəfə ölərsə, mən atamla evlənərəm.» Mən belə təsadüfi fikirlərdə, mənim iddiamın məzmununa uyğun gələn bir şeyi irəli sürənlərdə, şüursuzdan gələn bir təsdiq görməyə öyrəşmişəm. Şüursuzdan başqa bir «Bəli» eşidilmir; şüursuzda ümumiyyətlə bir «Xeyr» yoxdur.¹³³

Atasına qarşı olan bu aşiq olma hissi illər boyu ifadə olunmamışdı; əksinə, atasının yanında sıxışdırıldığı eyni qadınla uzun müddət ən səmimi bir razılıq içində olmuş və atası ilə olan münasibətini, özünü qınamaqlarından bildiyimiz kimi, daha da gücləndirmişdi. Deməli, bu sevgi yenidən canlandırılmışdı və əgər belə bir vəziyyət varsa, bunun hansı məqsədlə baş verdiyini soruşa bilərik. Açıq-aşkar, bu, şüursuzda hələ də güclü olan bir şeyi boğmaq üçün reaksiya simptomu kimi baş vermişdi. Vəziyyətlər belə olduqda, mən ilk növbədə Cənab K.-ya olan sevginin bu boğulmuş şey olduğunu düşünməli idim. Onun aşiq olma hissinin davam etdiyini, lakin göl kənarındakı səhnədən sonra — naməlum səbəblərdən — özünə qarşı şiddətli bir müqavimət göstərdiyini və qızın, ilk qızlıq illərindəki özünə xoşagəlməz olan sevgisindən şüurunda heç nə hiss etməmək üçün atasına olan köhnə meylini ortaya çıxarıb gücləndirdiyini qəbul etməli idim. Sonra mən, qızın ruh həyatını sarsıdacaq bir münaqişəyə də aydınlıq gətirdim. Bir tərəfdən, o, adamın təklifini rədd etdiyinə görə tam bir peşmanlıq, onun şəxsiyyətinə və həssaslığının kiçik nişanələrinə qarşı tam bir həsrət içində idi; digər tərəfdən, asanlıqla təxmin edilə bilən qüruru da daxil olmaqla, güclü səbəblər bu həssas və həsrətli təhriklərə qarşı müqavimət göstərirdi. Beləliklə, o, Cənab K.-nın şəxsiyyəti ilə işinin bitdiyini özünə inandırmağa başlamışdı — bu, tipik sıxışdırma prosesində onun qazancı idi — və lakin şüura daima hücum edən aşiq olma hissindən qorunmaq üçün atasına olan uşaqlıq meylinə müraciət etməyə və onu şişirtməyə məcbur olurdu. Onun sonra demək olar ki, daim qısqanclıq hirsindən idarə olunması hələ də daha bir müəyyənləşdirməyə qabil görünürdü.¹³⁴

Dora ilə bu izahatımda ən qətiyyətli etiraza rast gəlməyim mənim gözləntilərimə heç də zidd deyildi. Xəstənin şüurlu qavrayışına əvvəlcə sıxışdırılmış fikri təqdim etdikdən sonra ondan eşidilən «Xeyr» sözü, sadəcə olaraq, sıxışdırmanı və onun qətiyyətini qeyd edir, sanki onun gücünü ölçür. Əgər bu «xeyr»i xəstənin qabiliyyətsiz olduğu qərəzsiz bir hökmün ifadəsi kimi qəbul etmirsənsə, üstündən keçib işi davam etdirsən, tezliklə belə bir halda «xeyr»in arzulanan «bəli» mənasına gəldiyinə dair ilk sübutlar ortaya çıxır. O, Cənab K.-ya onun ona layiq olduğu qədər qəzəblənə bilməyəcəyini etiraf etdi. Bir gün küçədə Cənab K.-ya rast gəldiyini danışdı; o vaxt onu tanımayan bir əmisi qızı ilə birlikdə idi. Əmisi qızı birdən: «Dora, sənə nə olub? Sən ölü kimi solğunlaşmısan!» — deyə qışqırdı. O, özündə bu dəyişikliyi hiss etməmişdi, lakin məndən eşitməli idi ki, mimika və affekt ifadələri şüura yox, şüursuza daha çox tabe olur və şüursuz üçün xəyanətkar xarakter daşıyır‘. Başqa bir dəfə, bir neçə gün davam edən bərabər şən əhval-ruhiyyədən sonra ən pis əhval-ruhiyyə ilə yanıma gəldi; bunun üçün izahat tapa bilmirdi. «Bu gün özümə çox xoşagəlməz gəlirəm» — deyə izah etdi; «dayının doğum günüdür və ona təbrik deməyi öhdəmdən gətirə bilmirəm; niyə olduğunu bilmirəm». Həmin gün mənim yozum sənətim kor idi; mən ona daha çox danışmağa icazə verdim və o, birdən xatırladı ki, həmin gün Cənab K.-nın da doğum günü imiş; mən də bunu ona qarşı istifadə etməyi fürsətdən qaçırmadım. Bir neçə gün əvvəl öz doğum gününə görə verilən zəngin hədiyyələrin ona niyə sevinc bəxş etmədiyini izah etmək çətin deyildi. Cənab K.-dan olan hədiyyə çatmırdı; bu hədiyyə açıq-aşkar ona əvvəllər ən qiymətli olan idi.¹³⁵,¹³⁶

Lakin o, təhlilin sonuna qədər mənim iddiamla bağlı etirazında daha uzun müddət israrla davam etdi; nəhayət, həmin iddianın doğruluğuna dair həlledici sübut təqdim olundu.

İndi daha bir mürəkkəbliyi yada salmalıyam ki, əgər şair kimi belə bir ruhi vəziyyəti hekayə üçün uydursaydım, həkim kimi onu təhlil etmək əvəzinə, şübhəsiz ki, ona heç bir yer verməzdim. İndi işarə edəcəyim element, Dora halında güman edə biləcəyimiz gözəl, poeziyaya uyğun konflikti yalnız bulanıqlaşdıra və silə bilər; o, haqlı olaraq şairin senzurasının qurbanı olardı, çünki şair də psixoloq kimi çıxış etdiyi yerdə sadələşdirir və mücərrədləşdirir. Lakin burada təsvir etməyə çalışdığım reallıqda motivlərin mürəkkəbliyi, ruhi təhriklərin yığılması və birləşməsi, bir sözlə, həddindən artıq determinasiya qaydadır. Atanın xanım K. ilə münasibəti ilə məşğul olan həddindən artıq dəyərli düşüncə xəttinin arxasında, əslində, obyekti bu xanım olan bir qısqanclıq təhriki də gizlənirdi — yəni yalnız eyni cinsə meyldən qaynaqlana biləcək bir təhrik. Çoxdan məlumdur və dəfələrlə vurğulanmışdır ki, oğlanlarda və qızlarda pubertat illərində eynicinsli meylin mövcudluğunun aydın əlamətləri normal halda da müşahidə oluna bilər. Bir məktəb yoldaşına qarşı andlar, öpüşlər, əbədi yazışma vədi və qısqanclığın bütün həssaslığı ilə müşayiət olunan coşqun dostluq, bir kişiyə qarşı ilk daha intensiv aşiqliyin adi müqəddiməsidir. Əlverişli şəraitdə homoseksual cərəyan sonra çox vaxt tamamilə quruyur; kişiyə sevgidə xoşbəxtlik hasil olmadıqda, o, çox vaxt sonrakı illərdə də libido tərəfindən yenidən oyadılır və bu və ya digər intensivliyə qədər gücləndirilir. Sağlamlarda bu qədər şeyi çətinlik çəkmədən müəyyən etmək mümkündürsə, nevrotiklərdə normal sapqınlıq rüşeymlərinin daha yaxşı inkişafı haqqında əvvəlki qeydlərimizə əsaslanaraq, onların konstitusiyasında daha güclü homoseksual meylin də tapılacağını gözləməliyik. Yəqin ki, belə də olmalıdır, çünki mən nə kişinin, nə də qadının heç bir psixoanalizini belə çox əhəmiyyətli bir homoseksual cərəyanı nəzərə almadan başa çatdırmamışam. Histerik qadınlarda və qızlarda kişiyə yönəlmiş cinsi libido güclü bir boğulmaya məruz qaldıqda, orada müntəzəm olaraq qadına yönəlmiş libidonun vikariasiya yolu ilə gücləndiyini və hətta qismən şüurlu olduğunu tapırıq.

Mən bu vacib və xüsusilə kişilərin histeriyasını anlamaq üçün əvəzolunmaz olan mövzunu burada daha ətraflı nəzərdən keçirməyəcəyəm, çünki Doranın analizi, onun bu münasibətlərinə işıq sala bilmədən sona çatmışdı. Lakin mən o tərbiyəçini xatırladıram ki, Dora əvvəllər onunla yaxın fikir mübadiləsi aparırdı, ta ki, qız özünün deyil, atasının xatirinə ona hörmət edildiyini və yaxşı münasibət göstərildiyini hiss edənə qədər. Sonra o, həmin tərbiyəçini evi tərk etməyə məcbur etdi. O, həmçinin, özünə də sirr kimi görünən başqa bir yadlaşma hekayəsini danışarkən qəribə dərəcədə çox və xüsusi vurğu ilə dayandı. İkinci qohumu, sonradan gəlin olan eyni qızla o, həmişə çox yaxşı münasibətdə olmuş və onunla müxtəlif sirlərini bölüşmüşdü. İndi isə ata göl kənarındakı yarımçıq qalmış səfərdən sonra ilk dəfə B. şəhərinə qayıtdıqda və Dora təbii olaraq onu müşayiət etməyi rədd etdikdə, bu qohumdan atası ilə səyahət etməyi istədilər və o, bunu qəbul etdi. Dora o andan etibarən ona qarşı soyuqlaşdığını hiss etdi və onun özü üçün nə qədər laqeyd olduğuna özü də təəccübləndi, baxmayaraq ki, ona böyük bir qəbahət yükləyə bilməyəcəyini etiraf edirdi. Bu həssaslıqlar məni xanım K. ilə onun arasındakı münasibətin narazılığa qədər necə olduğunu sorğulamağa vadar etdi. Sonra mən öyrəndim ki, gənc qadın və hələ böyüməkdə olan qız illər boyu ən yüksək səviyyədə etimad içində yaşamışdılar. Dora K. ailəsinin yanında qaldıqda, o, qadınla eyni yataq otağını bölüşürdü; kişi isə başqa otağa köçürülmüşdü. O, qadının ailə həyatındakı bütün çətinliklərdə etimadçısı və məsləhətçisi olmuşdu; danışmadıqları heç bir məsələ yox idi. Medea, Kreusanın iki uşağı öz yanına çəkdiyindən tamamilə razı idi; o, şübhəsiz ki, bu uşaqların atasının qızla münasibətini pozmaq üçün heç nə etməmişdi. Dora, sevimli dostunun haqqında çox pis sözlər deyə bildiyi kişini necə sevə bildiyi, maraqlı bir psixoloji məsələdir və bu, şüursuzda düşüncələrin xüsusilə rahat şəkildə yan-yana yaşaması, hətta ziddiyyətlərin də mübarizəsiz bir-birinə uyğunlaşması, bu isə çox vaxt şüurlu qatda da belə qalması haqqında anlayış sayəsində həll oluna bilər.

Dora xanım K.-dan danışanda, onun «sevimli ağ bədənini» məğlub rəqibə deyil, daha çox aşiqə yaraşan bir tonda tərifləyirdi. Bir dəfə də mənə acıdan çox, kədərli bir tonda bildirdi ki, atasının ona gətirdiyi hədiyyələri xanım K.-nın tədarük etdiyinə əmindir; onun dadını tanıyır. Başqa bir dəfə isə vurğuladı ki, görünür, xanım K.-nın vasitəçiliyi ilə ona bəzək əşyaları hədiyyə edilmişdir; bu əşyalar xanım K.-nın yanındakı və həmin vaxt açıq şəkildə istədiyi əşyalara tamamilə bənzəyirdi. Bəli, ümumiyyətlə deməliyəm ki, onun bu qadın haqqında sərt və ya qəzəbli bir sözü eşitmədim; halbuki, öz qeyri-adi dərəcədə qiymətləndirdiyi düşüncələrinin mövqeyindən baxsa, bu qadını bəxtsizliyinin müəllifi kimi görməli idi. O, qeyri-mütənasib davranırdı, lakin bu görünən qeyri-mütənasibliyə, əslində, mürəkkəb bir hisslər axınının ifadəsi idi. Çünki Doranın ehtirasla sevdiyi dostu ona qarşı necə davranmışdı? Dora Cənab K.-ya qarşı ittihamını irəli sürdükdən və atası onu yazılı şəkildə hesabat verməyə çağırdıqdan sonra, Cənab K. əvvəlcə öz hörmətini bildirməklə cavab verdi və bütün yanlış anlaşılmaları aydınlaşdırmaq üçün fabriklərin olduğu şəhərə gəlməyi təklif etdi. Bir neçə həftə sonra, atası onu B. şəhərində gördüyündə, artıq hörmətdən söhbət gedə bilməzdi. Cənab K. qızı aşağıladı və əlindəki əsas kartı oynadı: Belə kitablar oxuyan və belə məsələrlə maraqlanan bir qızın, bir kişidən hörmət görməyə haqqı yoxdur. Deməli, xanım K. ona xəyanət etmiş və onu qaralamışdı; Dora Mantegazza və həssas mövzular haqqında yalnız onunla danışmışdı. Bu, yenə də tərbiyəçi ilə olan eyni hadisə idi; xanım K. da onu öz şəxsiyyətinə görə deyil, atasına görə sevirdi. Xanım K. atası ilə olan münasibətində narahatlıq yaratmamaq üçün onu heç bir tərəddüd olmadan qurban vermişdi. Bəlkə də bu təhqir ona daha yaxın idi və onunla ört-basdır etmək istədiyi digər təhqirdən — atasının onu qurban verməsindən — patogen baxımdan daha təsirli idi. Öz həssas məlumatlarının mənbələri ilə bağlı bu qədər inadla davam edən amneziya, birbaşa ittihamın hissi dəyərinə və nəticədə dost tərəfindən edilən xəyanətə işarə etmirdi?

Beləliklə, Doranın, atasının xanım K.-ya olan münasibəti ilə məşğul olan üstün dəyərli düşüncə cərəyanının, bir vaxtlar şüurlu olmuş Cənab K.-ya olan sevgini yalnız boğmaq üçün deyil, həm də daha dərin mənada şüursuz olan xanım K.-ya olan sevgini ört-basdır etmək üçün təyin olunduğu fərzində yanılmadığıma inanıram. O, sonuncu cərəyanla birbaşa ziddiyyət münasibətində idi. O, atasının onu bu qadına qurban verdiyini davamlı olaraq özünə təkrarlayır, atasının mülkiyyətini ona qısqandığını səs-küylü şəkildə nümayiş etdirir və beləliklə, əksini — atasına bu qadının məhəbbətini rəva görə bilmədiyini və sevilən qadına xəyanətinə görə məyusluğunu bağışlamadığını — gizlədir. Qadının qısqanclıq təhriki şüursuzda, bir kişi tərəfindən hiss olunan qısqanclıqla əlaqələndirilmişdi. Bu kişivari, ya da daha düzgün desək, qadınsevər hisslər cərəyanları histerik qızların şüursuz sevgi həyatı üçün tipik sayılmalıdır.

II. Birinci yuxu

Doranın uşaqlıq həyatındakı qaranlıq bir nöqtəni təhlilə tələsən material vasitəsilə aydınlaşdırmaq ümidimiz tam ikən, Dora, eyni şəkildə dəfələrlə gördüyü bir yuxunun son gecələrdən birində yenidən təkrarlandığını bildirdi. Dövri olaraq təkrarlanan yuxu artıq bu xüsusiyyətinə görə mənim marağımı oyatmaq üçün xüsusilə uyğun idi; müalicənin marağı naminə bu yuxunun təhlilin kontekstinə daxil edilməsini nəzərə almaq olardı. Beləliklə, bu yuxunu xüsusilə diqqətlə araşdırmağa qərar verdim.

I. Yuxu: «Bir evdə yanğın var», — deyə Dora danışdı, «ata mənim yatağımın qarşısında dayanır və məni oyadır. Mən tez geyinirəm. Ana hələ öz zinət qutusunu xilas etmək istəyir, amma ata deyir: Mən istəmirəm ki, mən və mənim iki uşağım sənin zinət qutuna görə yansın. Biz aşağıya tələsirik və mən çölə çıxan kimi oyanıram.»

Bu, təkrarlanan bir yuxu olduğu üçün təbii olaraq onu ilk dəfə nə vaxt gördüyünü soruşuram. — Bunu bilmir. Amma L.-də (Cənab K. ilə səhnənin baş verdiyi göl kənarındakı yer) bu yuxunu ardıcıl üç gecə gördüyünü xatırlayır, Bizdə heç vaxt həqiqi yanğın olmayıb, — deyə o, mənim sorğuma cavab verdi. sonra bir neçə gün əvvəl burada yenidən təkrarlandı. — Yuxunun L.-dəki hadisələrlə belə qurulan əlaqəsi təbii ki, yuxunun həllinə dair gözləntilərimi artırır. Amma mən əvvəlcə onun son təkrarlanmasına səbəb olan amili öyrənmək istəyirəm və buna görə də, yuxuların yozumu üçün kiçik, əvvəlcədən təhlil edilmiş nümunələrlə artıq hazırlaşmış olan Doradan, yuxunu hissələrə ayırmasını və ona nə gəldiyini mənə bildirməsini tələb edirəm.

O deyir: «Bir şey, amma o, buna aid ola bilməz, çünki çox təzədir, halbuki mən yuxunu əvvəllər də görmüşəm.»

Bu, problem deyil, davam edin; bu, məhz ona uyğun sonuncu şey olacaq.

«Deməli, ata bu günlərdə anayla mübahisə etmişdi, çünki o, gecələr yemək otağını kilidləyirdi. Qardaşımın otağının öz çıxışı yoxdur, yalnız yemək otağından keçid var. Ata istəmir ki, qardaş gecələr belə kilidli olsun. O, deyib ki, bu, mümkün deyil; gecələr belə bir hadisə baş verə bilər ki, insan çölə çıxmalı olsun.»

Bunu siz yanğın təhlükəsi ilə əlaqələndirdiniz?

Xahiş edirəm, öz ifadələrinizi yaxşı yadda saxlayın. Ola bilsin ki, onlara ehtiyacımız olsun. Siz dediniz: Gecələr belə bir hadisə baş verə bilər ki, insan çölə çıxmalı olsun.

Lakin Dora yuxu üçün təzə və həmin vaxtkı səbəblər arasındakı əlaqəni tapmışdı, çünki davam edir:¹³⁷,¹³⁸

«Həmin vaxt L.-yə çatanda, ata və mən, o, yanğın təşvişini birbaşa ifadə etmişdi. Biz güclü ildırımlı leysan zamanı gəldik, ildırımötürəni olmayan kiçik taxta evi gördük. Bu təşviş tamamilə təbii idi.»

Mənim üçün L.-dəki hadisələr və həmin vaxtkı eyni yuxular arasındakı əlaqəni araşdırmaq vacibdir. Buna görə soruşuram: Yuxunu L.-dəki ilk gecələrdəmi, yoxsa getməzdən əvvəlki son gecələrdəmi, yəni meşədəki məlum səhnədən əvvəlmi, yoxsa sonra görmüsünüz? (Mən bilirəm ki, səhnə dərhal ilk gün baş verməyib və ondan sonra bir neçə gün L.-də qalıb, hadisədən heç nə sezdirilməyib.)

O, əvvəlcə cavab verir: Bilmirəm. Bir az sonra: İnanıram ki, sonra.

Beləliklə, mən artıq bilirdim ki, yuxu həmin təcrübəyə reaksiya idi. Amma niyə orada üç dəfə təkrarlanırdı? Davam etdim: Səhnədən sonra L.-də daha neçə gün qaldınız?

«Daha dörd gün, beşinci gün atayla birlikdə getdim.»

«İndi əminəm ki, yuxu Cənab K. ilə olan təcrübənin birbaşa təsiri idi. Siz onu orada ilk dəfə görmüsünüz, bundan əvvəl yox. Yaddaşdakı qeyri-müəyyənliyi yalnız əlaqəni bulanıqlaşdırmaq üçün əlavə etmisiniz. Lakin rəqəmlər mənim üçün tam uyğun gəlmir. Əgər siz L.-də daha dörd gecə qaldınsa, yuxunu dörd dəfə təkrar görmüş ola bilərsiniz. Bəlkə belə olub?»

O, mənim iddiamı artıq inkar etmir, lakin sualımı cavablandırmaq əvəzinə davam edir: «Göl gəzintimizdən sonrakı günortadan sonra — cənab K. və mən günorta qayıtmışdıq — mən həmişəki kimi yataq otağındakı divanda uzanmışdım ki, bir az yatım. Birdən oyandım və cənab K.-nı qarşımda durmuş gördüm...»¹³⁹,¹⁴⁰

Deməli, yuxuda atanızı çarpayınızın önündə durmuş gördünüz?

«Bəli. Ona burada nə axtardığını soruşdum. O cavab verdi ki, istədiyi vaxt öz yataq otağına girməyə heç kim ona mane ola bilməz; üstəlik, o, nəyisə götürmək istəyirmiş. Bundan ehtiyatlanaraq xanım K.-dan soruşdum ki, yataq otağının açarı yoxdurmu, və növbəti səhər (ikinci gün) geyinmək üçün özümü bağladım. Sonra günorta yenidən divana uzanmaq üçün özümü bağlamaq istəyəndə açar yox idi. Əminəm ki, cənab K. onu aradan götürmüşdü.»

Deməli, bu, otağın bağlanması və ya bağlanmaması mövzusudur ki, yuxuya dair ilk assosiasiyada ortaya çıxır və təsadüfən yuxunun təzə səbəbində də rol oynamışdır. «Tez geyinirəm» cümləsi də bu əlaqəyə aid olmalıdırmı?

«O vaxt qərara almışdım ki, K.-da atam olmadan qalmayım. Növbəti səhər cənab K.-nın məni geyinərkən yaxalayacağından qorxurdum və buna görə həmişə çox tez geyinirdim. Axı atam oteldə qalırdı, xanım K. isə həmişə səhər tezdən çıxıb gedirdi ki, atamla bir partiya oynasın. Amma cənab K. məni bir daha narahat etmədi.»

Anlayıram, siz ikinci günün günortasında bu təqiblərdən yayınmaq qərarına gəldiniz və meşədəki səhnədən sonra ikinci, üçüncü və dördüncü gecə yuxuda bu qərarı təkrar etmək üçün vaxtınız oldu. Növbəti — üçüncü — səhər geyinərkən özünüzü bağlamaq üçün açarın olmayacağını siz artıq ikinci günün günortasında, yəni yuxudan əvvəl bilirdiniz və geyinməyi mümkün qədər tələsdirməyi qərara ala bilərdiniz. Amma yuxunuz hər gecə təkrar olunurdu, çünki o, məhz bir qərara uyğun gəlirdi. Bir qərar yerinə yetirilənə qədər qüvvədə qalır. Siz sanki özünüzə deyirdiniz: bu evdən çıxmayana qədər rahatlığım yoxdur, sakit yuxu tapa bilmirəm. Əksinə, yuxuda deyirsiniz: bayıra çıxan kimi oyanıram.¹⁴¹

Mən təhlilin təqdimatını burada dayandırıram ki, yuxu yozumunun bu kiçik parçasını yuxu quruluşunun mexanizmi haqqında ümumi müddəalarım ilə müqayisə edim. Mən kitabımda¹⁴² bildirmişəm ki, hər bir yuxu həyata keçirilmiş kimi təqdim olunan bir istəkdir; təqdimat örtülü olur, əgər istək sıxışdırılmış, şüursuzluğa aid bir istəkdirsə; və uşaq yuxuları istisna olmaqla, yalnız şüursuz və ya şüursuzluğa qədər uzanan istək yuxu qurmaq qüdrətinə malikdir. Əgər mən sadəcə olaraq hər bir yuxunun müəyyən bir yozu işi ilə üzə çıxarılmalı olan bir mənası olduğunu iddia etməklə kifayətlənsəydim, ümumi təsdiq mənə daha qəti şəkildə verilərdi. Yozu işi tamamlandıqdan sonra yuxu, oyaqlıq həyatının asanlıqla tanına bilən bir yerdə yerləşən düşüncələrlə əvəz edilə bilər. Mən daha sonra davam edə bilərdim ki, yuxunun bu mənası, oyaqlıq düşüncə zəncirləri qədər çox müxtəlifdir. Bəzən bu, həyata keçirilmiş bir istəkdir, bəzən reallaşdırılmış bir qorxudur, sonra isə yuxuda davam etdirilən bir düşünmə, bir niyyət (Doranın yuxusundakı kimi), yuxuda zehni istehsalın bir hissəsi və s. Bu təqdimat şübhəsiz ki, anlaşıqlılığı ilə ələ alardı və burada təhlil olunan yuxu kimi çox sayda yaxşı yozulmuş nümunələrə əsaslanardı.

Bunun əvəzinə mən, yuxuların mənasını tək bir düşüncə formasına, istəklərin təqdimatına məhdudlaşdıran ümumi bir iddia irəli sürdüm və ümumi etiraz meylini oyatdım. Lakin mən deməliyəm ki, əgər mənim tədqiqatıma başqa bir yerdə həllini tapacaq bir mürəkkəblik təqdim edirsə, mən oxucuların daha çox rahatlığı üçün psixologiyanın bir prosesini sadələşdirmək hüququna və ya vəzifəsinə malik olduğuma inanmıram. Buna görə də, Doranın yuxusu kimi görünən istisnaların, əvvəlcə yuxuya davam etdirilən gündüz niyyəti kimi ortaya çıxanların, inkar edilən qaydanı yenidən təsdiqlədiyini göstərmək mənim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək.

Biz hələ yuxunun böyük bir hissəsini yozmalıyıq. Mən daha da soruşdum: Ananın xilas etmək istədiyi zinət qutusu nədir?

«Ana zinət əşyalarını çox sevir və atadan çox şey alıb.»

Siz? «Mən də əvvəllər zinət əşyalarını çox sevirdim; xəstəlikdən sonra heç birini geyinmirəm. — Dörd il bundan əvvəl (yuxudan bir il əvvəl) ata ilə ana arasında bir zinət əşyası üzündən böyük bir mübahisə var idi. Ana müəyyən bir şey istəyirdi, qulaqlarına inci damcıları taxmaq istəyirdi. Ata isə belə şeyləri sevmir və damcıların əvəzinə ona bir qolbaq gətirdi. O, qəzəbləndi və ona dedi ki, əgər o, onun xoşlamadığı bir şeyi hədiyyə etmək üçün artıq bu qədər pul xərcləyibsə, onda onu başqasına hədiyyə etsin.»

Onda siz düşünmüsünüz ki, siz onu məmnuniyyətlə götürərdiniz?

«Bilmirəm, ananın yuxuya necə gəldiyini ümumiyyətlə bilmirəm; o, o vaxt L.-də birlikdə deyildisə?»

Mən bunu sizə sonra izah edəcəyəm. Sizə zinət qutusu ilə bağlı başqa heç nə gəlmirmi? İndiyə qədər siz yalnız zinət əşyalarından danışmısınız, qutudan isə heç nə deməmisiniz.

«Bəli, Cənab K. bir müddət əvvəl mənə bahalı bir zinət qutusu hədiyyə etmişdi.»

Deməli, qarşılıqlı hədiyyə yerində idi. Bəlkə də bilmirsiniz ki, «zinət qutusu» ifadəsi, qısa müddət əvvəl əlavə etdiyiniz kiçik kisə ilə işarə etdiyiniz şey, yəni qadın cinsiyyət orqanı üçün çox istifadə olunan bir təyinatdır.

«Sizin bunu deyəcəyinizi bilirdim.»* Yəni, siz bunu bilirdiniz. — İndi yuxunun mənası daha da aydın olur. Siz özünüzə dediniz: Kişi mənim arxamca düşür, otağıma girmək istəyir, mənim «zinət qutuma» təhlükə yaxınlaşır və əgər bir fəlakət baş verərsə, günah atasının olacaq. Buna görə də siz yuxuda əksini ifadə edən bir vəziyyət götürmüsünüz, atasının sizi təhlükədən xilas etdiyi bir vəziyyət. Yuxunun bu hissəsində ümumiyyətlə hər şey əksinə çevrilmişdir; niyə olduğunu tezliklə eşidəcəksiniz. Sirr isə anadadır. Ana buna necə gəlib çıxır? Bildiyiniz kimi, o, atanızın lütfündə sizin keçmiş rəqibinizdir. qolbaq hadisəsində siz ananın rədd etdiyi şeyi qəbul etmək istəyirdiniz. İndi gəlin «qəbul etmək» sözünü «vermək»lə, «rədd etmək» sözünü isə «imtina etmək»lə əvəz edək.¹⁴³,¹⁴⁴,¹⁴⁵,¹⁴⁶

Bu o deməkdir ki, siz atanıza, ananın ona imtina etdiyi şeyi verməyə hazır idiniz və söhbət gedən şey zinət əşyası ilə bağlı idi. İndi siz Cənab K.-nın sizə hədiyyə etdiyi zinət qutusunu xatırlayırsınız. Burada paralel bir düşüncə zəncirinin başlanğıcı var; bu zəncirdə, yatağınızın qarşısında durma vəziyyətində olduğu kimi, atasının yerinə Cənab K. keçirilməlidir. O, sizə zinət qutusu hədiyyə etdi, deməli siz ona öz zinət qutunuzu hədiyyə etməlisiniz; buna görə də mən əvvəl «qarşılıqlı hədiyyə»dən danışdım. Bu düşüncə zəncirində ananızın yerini xanım K. tutmalıdır, çünki o, həmin vaxt orada mövcud idi. Deməli, siz Cənab K.-ya, onun həyat yoldaşının ona imtina etdiyi şeyi verməyə hazırsınız. Burada siz, bütün elementləri əksinə çevirməyi zəruri edən və bu qədər səylə sıxışdırılmalı olan fikri tapırsınız. Bu yuxudan əvvəl sizə dediyim kimi, yuxu yenidən təsdiq edir ki, siz K.-ya olan məhəbbətə qarşı qorunmaq üçün atasına olan köhnə məhəbbəti oyadırsınız. Amma bütün bu cəhdlər nəyi sübut edir? Yalnız Cənab K.-dan qorxduğunuzu deyil, daha çox özünüzdən, ona təslim olmağınızdan qorxduğunuzu sübut edir. Beləliklə, siz ona olan məhəbbətin nə qədər intensiv olduğunu təsdiq edirsiniz.

Bu yozumun bir hissəsini o, təbii ki, qəbul etmək istəmirdi.

Lakin mənə elə bir yuxuların yozumunun davamı məlum olmuşdu ki, bu, həm hadisənin anamnezi, həm də yuxu nəzəriyyəsi üçün zəruri görünürdü. Növbəti seansda bunu Doraya bildirməyi vəd etdim.¹⁴⁷,¹⁴⁸

Mən, qeyd olunan ikili mənalı sözlərdən (xaricə çıxmaq lazım olduğu, gecə bir hadisənin baş verə biləcəyi) irəli gələn işarəni unuda bilməzdim. Buna, müəyyən bir tələb yerinə yetirilməyincə yuxunun izahının qeyri-kamil göründüyü əlavə olundu; mən bu tələbi ümumi şəkildə qoymaq istəmirəm, lakin onun yerinə yetirilməsini xüsusi istəklə axtarıram. Düzgün qurulmuş bir yuxu, bir növ iki ayaq üzərində dayanır; onlardan biri əsas aktual səbəbə, digəri isə uşaqlıq illərinin nəticələri ağır olan bir hadisəyə toxunur. Yuxu, bu ikisi, yəni uşaqlıq təcrübəsi ilə indiki arasında əlaqə qurur; o, indiki zamanı ən erkən keçmişin nümunəsinə uyğun olaraq yenidən formalaşdırmağa çalışır. Yuxunu yaradan istək həmişə uşaqlıqdan gəlir; o, uşaqlığı həmişə yenidən reallığa canlandırmaq, indiki zamanı uşaqlıq dövrünə görə düzəltmək istəyir. Uşaqlıq hadisəsinə işarə kimi birləşə bilən hissələri mən yuxu məzmununda artıq aydın şəkildə tanıya bildim.

Mən bu məsələni adi halda uğurla nəticələnən kiçik bir təcrübə ilə müzakirəyə başladım. Masada təsadüfən böyük bir kibrit qutusu dururdu. Mən Doradan masada adətən orada olmayan xüsusi bir şey görüb-görmədiyini yoxlamağı xahiş etdim. O, heç nə görmədi. Sonra mən uşaqlara kibritlə oynamağın niyə qadağan edildiyini bilib-bilmədiyini soruşdum.

«Bəli, yanğın təhlükəsinə görə. Əmimin uşaqları kibritlə oynamağı çox sevir.»

Yalnız buna görə deyil. Onları xəbərdar edirlər: «Kibritlə oynama» və buna müəyyən bir inam bağlayırlar.

Bu barədə heç nə bilmirdi. — Deməli, qorxurlar ki, sonra yatağı isladacaqlar. Bu, güman ki, su ilə atəşin qarşıdurmasına əsaslanır. Məsələn, atəş haqqında yuxu görürlər və sonra su ilə söndürməyə çalışacaqlar. Bunu dəqiq deyə bilmirəm. Lakin görürəm ki, yuxuda su ilə atəşin qarşıdurması sizə əvəzsiz xidmət edir. Ana, yanmaması üçün zinət qutusunu xilas etmək istəyir, yuxu düşüncəsində isə əsas məqam «zinət qutusunun» islanmamasıdır. Lakin atəş yalnız suya qarşıdurma kimi istifadə olunmur, o, həm də sevginin, aşiq olmağın, sevgidən yanmağın birbaşa təmsilçisidir. Beləliklə, atəşdən bu simvolik məna vasitəsilə sevgi düşüncələrinə gedən bir rels, digər rels isə su qarşıdurması üzərindən, sevginin isladan bir əlaqəsi də kənara ayrıldıqdan sonra, başqa bir yerə aparır. Haraya? İfadələrinizi düşünün: gecə bir bədbəxt hadisə baş verir, insan çölə çıxmalıdır. Bu, fiziki ehtiyac demək deyilmi? Əgər bu bədbəxt hadisəni uşaqlığa köçürsəniz, yatağın islanması ilə bağlı olmayan başqa bir şey ola bilərmi? Uşaqları yatağı islatmaqdan qorumaq üçün nə edirik? Doğrudur, gecələr onları yuxudan oyadırıq, yuxuda atanızın sizinlə etdiyi kimi. Deməli, bu, sizin yuxudan oyadan cənab K.-nı atanızla əvəz etmək haqqını özünüzə götürdüyünüz real hadisədir. Buna görə də belə nəticə çıxarmalıyam ki, siz uşaqlarda adətən davam edən müddətdən daha uzun müddət yatağı islatma xəstəliyindən əziyyət çəkmisiniz. Qardaşınızda da eyni vəziyyət olmuşdur. Atanız deyir: «İki uşağımın... məhv olmasını istəmirəm.» Qardaşınız K. ilə bağlı cari vəziyyətlə əlaqədar başqa bir əlaqəyə malik deyil, o, L.-yə də sizinlə gəlməmişdi. Xatirələriniz buna nə deyir?

«Özüm haqqında heç nə bilmirəm,» – cavab verdi, – «lakin qardaşım altıncı və ya yeddinci yaşına qədər yatağı isladardı, gündüz də bəzən belə hadisələr baş verirdi.»

Mən ona diqqətini cəlb etmək istəyirdim ki, insan öz qardaşının belə şeylərini özününkündən daha asan xatırlayır, lakin o, bərpa olunmuş xatirə ilə davam etdi: «Bəli, məndə də olub, lakin yalnız yeddinci və ya səkkizinci yaşda bir müddət. Çox pis olmalı idi, çünki indi bilirəm ki, həkimə məsləhət üçün müraciət edilmişdi. Bu, əsəbi astmadan az əvvələ qədər davam etmişdi.»

Həkim buna nə dedi?

«O, bunu sinir zəifliyi adlandırdı: öz-özünə keçəcək, dedi və gücləndirici dərmanlar yazdı.»

Yuxunun yozumu mənə artıq tamamlanmış görünürdü. O, yuxuya əlavəni növbəti gün gətirdi. O, unutmuşdu ki, hər dəfə oyandıqdan sonra tüstü qoxusu hiss etmişdi. Tüstü atəşə uyğun gəlirdi, həmçinin yuxunun mənim şəxsiyyətimlə xüsusi əlaqəsi olduğunu göstərirdi, çünki o, “burada və ya orada heç nə yoxdur” iddiasını irəli sürdüyü zaman, mən ona tez-tez cavab verirdim: “Tüstü olan yerdə atəş də var”. Lakin o, bu yalnız şəxsi yozuma qarşı etiraz edirdi ki, cənab K. ilə ata ehtiraslı siqaret çəkənlərdir, yeri gəlmişkən, mən də. O, özü gölün kənarında siqaret çəkirdi və cənab K., o vaxt bədbəxt evlənmə təklifinə başlamazdan əvvəl, ona bir siqaret büküb vermişdi. O, həmçinin əmin idi ki, tüstü qoxusu yalnız sonuncu yuxuda deyil, L.-dəki üç dəfə təkrarlanan yuxularda da artıq mövcud olmuşdu. O, daha əlavə məlumat verməkdən imtina etdiyi üçün, bu əlavəni yuxu düşüncələri quruluşuna necə daxil etmək istədiyim mənim ixtiyarımda qalırdı. Mənə istinad nöqtəsi kimi, tüstü hissinin “əlavə” kimi gəlməsi, yəni sıxışdırmanın xüsusi bir səyini aşmalı olması xidmət edə bilərdi. Buna görə də, o, ehtimal ki, yuxuda ən qaranlıq təsvir olunan və ən yaxşı sıxışdırılmış fikrə, yəni kişiyə razılıq vermək vəsvəsəsi fikrinə aid idi. Bu, siqaret çəkən adamın öpüşündə mütləq tüstü dadı olacağından, bir öpüşə olan həsrətdən başqa bir şey demək olmazdı; lakin təxminən iki il əvvəl ikisi arasında bir öpüş baş vermişdi və qız indi evlənmə təklifinə razılaşsaydı, bu öpüş əlbəttə bir dəfədən çox təkrarlanardı. Vəsvəsə fikirləri belə görünür ki, əvvəlki səhnəyə qayıtmış və öpüş xatirəsini oyatmışdı; zamanında barmaq əmən qız bu öpüşün cazibəsinə qarşı iyrəncliklə qorunmuşdu. Nəhayət, mənim də siqaret çəkən olduğum üçün mənim üzərimə transferin ehtimalını gücləndirən əlamətləri toplayanda, mən belə bir nəticəyə gəlirəm ki, bir gün, ehtimal ki, seans zamanı ona məndən öpüş istəmək fikri gəlmişdi. Bu, onun xəbərdarlıq yuxusunu təkrarlamaq və müalicəni dayandırmaq qərarını verməsi üçün səbəb oldu. Beləliklə, hər şey çox yaxşı uyğun gəlir, lakin “transfer”in xüsusiyyətləri sayəsində bu, isbatdan yayınır.¹⁴⁹,¹⁵⁰

İndi mən tərəddüd edə bilərəm ki, əvvəlcə bu yuxunun bu hadisənin xəstəlik tarixi üçün verdiyi məhsulu nəzərdən keçirim, yoxsa ondan yuxu nəzəriyyəsinə qarşı irəli sürülən etirazı həll edim. Mən birincini seçirəm.

O, nevrozlu xəstələrin keçmişində yataq islatmanın əhəmiyyəti haqqında ətraflı dayanmaq dəyərlidir. Aydınlığı qorumaq üçün mən yalnız Doranın yataq islatma hadisəsinin adi olmadığını vurğulamaqla məhdudlaşıram. Bu pozğunluq sadəcə normal sayılan müddətdən bir qədər artıq davam etməmiş, əksinə, onun öz dəqiq bildirdiyinə görə, əvvəlcə yox olmuş, sonra isə nisbətən gec, altıncı yaşdan sonra yenidən ortaya çıxmışdır. Mənim bildiyimə görə, belə bir yataq islatmanın masturbasiyadan daha ehtimal olunan başqa bir səbəbi yoxdur; masturbasiya isə yataq islatmanın etiologiyasında ümumiyyətlə hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməyən bir rol oynayır. Mənim təcrübəmə görə, uşaqların özləri bu əlaqəni çox yaxşı bilirdilər və bütün psixiki nəticələr elə qaynaqlanır ki, sanki onlar heç vaxt bunu unutmadılar. İndi isə yuxunun danışıldığı vaxt biz, uşaqlıq masturbasiyasının belə bir etirafına birbaşa yönələn bir tədqiqat xətti üzərində idik. Bir müddət əvvəl o, niyə məhz onun xəstələndiyi sualını qaldırmış və mən cavab verməzdən əvvəl günahı atasının üzərinə yıxmışdı. Bu, şüursuz düşüncələr deyil, əksinə, əsaslandırmanı öz üzərinə götürən şüurlu bilik idi. Qız, təəccübümdən, atasının xəstəliyinin təbiətini bilirdi. Atasının mənim müayinə otağımdan qayıtmasından sonra, xəstəliyin adının çəkildiyi bir söhbəti gizlə dinləmişdi. Daha erkən illərdə, tor qatının soyulması dövründə, məsləhət alınan bir göz həkimi luetik etiologiyaya işarə etmiş olmalıdır, çünki maraqlı və narahat qız o vaxt yaşlı bir xalanın anasına: «O, evlənməzdən əvvəl də xəstə idi» dediyini və sonra ona başa düşülməyən, sonradan isə naməhrəm şeylərə yozduğu bir şey əlavə etdiyini eşitmişdi.

Atası yüngül həyat tərzi sürdüyü üçün xəstələnmişdi və o, bu xəstəliyin ona irsi olaraq keçdiyini düşünürdü. Mən, daha əvvəl (səhifə 178) qeyd etdiyim kimi, sifilisli valideynlərin nəslinin ağır nevropsixozlara xüsusi meylli olması baxımından eyni fikri bölüşdüyümü ona deməkdən çəkindim. Atasını ittiham edən bu düşüncənin davamı şüursuz material vasitəsilə irəlilədi. Bir neçə gün ərzində o, kiçik simptomlar və xüsusiyyətlərlə anası ilə eyniləşdi; bu ona dayanılmazlıq sahəsində yüksək nailiyyətlər göstərməyə imkan verdi və sonra mənə Franzensbadda qalmağı düşündüyünü sezdirdi; oraya anası ilə birlikdə — hansı ildə olduğunu artıq xatırlamıram — getmişdi. Anası qarın nahiyəsində ağrılardan və Franzensbad müalicəsini zəruri edən axıntıdan — katardan — əziyyət çəkirdi. Onun — ehtimal ki, yenə də əsaslı — fikrincə, bu xəstəlik atadan gəlirdi, yəni ata cinsiyyət orqanının xəstəliyini anasına ötürmüşdü. Bu nəticəyə gəlməkdə, ümumiyyətlə, cahillərin böyük bir hissəsi kimi, onun qonoreya və sifilis, irsiyyət və cinsi əlaqə yolu ilə ötürülməni bir-birinə qarışdırması tamamilə başa düşülən idi. Onun eyniləşmədə israr etməsi mənə demək olar ki, onun da cinsi xəstəliyi olub-olmadığını soruşmağa məcbur etdi və mən öyrəndim ki, o, başlanğıcını xatırlaya bilmədiyi bir katardan (fluor albus) əziyyət çəkirdi, Mən indi başa düşdüm ki, açıq şəkildə atasını ittiham edən bu düşüncənin arxasında, adətən olduğu kimi, özünü ittiham gizlənirdi və mən ona qarşı çıxaraq, gənc qızların fluorunun mənim nəzərimdə üstünlüklə masturbasiyaya işarə etdiyini və adətən belə bir xəstəlik üçün göstərilən digər bütün səbəbləri masturbasiyanın kölgəsində qoyduğumu ona təsdiqlədim. Deməli, o, niyə məhz onun xəstələndiyi sualına, ehtimal ki, uşaqlıq illərində baş vermiş masturbasiyanı etiraf etməklə cavab vermək yolunda idi. O, belə bir şeyi xatırlaya biləcəyini qətiyyətlə inkar etdi. Lakin bir neçə gün sonra o, etirafa doğru daha bir yaxınlaşma kimi nəzərdə tutduğum bir şeyi ortaya qoydu. Həmin gün, nə bundan əvvəl, nə də sonra heç vaxt olmadığı kimi, o, yeni moda olan formada bir pul kisəsi asıb gəzmişdi və uzanmış halda danışarkən onu açıb, bir barmağını içərisinə salıb, yenidən bağlayaraq onunla oynayırdı, və s. Bir müddət onun hərəkətlərinə baxdım və sonra ona «simptom hərəkəti»nin nə olduğunu izah etdim. Simptom hərəkətləri dediklərim, insanın, deyildiyi kimi, avtomatik, şüursuz, diqqət etmədən, oyun kimi yerinə yetirdiyi, onlara hər hansı məna vermək istəmədiyi və soruşulduqda onları əhəmiyyətsiz və təsadüfi elan etdiyi fəaliyyətlərdir. Daha diqqətli müşahidə göstərir ki, belə hərəkətlər, şüurun onlar haqqında heç nə bilmədiyi və ya bilmək istəmədiyi, şüursuz düşüncələrə və təkanlara ifadə verir, beləliklə, şüursuzun icazə verilmiş ifadələri kimi dəyərli və öyrədici olur. Simptom hərəkətlərinə qarşı şüurlu davranışın iki növü var. Əgər onları nəzərə çarpmadan əsaslandırmaq mümkün olarsa, onlardan xəbərdar oluruq; şüur qarşısında belə bir bəhanə yoxdursa, adətən onları yerinə yetirdiyimizi heç nəzərə almırıq. Dora halında əsaslandırma asan idi: «İndi dəbdə olan belə bir kisə niyə daşımayım?» Lakin belə bir haqlı çıxış həmin hərəkətin şüursuz mənşəyi ehtimalını aradan qaldırmır. Digər tərəfdən, bu mənşəyi və hərəkətə verdiyimiz mənanı məcburi şəkildə sübut etmək mümkün deyil. İnsan belə bir mənanın mövcud vəziyyətin əlaqəsinə, şüursuzun gündəlik tərtibatına çox gözəl uyğun gəldiyini qeyd etmək ilə kifayətlənməlidir.¹⁵¹

Digər dəfə sağlam və sinirli insanlarda müşahidə edilə bilən belə simptom hərəkətlərinin toplusunu təqdim edəcəyəm. Yozumlar bəzən çox asan olur. Doranın iki vərəqli kisəsi cinsiyyət orqanının təsvirindən başqa bir şey deyil və onunla oynamaq, onu açmaq və barmağı içərisinə salmaq, onun bununla nə etmək istədiyinə dair olduqca çəkinməzcəsinə, lakin aydın pantomimik bildirişdir — masturbasiya. Qısa müddət əvvəl mənə çox oxşar bir hadisə baş gəldi, bu, çox əyləndirici təsir bağışladı. Yaşlı bir xanım seansın ortasında, guya şirniyyatla boğazını nəmləndirmək üçün, kiçik bir sümük qutu çıxarır, onu açmağa çalışır və sonra açılmasının nə qədər çətin olduğunu mənə göstərmək üçün mənə uzadır. Mən bu qutunun xüsusi bir məna daşıdığına dair şübhəmi bildirirəm, çünki mən onu bu gün ilk dəfə görürəm, halbuki sahibi məni artıq bir ildən çoxdur ki, ziyarət edir. Bunun üzərinə xanım həvəslə deyir: «Bu qutunu həmişə yanımda daşıyıram, hara getsəm onu da aparıram!» O, yalnız sözlərinin başqa bir məna ilə də necə uyğun gəldiyini gülərək ona xatırlatdıqdan sonra sakitləşir. Qutu — box, πυξίς — kiçik çanta kimi, zinət qutusu kimi yenə də yalnız Venera qabığı, qadın cinsiyyət orqanının nümayəndəsidir! Həyatda adətən diqqətsiz keçdiyimiz belə çoxlu simvolizm var. İnsanların gizlətdiklərini hipnozun məcburiyyəti ilə deyil, onların dedikləri və göstərdikləri vasitəsilə işığa çıxarmaq vəzifəsini özümə götürəndə, bu vəzifənin əslində olduğundan daha çətin olduğunu düşünürdüm. Görmək üçün gözləri və eşitmək üçün qulaqları olan kimsə, ölümlülərin heç bir sirri gizlədə bilmədiyinə əmin olur. Dilini tutan kimsə barmaqlarının ucları ilə pıçıldayır; bütün məsamələrindən xəyanət süzülür. Buna görə də, ən dərin psixi şeyləri şüurlu etmək vəzifəsi tamamilə həll edilə biləndir. Doranın kiçik çantayla olan simptomatik hərəkəti yuxunun birbaşa öncüsü deyildi. Yuxu hekayəsini bizə gətirən seans, onu başqa bir simptomatik hərəkətlə başladı. Onun gözlədiyi otağa girdiyim zaman, oxuduğu bir məktubu tezliklə gizlətdi. Mən təbii olaraq məktubun kimdən olduğunu soruşdum və o, əvvəlcə bunu etiraf etməkdən imtina etdi. Sonra, müalicəmizlə heç bir əlaqəsi olmayan, son dərəcə əhəmiyyətsiz bir şey ortaya çıxdı. Bu, nənəsinin ona daha tez-tez yazmasını istədiyi bir məktub idi. Məncə, o, mənə yalnız «sir» təqlid etmək və indi sirrinin həkim tərəfindən qoparılmasına icazə verdiyini bildirmək istəyirdi. Hər yeni həkimə qarşı olan nifrətini, araşdırma zamanı (qatarr vasitəsilə) və ya imtahan zamanı (yataq islatma haqqında məlumat verməklə) əziyyətinin səbəbini tapacağı, yəni onda masturbasiyanı sezəcəyi təşvişi ilə izah edirəm. O, bundan sonra həmişə əvvəllər açıq-aydın yüksək qiymətləndirdiyi həkimlər haqqında çox saymazyana danışırdı.¹⁵²

Ata haqqında, onu xəstə etdiyinə dair ittihamlar, arxa planda özünü ittiham — fluor albus — kisə ilə oynamaq — altı yaşdan sonra yataqda sidik buraxmaq — həkimlərin ondan almağa çalışdığı sirr: mən uşaqlıq masturbasiyasına dair qeyri-birbaşa sübutu tam qurulmuş hesab edirəm. Bu halda mən masturbasiyanı, o, mənə əmiqızının mədə spazmlarından danışanda (bax: IQ7 səhifə) və sonra günlərlə eyni ağrılı hisslərdən şikayət edərək onunla eyniləşəndə sezməyə başlamışdım. Mədə spazmlarının məhz masturbasiya edənlərdə nə qədər tez-tez baş verdiyi məlumdur. W. Flissin şəxsi məlumatına görə, məhz belə gastraliyalar onun tapdığı burundakı “mədə nöqtəsi”nin kokainləşdirilməsi ilə dayandırıla və həmin nöqtənin dağlanması ilə sağaldıla bilər. Dora mənə şüurlu şəkildə iki şeyi təsdiqlədi: özünün tez-tez mədə spazmlarından əziyyət çəkdiyini və əmiqızını güclü səbəblərə əsasən masturbasiya edən hesab etdiyini. Xəstələrdə çox adi haldır ki, onlar başqalarında belə bir əlaqəni tanıyırlar, lakin öz şəxslərində bu tanıma hissi müqavimətlər səbəbindən onlara mümkün olmur. O, heç nə xatırlamadığı halda, artıq inkar da etmirdi. Yataqda sidik buraxmanın “nerv astmasının yaranmasından bir az əvvələ qədər” zaman təyinatını da mən klinik baxımdan istifadəyə yararlı sayıram. Histerik simptomlar uşaqlar masturbasiya etdikləri müddətdə demək olar ki, heç vaxt yaranmır, yalnız abstinentlik dövründə ortaya çıxır; onlar masturbasiya ilə əldə edilən doyumun əvəzini ifadə edirlər, bu doyumun istəyi isə şüursuzluqda qalır, ta ki, başqa cür daha normal doyum əldə olunmayana qədər, əgər bu hələ mümkündürsə. Sonuncu şərt histeriyanın evlilik və normal cinsi əlaqə ilə sağala bilməsi üçün dönüş nöqtəsidir. Əgər evlilikdəki doyum yenidən ləğv olunarsa, məsələn, coitus interruptus, psixoloji yadlaşma və s. səbəbindən, libido öz köhnə axarına qayıdır və yenidən histerik simptomlarla ifadə olunur. Dorada masturbasiyanın nə vaxt və hansı xüsusi təsir altında boğulduğuna dair dəqiq məlumatı əlavə etmək istərdim, lakin təhlilin qeyri-kamil olması məni burada qüsurlu material təqdim etməyə məcbur edir. Biz yataqda sidik buraxmanın dispnoe ilə ilk xəstələnməyə çox yaxın qədər davam etdiyini eşitmişdik. İndi isə bu ilk vəziyyətin aydınlaşdırılması üçün onun bildiyi yeganə şey, atanın həmin vaxt sağalması sonrası ilk dəfə səyahətə çıxmış olması idi. Bu qorunub saxlanmış xatirə parçasında dispnoe etiologiyası ilə əlaqəyə işarə edilməli idi. Mən simptom hərəkətləri və digər əlamətlər vasitəsilə uşağın, yataq otağı valideynlərin otağının yanında olan, atanın həyat yoldaşına gecə baş çəkməsini dinlədiyi və nəfəs darlığı çəkən adamın cinsi əlaqə zamanı nəfəs nəfəsə verməsini eşitdiyi ehtimalına güclü əsas qazandım. Uşaqlar belə hallarda qorxulu səs-küydə cinsi şeyləri sezməyə başlayırlar. Cinsi oyanmanın ifadə hərəkətləri onlarda doğuşdan mövcud olan mexanizmlər kimi hazırdır. Histeriya və təşviş nevrozunda dispnoe və ürək döyüntüsünün yalnız cinsi əlaqə aktından ayrılmış hissələr olduğunu mən illər əvvəl artıq izah etmişdim və Dora kimi bir çox hallarda, mən dispne, yəni sinirli astma simptomunu eyni səbəbə, yəni böyüklərin cinsi əlaqəsini gizlicə dinləməyə aid edə bildim. O vaxt yaranan birgə oyanma təsiri altında, uşaqların cinsəlliyində belə bir dəyişikliyin baş verməsi çox mümkündür ki, bu da masturbasiya meylini təşviş meyli ilə əvəz etmişdir. Bir müddət sonra, ata yox ikən və aşiq uşaq onu həsrətlə xatırlayarkən, o, bu təəssüratı astma hücumu kimi təkrarladı. Xatirədə saxlanılan bu xəstəliyə səbəb olan hadisədən, hücumu müşayiət edən təşvişli düşüncə axarını da təxmin etmək olar. O, bu hücumu ilk dəfə dağda həddindən artıq yorulduqdan və ehtimal ki, bir qədər real nəfəs darlığı hiss etdikdən sonra keçirdi. Buna ataya dağçılığın qadağan edildiyi, onun qısa nəfəsi olduğu üçün özünü həddindən artıq yormaması lazım gəldiyi fikri, sonra isə ananın yanında gecə vaxtı onun nə qədər yorulduğu və bunun ona ziyan vurub-vurmadığına dair xatirə, eləcə də eyni şəkildə cinsi orqazma və bir qədər dispneyə səbəb olan masturbasiya zamanı özünü həddindən artıq yorub-yormadığına dair narahatlıq əlavə olundu və nəhayət, bu dispnenin simptom kimi güclənərək geri qayıtması baş verdi. Bu materialın bir hissəsini mən hələ təhlildən əldə edə bildim, digər hissəsini isə tamamlamaq məcburiyyətində qaldım. Masturbasiyanın müəyyən edilməsindən biz gördük ki, bir mövzu üçün material yalnız müxtəlif vaxtlarda və müxtəlif kontekstlərdə hissə-hissə toplanır".¹⁵³,¹⁵⁴

Histeriyanın etiologiyasına dair ən ağır məsələlər bir sıra halında qalxır: Doranın işini etiologiya üçün tipik saymaq olarmı, o, səbəb olmanın yeganə tipini təşkil edirmi və s. Lakin mən bu suallara cavab verməyi, analizi oxşar olan daha böyük bir işlər sırasının təqdim edilməsinə təxirə salmaqla əlbəttə ki, düzgün hərəkət edirəm. Bundan əlavə, mən sual qoyuluşunu düzəltməklə başlamalıyam. Bu xəstəlik işinin etiologiyasının uşaq masturbasiyasında axtarılıb-axtarılmaması barədə bəli və ya xeyr cavabı vermək əvəzinə, mən əvvəlcə psixonevrozlarda etiologiya anlayışını müzakirə etməliyəm. Cavab verə biləcəyim mövqe, sualın mənə yönəldildiyi mövqeyə nisbətən əsasən dəyişmiş olacaqdır. Bu işdə uşaq masturbasiyasının aşkar olunduğuna, onun təsadüfi və xəstəlik mənzərəsinin formalaşması üçün əhəmiyyətsiz bir şey ola bilməyəcəyinə inam əldə etməyimiz kifayətdir. Doranın simptomlarının daha dərin başa düşülməsi bizə işarə edir, əgər onun tərəfindən “uşaq cinsi həyatının bu hissəsinə aid uzun müddət sıxışdırılmış xatirə də bütün işlərdə qətiyyətlə ortaya çıxır. — Uşaq masturbasiyasının birbaşa törəmələri olan məcburi fikirləri olan bir xəstədə, qadağan etmə, cəzalandırma, əgər bunu etmişsə, digərini etməyə haqqı yoxdur, pozulmamağa haqqı yoxdur, bir əməliyyat (əllərlə) və növbəti əməliyyat arasında fasilə qoyma, əl yuma və s. kimi cizgilər, onun baxıcısının alıştırma işinin dəyişməz saxlanmış hissələri kimi özünü göstərdi. “Tfu, bu zəhərlidir!” xəbərdarlığı yaddaşda həmişə qorunub saxlanmış yeganə şey idi. Bu barədə mənim “Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə” əsərimə baxın, 1905; 5-ci nəşr 1922 (bu tam nəşrin V cildində). Bu etiraf edilmiş fluor albusu nəzərdən keçirək. Onun öz xəstəliyini təyin etmək üçün öyrəndiyi “katar” sözü, anasının oxşar xəstəliyi Franzensbad müalicəsini tələb etdiyi zaman, yenə də bir “dəyişmə”dir ki, bu da atasının xəstəliyə səbəb olması haqqında bütün düşüncələr silsiləsinə öskürək simptomu vasitəsilə ifadəyə çıxış imkanı vermişdir. Bu öskürək, əlbəttə, əvvəlcə cüzi real bir katardan qaynaqlanırdı, lakin o, eyni zamanda ağciyər xəstəliyi olan atanın təqlidi idi və onun ona olan mərhəmətini və qayğısını ifadə edə bilərdi. Bundan əlavə, o, sanki dünyaya elan edirdi ki, o vaxt bəlkə də hələ onun şüuruna çatmamışdı: “Mən atanın qızıyam. Məndə də onun kimi katar var. O, məni xəstə etdi, necə ki, anamı xəstə etmişdi. Pis ehtiraslar, ki, bunlar xəstəliklə cəzalanır, mənə ondan keçib.”¹⁵⁵

İndi biz öskürək və boğuqluq tutmaları üçün tapdığımız müxtəlif təyinatları bir araya gətirməyə cəhd edə bilərik. Təbəqələşmənin ən altında real, orqanik şərtlənmiş öskürək qıcığının olduğunu qəbul etmək lazımdır, yəni mollyuskun ətrafında incini yaratdığı qum dənəsi. Bu, fiksasiya oluna bilər, çünki o, qızda yüksək dərəcədə erogen zona mənasını qoruyub saxlayan bədən bölgəsinə aiddir. Deməli, o, oyanmış libidoya ifadə vermək üçün uyğundur. O, ehtimal ki, ilk psixiki örtük olan xəstə ata üçün mərhəmət təqlidi ilə və sonra «katar»a görə özünü qınama ilə sabitləşdirilir. Eyni simptom qrupu bundan sonra Cənab K. ilə əlaqələri təmsil etmək, onun yoxluğuna təəssüf etmək və ona daha yaxşı bir qadın olmaq arzusunu ifadə etmək qabiliyyətini də göstərir. Libidonun bir hissəsi yenidən ataya yönəldikdən sonra, simptom xanım K. ilə eyniləşmədə atayla cinsi əlaqəni təmsil etmək üçün bəlkə də son mənasını qazanır. Bu silsilənin heç də tam olmadığını zəmanət verə bilərəm. Təəssüf ki, tamamlanmamış təhlil mənanın dəyişməsini zaman baxımından izləməyə, müxtəlif mənaların ardıcıllığını və birgə mövcudluğunu aydınlaşdırmağa qadir deyil. Tam bir təhlildən bu tələbləri gözləmək olar.¹⁵⁶

Mən indi Doranın histerik simptomları ilə genital katarın digər əlaqələri haqqında daha ətraflı danışmağı buraxmamalıyam. Psixi histeriya izahının hələ çox uzaqda olduğu vaxtlarda, təcrübəli və yaşlı həmkarlarımın belə iddia etdiklərini eşidirdim ki, axıntısı olan histerik xəstələrdə katarın şiddətlənməsi, adətən, histerik əziyyətlərin, xüsusilə yeməkdən xoşagəlməzlik hissinin və qusmanın kəskinləşməsinə səbəb olur. Bu əlaqənin mahiyyəti heç kimə tam aydın deyildi, lakin mən fikirləşirəm ki, insanlar ginekoloqların baxışına meyl edirdilər; məlumdur ki, ginekoloqlar genital orqanların xəstəliklərinin sinir funksiyalarına birbaşa və orqanik zərərli təsirini ən geniş mənada qəbul edirlər, halbuki bizə terapevtik yoxlama bu məsələdə çox vaxt kömək etmir. Bu günki biliyimiz səviyyəsində belə birbaşa və orqanik təsiri istisna etmək olmaz, lakin onun psixi örtüyünü sübut etmək heç olmasa daha asandır. Bizim qadınlarımızda genital orqanların quruluşuna görə qürur hissi onların özünəbəyənmişliyinin çox xüsusi bir hissəsidir; həmin orqanların xəstəlikləri, xoşagəlməzlik və ya hətta iyrənclik hissi yaratmaq üçün uyğun sayılanlar, inanılmaz dərəcədə incitici təsir göstərir, özünə hörmət hissini alçaldır, insanı qıcıqlanan, həssas və inamsız edir. Qınlıq selikli qişasının qeyri-normal sekresiyası iyrənc hesab olunur.

Xatırlayaq ki, Dora Cənab K.-nın öpüşündən sonra canlı bir iyrənclik hissi keçirmişdi və biz onun bu öpüş səhnəsi haqqındakı hekayəsini, qucaqlaşma zamanı ereksiya vəziyyətindəki cinsiyyət orqanının bədəninə təzyiqini hiss etdiyi kimi tamamlamaq üçün əsas tapmışdıq. Bundan əlavə öyrənirik ki, xəyanətinə görə özündən uzaqlaşdırdığı eyni tərbiyəçi, öz həyat təcrübəsinə əsaslanaraq ona bütün kişilərin yüngül və etibarsız olduğunu söyləmişdi. Dora üçün bu, bütün kişilərin atası kimi olması demək idi. Lakin o, atasını cinsi yolla ötürülən xəstəlikdən əziyyət çəkən hesab edirdi, çünki ata bu xəstəliyi ona və anasına ötürmüşdü. Beləliklə, o, bütün kişilərin cinsi yolla ötürülən xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini təsəvvür edə bilərdi və onun cinsi yolla ötürülən xəstəlik anlayışı, təbii ki, yeganə və şəxsi təcrübəsinə əsasən formalaşmışdı. Onun üçün cinsi yolla ötürülən xəstəlik iyrənc axıntısı olan demək idi — bu, qucaqlaşma anında hiss etdiyi iyrənclik hissinin daha bir əsaslandırması deyildimi? Kişinin toxunuşuna köçürülən bu iyrənclik hissi, qeyd olunan primitiv mexanizmə (bax: səhifə 194) əsasən proyeksiya olunmuş və son nəticədə öz axıntısına aid olan bir hissiyat olardı.

Mən fərz edirəm ki, burada söhbət əvvəlcədən mövcud olan orqanik əlaqələr üzərindən çəkilmiş fikirlər axınından gedir, təxminən naqıl bükümləri üzərindən asılmış çiçək çələngləri kimi, belə ki, başqa bir dəfə eyni başlanğıc və son nöqtələri arasında başqa fikir yollarının quraşdırıldığını tapmaq olar. Lakin ayrı-ayrılıqda təsirli olmuş fikir əlaqələrinin bilinməsi simptomların həlli üçün əvəzsiz dəyərə malikdir. Dora halında fərziyyələrə və əlavələrə müraciət etməli olduğumuz faktı yalnız analizin vaxtından əvvəl dayandırılması ilə əsaslandırılır. Boşluqları doldurmaq üçün irəli sürdüyüm şeylər tamamilə digər, dərindən təhlil edilmiş hallara söykənir. Təhlili nəticəsində yuxarıda verilən izahatları əldə etdiyimiz yuxu, gördüyümüz kimi, Doranın yuxuya apardığı bir qərara uyğun gəlir. Buna görə də həmin qərar yerinə yetirilənə qədər hər gecə təkrarlanır və analoq bir qərar qəbul etmək üçün bir səbəb yarandığı zaman illər sonra yenidən ortaya çıxır. Bu qərar şüurlu şəkildə təxminən belə ifadə edilə bilər: Gördüyüm kimi, bakirəliyimin təhlükə altında olduğu bu evdən çıxıram; atamla birlikdə səyahət edirəm və səhər geyinərkən qəfildən yaxalanmamaq üçün tədbirlərimi görəcəyəm. Bu fikirlər yuxuda aydın ifadəsini tapırlar; onlar şüur həyatında şüura və hökmranlığa nail olmuş bir axına mənsubdurlar. Onların arxasında əks istiqamətli axına uyğun gələn və buna görə də boğulmaya məruz qalan qaranlıq bir fikir izinin təmsil olunduğunu sezmək olar. Bu fikir son illərdə ona göstərilən məhəbbət və incəlik üçün kişiyə təşəkkür olaraq özünü ona təslim etmək cazibəsində zirvəyə çatır və bəlkə də ondan indiyə qədər aldığı tək öpüşün xatirəsini oyadır. Lakin mənim «Yuxuların yozumu» əsərində inkişaf etdirilmiş nəzəriyyəyə görə, belə elementlər yuxu qurmaq üçün kifayət etmir. Yuxu icra edilmiş qərar deyil, əksinə, mümkün qədər uşaqlıq həyatından olan bir istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim edilməsidir. Bu yuxunun həmin hökmü təkzib etmədiyini yoxlamaq öhdəliyimiz var.

Yuxu həqiqətən də uşaqlıq materialını ehtiva edir ki, bu da cənab K.-nın evindən və ondan gələn vəsvəsədən qaçmaq qərarı ilə ilk baxışda başa düşülən heç bir əlaqədə deyil. Uşaqlıqda yatağa sidik qaçırma xatirəsi və atanın o vaxt uşağı təmizliyə öyrətmək üçün göstərdiyi əziyyət niyə ortaya çıxır? Buna cavab olaraq belə demək olar ki, yalnız bu fikir xətti vasitəsilə intensiv vəsvəsə fikirlərini boğmaq və onlara qarşı qəbul edilmiş qərarı üstünlük təşkil etdirmək mümkündür. Uşaq atası ilə birlikdə qaçmağı qərarlaşdırır; əslində, onu təqib edən kişidən təşvişə düşərək atasına sığınır; uşaq atasına qarşı uşaqlıq meylini oyadır ki, bu da onu yad adama qarşı olan müasir meylindən qorusun. Mövcud təhlükədə ata da günahkardır, çünki o, öz sevgi maraqlarına görə qızını yad adama təslim etmişdir. Eyni ata başqasını ondan çox sevmədiyi və o vaxt onu hədələyən təhlükələrdən qurtarmağa çalışdığı zaman nə qədər də gözəl idi. Atanı yad adamın yerinə qoymaq istəyi, uşaqlıqdan qalan və bu gün şüursuz olan bir istəkdir və yuxu yaradan bir qüvvədir. Əgər mövcud vəziyyətə bənzəyən, lakin bu şəxs əvəzlənməsi ilə ondan fərqlənən bir vəziyyət olmuşsa, bu, yuxu məzmununun əsas vəziyyətinə çevrilir. Belə bir vəziyyət mövcuddur; əvvəlki gün cənab K.-nın qarşıda dayanması kimi, bir vaxtlar ata da onun yatağının qarşısında dayanmış və onu bəlkə də cənab K.-nın nəzərdə tutduğu kimi, bir öpüşlə oyatmışdır. Deməli, evi tərk etmək qərarı öz-özlüyündə yuxuya çevrilə bilməz; o, uşaqlıq istəklərinə əsaslanan başqa bir qərarın ona qoşulması sayəsində yuxuya çevrilir. Cənab K.-nı ata ilə əvəz etmək istəyi yuxu üçün hərəkətverici qüvvəni təşkil edir. Atanın xanım K.-ya olan münasibətinə aid gücləndirilmiş fikir xəttinin məni məcbur etdiyi yozumu xatırlayıram; burada atasına qarşı uşaqlıq meyli oyadılmışdır ki, cənab K.-ya qarşı sıxışdırılmış sevgi sıxışdırma halında saxlana bilsin; xəstənin ruh həyatındakı bu dəyişikliyi yuxu əks etdirir.

Yuxuya davam edən oyaq fikirlər — gündüz qalıqları — və şüursuz yuxu yaradan istək arasındakı münasibət haqqında mən «Yuxuların yozumu»nda (s. 329, 3-cü nəşr, s. 383) bəzi qeydlər yazmışam ki, onları burada dəyişməz şəkildə sitat gətirəcəyəm, çünki onlara heç nə əlavə etməyə ehtiyac yoxdur və Doranın bu yuxusunun təhlili yenidən sübut edir ki, vəziyyət fərqli deyil.

«Etiraf edirəm ki, yuxuların elə bir sinfi var ki, onlara təkan əsasən və ya hətta yalnız gündəlik həyatın qalıqlarından gəlir; mənim fikrimcə, hətta «nəhayət, bir dəfə də olsa, fövqəladə professor olmaq» istəyim belə, əgər gündən qalan dostumun sağlamlığına görə narahatlığım hələ də təsirli olmasaydı, mənə bu gecə sakit yuxu bəxş edə bilərdi. Lakin bu narahatlıq təkbaşına yuxu yarada bilməzdi; yuxunun ehtiyac duyduğu hərəkətverici qüvvə bir istəkdən təmin edilməli idi; narahatlığın vəzifəsi, yuxunun hərəkətverici qüvvəsi kimi belə bir istəyi əldə etmək idi. Bir təşbeh ilə desək: Gündəlik düşüncənin yuxu üçün «təşəbbüskar» rolunu oynaması çox mümkündür; lakin, deyildiyi kimi, ideyası olan və onu həyata keçirmək istəyən təşəbbüskar, kapital olmadan heç nə edə bilməz; o, xərcləri ödəyən bir kapitalistə ehtiyac duyur və psixi xərcləri yuxu üçün təmin edən bu kapitalist, gündəlik düşüncə nə olursa olsun, həmişə və qaçılmaz olaraq şüursuzdan gələn bir istəkdir.»

Yuxular kimi belə qurumların strukturundakı incəliyi tanıyan kimsə, «atanın vəsvəsə verən kişinin yerini tutması» istəyinin təsadüfi uşaqlıq materialını xatırlatmadığını, əksinə, məhz bu vəsvəsənin boğulması ilə ən intim əlaqələri olan materialı xatırlatdığını görüb təəccüblənməyəcək. Çünki Dora bu kişiyə olan məhəbbətə təslim olmağa qadir olmadığını hiss etdikdə, bu məhəbbətin sıxışdırılması təslim olma əvəzinə baş verdikdə, bu qərar onun vaxtından əvvəl cinsi zövq alması və bunun nəticələri olan yataqda sidik qaçırma, katar və iyrənmə ilə başqa heç bir amildən daha sıx əlaqəli deyil. Belə bir keçmiş, konstitusional şərtlərin cəminə görə yetkinlik dövründə məhəbbət tələblərinə qarşı iki cür davranışı əsaslandıra bilər: ya cinsəlliyə tamamilə müqavimətsiz, perversiyaya qədər gedən təslim olma, ya da nevroz xəstəliyi ilə nəticələnən reaksiya olaraq cinsəlliyin rədd edilməsi. Bizim xəstəmizdə konstitusiya və intellektual və əxlaqi tərbiyənin səviyyəsi sonuncu variantın lehinə həlledici rol oynamışdı.¹⁵⁷

Xüsusi olaraq diqqəti ona çəkmək istəyirəm ki, bu yuxunun təhlili vasitəsilə patogen təsirli hadisələrin detallarına çıxış əldə etmişik; bu detallar yaddaşa və ya heç olmasa reproduksiyaya əks halda əlçatan deyildilər. Uşaqlıq dövründə yataqda sidik qaçırma haqqında xatirə, gördüyümüz kimi, artıq sıxışdırılmışdı. Cənab K.-nın təqib etməsinin detallarını Dora heç vaxt qeyd etməmişdi, onlar onun ağlına gəlməmişdi.

Bu yuxunun sintezi haqqında bir neçə qeyd. Yuxu işlənməsi meşədəki səhnədən sonrakı ikinci günün günortasından sonra, öz otağını artıq kilidləyə bilmədiyini nəzərə aldıqdan sonra başlayır. O, özünə deyir: Burada mənə ciddi təhlükə yaxınlaşır, və evdə tək qalmamaq, əksinə, atası ilə birlikdə getmək qərarını verir. Bu qərar yuxu quruculuğuna yararlı olur, çünki o, şüursuzluğa doğru davam edə bilir. Orada ona uyğun gələn şey, uşaqlıqdan qalma ataya olan məhəbbəti aktual vəsvəsəyə qarşı qoruyucu kimi çağırmasıdır. Onun daxilində baş verən bu dönüşüm sabitləşir və onu, onun həddindən artıq qiymətləndirilmiş düşüncə axınının müdafiə etdiyi mövqeyə (ataya görə xanım K.-ya qarşı qısqanclıq, sanki ona aşiqmiş kimi) gətirir. Onun daxilində vəsvəsə, yəni ona evlilik təklif edən kişiyə təslim olmaq ilə buna qarşı mürəkkəb müqavimət arasında mübarizə gedir. İkincisi, ədəb-ərkan və təmkin motivlərindən, tərbiyəçinin etdiyi açıqlama nəticəsində yaranan düşmənçilik təhriklərindən (qısqanclıq, incik qürur, aşağıya bax) və onun daxilində hazırlanmış, uşaqlıq tarixinə əsaslanan nevrotik elementdən, yəni cinsi ikrah elementindən ibarətdir. Vəsvəsəyə qarşı qorunmaq üçün oyadılan ataya olan məhəbbət bu uşaqlıq tarixindən gəlir.

Yuxu, şüursuzluqda dərinləşmiş, ataya sığınmaq qərarını, atanın onu təhlükədən xilas etməsi arzusunu yerinə yetirilmiş kimi göstərən vəziyyətə çevirir. Bu zaman yolda dayanan bir fikri kənara itələmək lazımdır, çünki onu bu təhlükəyə atan elə atanın özüdür. Burada boğulan ataya qarşı düşmənçilik təhriki (qisas almağa meyil) ikinci yuxunun hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi bizə məlum olacaq.

Yuxu quruculuğunun şərtlərinə görə, fantaziyalaşdırılmış vəziyyət elə seçilir ki, o, uşaqlıq vəziyyətini təkrarlasın. Əgər cari vəziyyəti, məsələn, yuxuya səbəb olan vəziyyəti, uşaqlıq vəziyyətinə çevirmək mümkün olarsa, bu, xüsusi bir qələbədir. Burada bu, materialın təsadüfi uyğunluğu sayəsində mümkün olur. Cənab K. onun yatağının qarşısında dayanıb onu oyatdığı kimi, uşaqlıq illərində də ata çox vaxt belə edirdi. Onun bütün dönüşümünü bu vəziyyətdə Cənab K.-nı ata ilə əvəz etməklə dəqiq simvollaşdırmaq olar.

Lakin ata onu vaxtilə yatağı islatmamaq üçün oyatmışdı.

Bu «islatma» yuxunun daha sonrakı məzmunu üçün həlledici olur, lakin orada yalnız uzaq bir işarə və onun əksi ilə təmsil olunur.

«Nəm», «su» zıddı asanlıqla «od», «yanma» ola bilər. Atanın yerə çatdıqda od təhlükəsindən təşviş ifadə etməsi təsadüfi olsa da, atanın onu hansı təhlükədən xilas etdiyini — yanma təhlükəsi olduğunu — qərarlaşdırmağa kömək edir. Yuxu obrazının seçilmiş vəziyyəti — «Yanır, ata onun döşəyinin qarşısında dayanıb, onu oyatmaq istəyir» — məhz bu təsadüfə və «nəm» sözünün zıddına əsaslanır. Atanın təsadüfi ifadəsi, yuxu məzmununda bu mənanı qazanmazdı, əgər o, atada tamamilə köməkçi və xilas edən kimi çıxış etmək istəyən qalib gələn hissi axınına bu qədər mükəmməl uyğun gəlməsəydi. O, təhlükəni elə gəlib çatdığı anda sezmişdi, haqlı idi! (Əslində isə qızı bu təhlükəyə o, salmışdı.)

Yuxu düşüncələrində «nəm» sözü asanlıqla qurula bilən əlaqələr nəticəsində bir neçə təsəvvür dairəsi üçün düyün nöqtəsi rolunu oynayır. «Nəm» yalnız yataqda islatmağa aid deyil, həm də yuxu məzmununun arxasında boğulmuş cinsi vəsvəsə düşüncələri dairəsinə də aiddir. O bilir ki, cinsi əlaqədə də islanma halı var, kişi cütləşmə zamanı qadına damla şəklində maye bəxş edir. O bilir ki, təhlükə məhz bundadır: cinsiyyət orqanını islanmaqdan qorumaq vəzifəsi ona verilir.

«Nəm» və «damla» sözləri eyni zamanda digər assosiasiya dairəsini — iyrənc katarın dairəsini açır. Bu katar onun yetkinlik illərində uşaqlıqda yataqda islatmanın daşıdığı eyni biabırçı mənanı daşıyır. Burada «nəm» sözü «çirklənmiş» sözü ilə eyni mənalıdır. Təmiz saxlanmalı olan cinsiyyət orqanı artıq katarla çirklənmişdir, üstəlik, anada da, onun özündə də eyni vəziyyət mövcuddur (238-ci səhifə). O, ananın təmizlik düşkünlüyünün bu çirklənməyə qarşı reaksiya olduğunu başa düşür.

Hər iki dairə bir nöqtədə kəsişir: Ana hər ikisini atadan — həm cinsi «nəmi», həm də çirkləndirici axını — almışdır. Anaya qarşı qısqanclıq, burada qorunma üçün çağırılan uşaqlıqda ataya olan sevgi düşüncələri dairəsindən ayrılmazdır. Lakin bu material hələ təsvir oluna bilən deyil. Əgər «nəm»in hər iki dairəsi ilə oxşar dərəcədə yaxşı əlaqədə olan, lakin incitici məqamlardan yayınan bir xatirə tapıla bilərsə, bu xatirə yuxu məzmununda təmsilçilik rolunu üstlənə bilər.

Belə bir hadisə ananın bəzək əşyası kimi istədiyi «damcılar» haqqındakı xatirədə rast gəlinir. Görünür, bu xatirənin cinsi nəmlik və kirlənmə dairələri ilə əlaqəsi xarici, səthi və sözlərlə vasitəçilik edilən bir əlaqədir, çünki «damcılar» sözü «dəyişmə» mənasında, ikili mənalı söz kimi istifadə olunur, «bəzək» isə «təmiz» deməkdir, yəni «kirlənmiş» sözünə qarşı bir qədər məcburi əks məna daşıyır. Əslində ən möhkəm məzmun əlaqələrinin olduğunu sübut etmək mümkündür. Xatirə, anaya qarşı uşaqlıq köklərinə malik, lakin çox irəliyə gedən qısqanclıq materialından gəlir. İki söz körpüsü vasitəsilə valideynlər arasındakı cinsi əlaqə, ağ axıntı xəstəliyi və ananın əzabverici təmizlik düşkünlüyü təsəvvürlərinə bağlı bütün məna «bəzək damcıları» adlı tək bir xatirəyə köçürülə bilər.

Lakin yuxu məzmunu üçün daha bir yerdəyişmə baş verməlidir. Ən ilkin «nəm»ə daha yaxın olan «damcı» deyil, daha uzaqda olan «bəzək» yuxuya daxil olur. Əgər bu element əvvəlcədən təsbit edilmiş yuxu vəziyyətinə əlavə edilsəydi, belə deyilə bilərdi: Ana hələ də öz bəzəyini qurtarmaq istəyir. Yeni dəyişiklikdə, «zinət qutusu»nda, alt qatdakı cənab K. vəsvəsəsi dairəsindən gələn elementlərin təsiri sonradan özünü büruzə verir. Cənab K. ona bəzək hədiyyə etməyib, lakin onun əvəzinə bir «qutu» verib; bu qutu, indi ona minnətdar olmalı olduğu bütün mükafatların və incəliklərin təmsilçisidir. İndi yaranan «zinət qutusu» birləşməsinin ayrıca bir təmsilçi dəyəri də var. «Zinət qutusu» ləkəsiz, zədələnməmiş qadın cinsiyyət orqanının işlək təsviri deyilmi? Digər tərəfdən, zərərsiz bir söz olduğuna görə, yuxunun arxasındakı cinsi düşüncələri eyni dərəcədə işarə etmək və gizlətmək üçün mükəmməl uyğun deyilmi?

Beləliklə, yuxu məzmununda iki yerdə belə deyilir: «Ananın zinət qutusu», və bu element uşaqlıq qısqanclığının, damcılardan, yəni cinsi nəmlikdən, ağ axıntı ilə kirlənmədən və digər tərəfdən, qarşılıqlı sevgi tələb edən və yaxınlaşan — arzulanan və hədələyən — cinsi vəziyyəti təsvir edən aktual vəsvəsə düşüncələrindən bəhs etməyi əvəz edir. «Zinət qutusu» elementi heç bir başqa element kimi deyil, sıxlaşdırma və yerdəyişmə nəticəsi və əks cərəyanlar arasında kompromisdir. Onun uşaqlıq və aktual mənbələrdən gələn çoxsaylı mənşəyinə yuxu məzmununda iki dəfə rast gəlinməsi işarə edir.

Yuxu, təzə və həyəcanlandırıcı təsir edən bir hadisəyə reaksiyadır; bu hadisə, mütləq şəkildə, keçmiş illərdəki yeganə analoji hadisənin xatirəsini oyatmalıdır. Bu, mağazada öpüşmə səhnəsidir, burada iyrənmə hissi ortaya çıxmışdır. Lakin eyni səhnə, başqa yerlərdən də assosiativ olaraq əlçatandır: katar haqqında olan düşüncə dairəsindən (bax. S. 246) və aktual vəsvəsə düşüncə dairəsindən. Beləliklə, o, yuxu məzmununa öz töhfəsini verir və bu, əvvəlcədən formalaşmış vəziyyətə uyğunlaşmalıdır. Yanır... öpüş güman ki, tüstü dadı vermişdir, ona görə də yuxu məzmununda tüstü qoxusu hiss olunur, bu da burada oyanmağa qədər davam edir.

Bu yuxunun təhlilində təəssüf ki, diqqətsizlikdən bir boşluq buraxmışam. Atanın ağzına belə sözlər qoyulmuşdur: İstəmirəm ki, mənim iki uşağım və s. (buraya yuxu düşüncələrindən gələn məzmunu əlavə etmək lazımdır: masturbasiyanın nəticələrindən) məhv olsun. Belə yuxu danışığı, adətən, həqiqi, söylənmiş və ya eşidilmiş danışığın hissələrindən təşkil olunur. Mən bu danışığın həqiqi mənşəyini soruşmalı idim. Bu sorğunun nəticəsi yuxunun quruluşunu daha mürəkkəb göstərərdi, lakin eyni zamanda onu daha şəffaf şəkildə anlamağa imkan verərdi.

Fərz etmək lazımdır ki, bu yuxu həmin vaxt L.-də dəqiq olaraq müalicə zamanı təkrarlandığındakı eyni məzmuna malik idi? Bu, zəruri görünmür. Təcrübə göstərir ki, insanlar çox vaxt eyni yuxunu gördüklərini iddia edirlər, halbuki təkrarlanan yuxunun ayrı-ayrı təzahürləri çoxlu detallar və digər hallarda geniş dəyişikliklərlə fərqlənir. Mənim xəstələrimdən biri belə məlumat verir ki, bu gün də həmişə eyni şəkildə təkrarlanan sevimli yuxusunu görüb: mavi dənizdə üzür, dalğaları həzz alaraq yarır və s. Daha dərin araşdırma göstərir ki, ortaq zəmin üzərində bir dəfə bu, digər dəfə isə o detal əlavə olunur; hətta bir dəfə o, dənizdə üzürmüş, halbuki dəniz donmuşmuş və buzdağlarının arasında imiş. Onun özü eyni yuxular kimi qəbul etməyə çalışmadığı digər yuxular, bu təkrarlanan yuxularla sıx şəkildə əlaqəli görünür. Məsələn, o, bir fotoşəkildən sonra eyni anda Helqolandın yuxarı və aşağı hissələrini real ölçülərdə görür, dənizdə bir gəmi var, onun içində onun iki gənclik tanışlığı yerləşir və s.

Şübhəsizdir ki, müalicə dövründə Doranın gördüyü yuxu — bəlkə də açıq məzmununu dəyişmədən — yeni bir aktual məna qazanmışdı. O, yuxu düşüncələri arasında mənim müalicəmlə əlaqəni daxil etmiş və həmin dövrdəki təhlükədən yayınmaq qərarının yenilənməsinə uyğun gəlmişdi. Əgər oyanandan sonra L.-də tüstünü artıq hiss etdiyini iddia edərkən onun tərəfindən yaddaş aldanması baş verməmişsə, onda etiraf etmək lazımdır ki, o, mənim «Tüstü olan yerdə od da var» sözlərimi çox məharətlə hazır yuxu formasının altına yerləşdirmiş və bu ifadənin son elementin həddindən artıq müəyyənləşdirilməsində istifadə olunduğu görünür. Onun üçün son aktual səbəb, ananın yemək otağını kilidləməsi və bununla da qardaşın öz yataq otağında kilidli qalması, L.-dəki Cənab K.-nın təqibinə bağlanma imkanı verdi; bu təqib onun qərarının yetkinləşdiyi, yataq otağını kilidləyə bilmədiyi anda baş vermişdi. Bəlkə də qardaş həmin dövrdəki yuxularda görünmürdü, ona görə də «mənim iki uşağım» sözləri yalnız son səbəbdən sonra yuxu məzmununa daxil olmuşdu.

III. İkinci yuxu

Birinci yuxudan bir neçə həftə sonra ikinci yuxu baş verdi və analiz onun həlli ilə dayandı. Bu yuxu birinci yuxu qədər tamamilə şəffaf edilməyə imkan vermədi, lakin xəstənin ruh vəziyyəti haqqında zəruri olan fərziyyənin arzulanan təsdiqini gətirdi, yaddaş boşluğunu doldurdu və onun digər bir simptomunun yaranmasına dərin nəzər salmağa imkan verdi.

Dora belə danışdı: Mən tanımadığım bir şəhərdə gəzintiyə çıxıram, mənə yad olan küçələr və meydanlar görürəm. Sonra mənim yaşadığım bir evə girirəm, öz otağıma gedirəm və orada anamdan gələn bir məktub tapıram. O yazır: valideynlərin xəbəri olmadan evdən getdiyim üçün, atanın xəstələndiyini mənə yazmaq istəməmişdi. İndi o vəfat edib və əgər istəsən, gələ bilərsən. Mən indi vağzala gedirəm və təxminən 100 dəfə soruşuram: Vağzal haradadır? Həmişə cavab alıram: Beş dəqiqə. Sonra qarşımda sıx bir meşə görürəm, içinə girirəm və orada rastlaşdığım bir kişidən soruşuram. O mənə deyir: Hələ 2½ saat qalıb. O, mənə yol yoldaşlığı təklif edir. Mən imtina edirəm və tək gedirəm. Vağzalı qarşımda görürəm və ona çata bilmirəm. Bu, yuxuda irəliləyə bilmədikdə yaranan adi təşviş hissidir. Sonra evdəyəm, arada mən getmiş olmalıyam, amma bunun haqqında heç nə bilmirəm. — Qapıçı otağına girirəm və ondan mənzilimizi soruşuram. Xidmətçi qız mənə qapını açır və cavab verir: Ana və digərləri artıq qəbiristanlıqdadır.¹⁵⁸,¹⁵⁹,¹⁶⁰

Bu yuxunun yozumu çətinliksiz keçmədi. Onun məzmunu ilə bağlı olan, bizim yarımçıq dayandığımız özünəməxsus şərait üzündən hər şey aydınlaşdırılmadı və bununla da yenidən o bağlıdır ki, mənim yaddaşım çıxarılan nəticələrin ardıcıllığını hər yerdə eyni dərəcədə etibarlı saxlamamışdır. Əvvəlcədən onu da deyim ki, yuxu araya girdiyi zaman davam edən analizin mövzusu nə idi. Dora bir müddətdir ki, öz hərəkətlərinin ehtimal edilən motivlərlə əlaqəsi barədə özü suallar qaldırırdı. Bu suallardan biri belə idi: Niyə gölün yanındakı səhnədən sonrakı ilk günlərdə hələ də bu barədə susmuşdum? İkincisi: Niyə sonra birdən-birə valideynlərimə bu barədə danışdım? Ümumiyyətlə, onun K.-nın elçiliyindən özünü bu qədər ağır təhqir olunmuş hiss etməsinin hələ izaha ehtiyacı olduğunu görürdüm, xüsusən də ona görə ki, məndə o anlayış yaranmağa başlayırdı ki, Doraya elçilik etmək cəhdi cənab K. üçün də qeyri-ciddi bir başdan çıxarma cəhdi demək deyildi. Onun baş verənlərdən valideynlərini xəbərdar etməsini mən artıq xəstəlikli intiqam hissinin təsiri altında olan bir hərəkət kimi izah edirdim. Normal bir qız, məncə belə olmalıdır, bu kimi işlərin öhdəsindən təkbaşına gələr.

Deməli, bu yuxunun analizinə təqdim olunan materialı mənim xatırlamamda yaranan kifayət qədər rəngarəng ardıcıllıqla təqdim edəcəyəm.¹⁶¹

O, yad bir şəhərdə təkbaşına azır, küçələr və meydanlar görür. O, əmin edir ki, bu, mənim ilk təxmin etdiyim B. deyildi, əksinə, onun heç vaxt olmadığı bir şəhər idi. Davam etmək yaxın idi: Siz axı yuxu şəkillərini götürdüyünüz şəkillər və ya fotoşəkillər görmüş ola bilərsiniz. Bu qeyddən sonra meydandakı abidə barədə əlavə ortaya çıxdı və dərhal da mənbə barədə məlumat. O, Milad bayramlarına alman kurortundan şəhər mənzərələri olan bir albom almışdı və elə dünən onu qonaq gəlmiş qohumlarına göstərmək üçün çıxarmışdı. Albom dərhal tapılmayan bir şəkil qutusunda idi və o, anasından soruşdu: «Qutu haradadır?» Şəkillərdən biri abidə olan bir meydanı göstərirdi. Hədiyyə edən isə bir gənc mühəndis idi ki, o, onunla bir vaxtlar fabrik şəhərində qısa tanışlıq etmişdi. Gənc kişi tez bir zamanda müstəqilliyə çatmaq üçün Almaniyada bir vəzifə qəbul etmişdi, özünü yada salmaq üçün hər fürsətdən istifadə edirdi və təxmin etmək asan idi ki, o, vaxtı gələndə, mövqeyi yaxşılaşdıqdan sonra Doraya elçilik etmək niyyətində idi. Amma buna hələ vaxt lazım idi, deməli, gözləmək lazım idi.

Yad bir şəhərdə gəzib-dolaşma həddindən artıq müəyyən edilmişdi. Bu, həmin günün səbəblərindən birinə gətirib çıxarırdı. Bayram günlərində gənc bir əmioğlu qonaq gəlmişdi və ona indi Vyana şəhərini göstərməli idi. Bu gündəlik səbəb əlbəttə ki, olduqca əhəmiyyətsiz idi. Lakin əmioğlu ona Dresdenə qısa müddətli ilk səfərini xatırlatdı. O vaxt o, yad kimi gəzib-dolaşır, məşhur qalereyanı ziyarət etməyi təbii ki, qaçırmırdı. Onlarla birlikdə olan və Dresdeni tanıyan başqa bir əmioğlu qalereyada bələdçi olmaq istədi. Amma o, onu rədd etdi və tək getdi, xoşuna gələn rəsm əsərlərinin qarşısında dayandı. Sikstin Madonnası qarşısında iki saat uzun müddət sakit, xəyalpərəst heyranlıq içində dayandı. Rəsm əsərinin ona nə qədər xoş gəldiyi sualına cavab olaraq aydın bir şey deyə bilmədi. Nəhayət dedi: Madonna.¹⁶²

Bu fikirlərin həqiqətən yuxu yaradan materiala aid olması şübhəsizdir. Onlar yuxu məzmununda dəyişməz şəkildə yenidən tapdığımız hissələri (onu rədd etdi və tək getdi — iki saat) əhatə edir. Artıq qeyd edirəm ki, «rəsm əsərləri» yuxu düşüncələrinin toxumasında bir düyün nöqtəsinə uyğun gəlir (albomdakı rəsm əsərləri — Dresden rəsm əsərləri). Həmçinin Məryəm, bakirə ana mövzusunu daha sonra izləmək üçün seçmək istəyirəm. Ən əsası isə görürəm ki, o, yuxunun bu ilk hissəsində gənc bir kişi ilə özünü eyniləşdirir. O, yad yerdə gəzib-dolaşır, bir məqsədə çatmağa çalışır, amma ona mane olunur, səbr etməli, gözləməli olur. Əgər o, bu zaman mühəndisi düşünürdüsə, bu məqsədin bir qadının, onun öz şəxsiyyətinin mənimsənilməsi olması uyğun gələrdi. Bunun əvəzinə isə — vağzal idi, lakin yuxudakı sualın həqiqətən verilən sualla olan münasibətinə görə biz onun yerinə bir qutu qoya bilərik. Bir qutu və bir qadın, bu daha yaxşı uyğun gəlir.

O, bəlkə də yüz dəfə soruşur... Bu, yuxunun daha az əhəmiyyətsiz olan başqa bir səbəbinə gətirib çıxarır. Dünən axşam cəmiyyətdən sonra atası ondan konyak gətirməsini xahiş etdi; əgər əvvəlcə konyak içməsə, yata bilməzmiş. Anasından yemək dolabının açarını istədi, amma ana bir söhbətə qarışmışdı və ona cavab vermədi, ta ki, o, səbirsizliklə şişirdərək: «Artıq sənə açarın harada olduğunu yüz dəfə soruşmuşam» deyənə qədər. Əslində o, sualı təbii ki, təxminən beş dəfə təkrarlamışdı.¹⁶³

«Açar haradadır?» sualı mənə «Qutu haradadır?» sualının kişi qarşılığı kimi görünür (baxın birinci yuxu, səhifə 228). Deməli, bunlar — cinsiyyət orqanları haqqında suallardır.

Eyni qohumlar məclisində kimsə atanın şərəfinə badə qaldırmış və onun «hələ uzun müddət ən yaxşı sağlamlıqda və s.» qalacağı ümidini bildirmişdi. Bu zaman atanın yorğun simasında elə qəribə bir titrəyiş olmuşdu və o, atanın hansı düşüncələri boğmağa məcbur olduğunu anlamışdı. Yazıq xəstə adam! Kim bilə bilərdi ki, ona daha nə qədər ömür qismət olunmuşdu.

Bununla biz yuxudakı məktubun məzmununa çatmış olduq. Ata ölmüşdü, o isə özbaşına evdən uzaqlaşmışdı. Mən yuxuda məktub məsələsində onu dərhal valideynlərə yazdığı və ya heç olmasa valideynlər üçün qələmə aldığı vida məktubunu xatırlatdım. Bu məktub atanı dəhşətə salmaq, bununla da onun xanım K.-dan əl çəkməsinə nail olmaq, ya da heç olmasa, buna meyilləndirmək mümkün olmadıqda, ondan qisas almaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Biz onun ölümü və atasının ölümü mövzusu ətrafındayıq (yuxuda sonralar qəbiristanlıq). Əgər yuxunun fasadını təşkil edən situasiyanın ataya qarşı qisas fantaziyasına uyğun gəldiyini fərz etsək, yanılmış olarıqmı? Bir gün əvvəlki mərhəmətli düşüncələr buna yaxşı uyğun gələrdi. Fantaziya isə belə idi: O, evdən uzaqlara, yad ellərə gedəcəkdi və ata bundan kədərlənərək, onun həsrətindən ürəyi partlayacaqdı. Onda o, qisasını almış olacaqdı. Axı o, indi konyaksız yata bilməyən atanın nəyinin çatışmadığını çox yaxşı anlayırdı.

Qisasçılığı yuxu düşüncələrinin sonrakı sintezi üçün yeni element kimi yadda saxlamalıyıq.¹⁶⁴

Məktubun məzmunu isə daha başqa təyinediciliyə imkan verməli idi. «Əgər istəsən» əlavəsi haradan gəlirdi?

Onda yadına düşdü ki, «istəsən» sözünün arxasında sual işarəsi durmuşdu və bununla o, bu sözləri də xanım K.-nın L.-yə (gölün yanına) dəvəti ehtiva edən məktubundan sitat kimi tanıdı. Bu məktubda tam diqqətçəkən şəkildə, «əgər gəlmək istəsən?» əlavəsindən sonra cümlənin quruluşunun ortasında sual işarəsi dururdu.

Beləliklə, biz yenidən gölün kənarındakı səhnəyə və onunla bağlı tapmacalara qayıtdıq. Ondan xahiş etdim ki, bu səhnəni bir dəfə də ətraflı danışsın. Əvvəlcə çox yeni bir şey demədi. Cənab K. bir qədər ciddi giriş söyləmişdi; lakin o, onu sona qədər danışmağa qoymadı. Yalnız nədən getdiyini anlayan kimi onun üzünə şillə vurdu və qaçıb getdi. Hansı sözləri işlətdiyini bilmək istəyirdim; o, yalnız onun əsaslandırmasını xatırlayır: «Bilirsiniz, mənim arvadımdan heç bir xeyir görmürəm.» Sonra onunla bir daha rastlaşmamaq üçün L.-yə gedən yolu gölün ətrafı ilə piyada getmək istədi və qarşısına çıxan bir kişidən oraya nə qədər yol olduğunu soruşdu. Onun cavabına: «2½ saat» deyincə, bu niyyətindən əl çəkdi və yenə də bir az sonra yola düşəcək gəmiyə tərəf getdi. Cənab K. də yenidən orada idi, ona yaxınlaşdı, onu bağışlamasını və baş verənlərdən heç nə danışmamasını xahiş etdi. Lakin o, heç bir cavab vermədi. — Bəli, yuxudakı meşə gölün sahilindəki meşəyə tamamilə bənzəyirdi, indicə yenidən təsvir olunan səhnə məhz orada cərəyan etmişdi. Lakin o, dünən «Sezession» sərgisindəki bir rəsm əsərində də eyni sıx meşəni görmüşdü. Şəklin arxa planında nimfalar görünürdü¹⁶⁵⁾. İndi məndə bir şübhə qətiyyətə çevrildi. Qadın cinsiyyət orqanları yerinə «vağzal» və «qəbiristanlıq» kifayət qədər diqqətçəkən idi, lakin mənim itilənmiş diqqətimi bənzər quruluşlu «dəhliz»ə — qadın cinsiyyət orqanlarının müəyyən bir nahiyəsi üçün anatomik terminə — yönəltmişdi. Lakin bu, gülməli bir səhv ola bilərdi. İndi isə «sıx meşə»nin arxa planında görünən «nimfalar» da buna əlavə olunduqda, artıq heç bir şübhəyə yer qalmırdı. Bu, simvolik cinsi coğrafiya idi! Nimfalar, həkimə məlum olduğu, lakin sadə adama məlum olmadığı kimi — hərçənd birincisi üçün də çox işlədilmir — qasıq tüklərindən ibarət «sıx meşə»nin arxa planındakı kiçik dodaqcıqlar adlanır. Lakin «dəhliz» və «nimfalar» kimi texniki adları işlədən kimsə öz biliyini kitablardan — populyar kitablardan deyil, anatomik dərsliklərdən və ya cinsi maraqla yanan gəncliyin adi sığınacağı olan ensiklopedik lüğətdən — götürmüş olmalı idi. Deməli, yuxunun birinci situasiyasının arxasında, əgər bu yozum düzgün idisə, bir deflorasiya fantaziyası gizlənirdi — kişinin qadın cinsiyyət orqanına daxil olmağa çalışması¹⁶⁶⁾.

Ona öz nəticələrimi bildirdim. Təəssürat mütləq güclü olmalı idi, çünki dərhal yuxunun unudulmuş bir parçası ortaya çıxdı: onun sakitcə öz otağına getməsi və masasının üzərində duran böyük bir kitabı oxuması. Burada vurğu iki detalladır: sakit və böyük (kitab haqqında). Mən soruşdum: Bu, ensiklopediya ölçüsündə idi? O, təsdiq etdi. İndi uşaqlar qadağan olunmuş mövzular haqqında ensiklopediyada heç vaxt sakit oxumurlar. Onlar titrəyirlər və təşvişlənirlər, gəlib-gəlmədiyini görmək üçün ətrafa təşvişlə baxırlar. Belə bir oxuma zamanı valideynlər çox mane olur. Lakin yuxunun istəyi yerinə yetirən gücü narahat vəziyyəti köklü şəkildə yaxşılaşdırmışdı. Ata ölmüşdü və digərləri artıq qəbiristanlığa yola düşmüşdülər. O, istədiyi şeyi sakit oxuya bilərdi. Bu o demək deyilmi ki, onun intiqam səbəblərindən biri də valideynlərin məcburiyyətinə qarşı üsyan idi? Ata öləndə, o, istədiyi kimi oxuya və ya sevgi yaşaya bilərdi. Əvvəlcə o, konversasiya ensiklopediyasında oxuduğunu heç vaxt xatırlamaq istəmədi, sonra belə bir xatirənin onda peyda olduğunu etiraf etdi, əlbəttə, zərərsiz məzmunlu. Sevimli xalası çox ağır xəstə ikən və Vyanaya səyahəti artıq qərarlaşdırılmış zaman, başqa bir dayıdan məktub gəldi, Vyanaya səyahət edə bilməzdilər, bir uşaq, yəni Doranın qohumu, apandisitdən təhlükəli şəkildə xəstələnmişdi. O zaman o, ensiklopediyada apandisit əlamətlərinin nə olduğunu oxudu. Oxuduqlarından o, hələ də qarında xarakterik lokalizasiya olunmuş ağrını xatırlayır.¹⁶⁷,¹⁶⁸,¹⁶⁹

İndi mən xatırladım ki, xalanın ölümündən qısa müddət sonra o, Vyanada iddia edilən apandisit xəstəliyini keçirmişdi. İndiyə qədər mən bu xəstəliyi onun histerik nailiyyətlərinə aid etməyə cəsarət etməmişdim. O, danışdı ki, ilk günlərdə hərarət yüksək idi və ensiklopediyada oxuduğu eyni aşağı qarın ağrısını hiss edirdi. Ona soyuq kompreslər verilmişdi, lakin o, onlara dözə bilməmişdi; ikinci gündə şiddətli ağrılarla, xəstəliyindən bəri çox qeyri-müntəzəm olan menstruasiya dövrü başladı. O, o zaman həmişə qəbizlikdən əziyyət çəkirdi.

Bu vəziyyəti təmamilə histerik bir vəziyyət kimi qəbul etmək düzgün deyildi. Hətta histerik qızdırmanın şübhəsiz ki, baş verdiyi halda, bu şübhəli xəstəliyin qızdırmasını o zamanlar mövcud olan orqanik bir səbəbə deyil, histeriyaya aid etmək özbaşına görünürdü. İzləməni tərk etmək istəyirdim, lakin o, yuxunun son əlavəsini gətirərək öz-özünə irəliləməyə kömək etdi: Özünü xüsusilə aydın şəkildə pilləkənlərdən yuxarı qalxarkən görürdü.

Buna görə təbii ki, xüsusi bir təyinat tələb etdim. Onun ciddi niyyət etmədiyi etirazını, yəni yuxarı mərtəbədə yerləşən mənzilinə getmək istəyirsə, pilləkənlərdən yuxarı qalxmalı olduğunu, asanlıqla rədd edə bildim; əgər yuxuda yad şəhərdən Vyanaya səyahət edərkən dəmir yolu səyahətini nəzərə almırsa, onda yuxuda pilləkənlərin pillələrini də nəzərə almaya bilər. Daha sonra belə danışdı: Apandisitdən sonra sağ ayağını sürüdüyü üçün pis gəzə bilirdi. Bu, uzun müddət belə qaldı və buna görə də xüsusilə pilləkənlərdən qaçmağı xoşlayırdı. Hətta indi də ayaq bəzən geridə qalır. Atasının tələbi ilə məsləhətləşdiyi həkimlər, apandisitdən sonra bu qədər qeyri-adi qalıqdan çox təəccübləndilər, xüsusilə də qarındakı ağrı yenidən baş vermədiyi və ayağın sürülməsinə heç bir şəkildə eşlik etmədiyi üçün.

Bu, əsl histerik bir simptom idi. Hətta qızdırma o zamanlar orqanik olaraq, məsələn, xüsusi bir lokalizasiya olmadan çox yayılmış qrip xəstəliklərindən biri ilə şərtləndirilmiş olsa belə, nevrozun təsadüfə sahib çıxaraq onu öz ifadələrindən biri üçün istifadəyə çevirdiyi təsdiqlənmişdi. Deməli, o, ensiklopediyada oxuduğu bir xəstəliyi qazanmış, bu oxuma üçün cəzalandırılmış və cəzanın zərərsiz məqalənin oxunmasına aid ola bilməyəcəyini, lakin zərərsiz oxumadan sonra ona daha günahkar bir oxuma qoşulduqdan sonra yerdəyişmə nəticəsində baş verdiyini, bu gün yaddaşda eyni vaxtdakı zərərsiz oxumanın arxasında gizləndiyini söyləməli idi. Bəlkə də o zaman hansı mövzular haqqında oxuduğunu hələ də araşdırmaq mümkün idi.¹⁷⁰

Nə demək idi perityphlitisə bənzəmək istəyən vəziyyət? Patologiyanın qalan hissəsi, bir ayağın sürünməsi, perityphlitisə heç cür uyğun gəlməyən bu əlamət, xəstəlik mənzərəsinin gizli, bəlkə də cinsi mənasına daha yaxşı uyğunlaşmalı idi və öz növbəsində, əgər aydınlaşdırılsa, axtarılan bu mənası işıqlandıra bilərdi. Mən bu sirrə yol tapmağa çalışdım. Yuxuda zamanlar keçmişdi; bioloji hadisələrin hamısında zaman həqiqətən heç də əhəmiyyətsiz deyil. Mən buna görə soruşdum ki, bu apandisit nə vaxt baş verib, göl kənarındakı səhnədən əvvəlmi, yoxsa sonramı. Dərhal verilən, bütün çətinlikləri bir anda həll edən cavab belə oldu: doqquz ay sonra. Bu müddət xarakterikdir. İddia edilən apandisit beləliklə, xəstənin əlində olan mütevazı vasitələrlə, ağrılar və aybaşı qanaması ilə, doğum fantaziyasını reallaşdırmışdı. O, əlbəttə, bu müddətin mənasını bilirdi və o vaxt hamiləlik və doğum haqqında lüğətdə oxuduğu ehtimalını inkar edə bilməzdi. Amma geriyə çəkilmiş ayaq nə idi? İndi mən təxmin etməyə cəhd etməli idim. Ayağını burxan adam belə gedir. Deməli, o, «səhv addım» atmışdı, göl kənarındakı səhnədən doqquz ay sonra doğum edə bildiyi üçün bu, tamamilə doğru idi. Yalnız mən daha bir tələb irəli sürməli idim. Mənim inancıma görə, belə simptomlar yalnız onlar üçün uşaqlıqdan qalmış nümunə olduqda yarana bilər. Sonrakı dövrlərin təəssüratlarından qalan xatirələr, indiyə qədərki təcrübələrimə əsasən qətiyyətlə bildirməliyəm ki, simptom kimi özünü təsbit etmək gücünə malik deyil. Mən uşaqlıqdan istədiyim materialı mənə təqdim edəcəyinə demək olar ki, ümid etmək cəsarətini göstərə bilməzdim, çünki həqiqətən də inanmaq istədiyim yuxarıdakı cümləni hələ ümumi şəkildə irəli sürə bilmərəm. Amma burada təsdiq dərhal gəldi. Bəli, uşaqlıqda eyni ayağını bir dəfə burxmışdı, B. şəhərində pilləkənlərlə enərkən bir pillədən sürüşmüşdü; ayaq, hətta sonradan geriyə çəkdiyi eyni ayaq idi, şişmiş, sarğı edilməli olmuş, bir neçə həftə sakit qalmışdı. Bu, səkkiz yaşında əsəbi astmadan qısa müddət əvvəl baş vermişdi. İndi bu fantaziyanın sübutundan istifadə etmək lazım idi: Əgər göl kənarındakı səhnədən doqquz ay sonra doğum keçirsəniz və sonra «səhv addım»ın nəticələri ilə bu günə qədər gəzirsinizsə, bu, göl kənarındakı səhnənin nəticəsini şüursuzluqda təəssüfləndiyinizi sübut edir. Deməli, onu şüursuz düşüncənizdə düzəltmisiniz. Doğum fantaziyanızın şərti ondan ibarətdir ki, o vaxt nəsə baş verib, o vaxt siz sonradan lüğətdən çıxarmalı olduğunuz hər şeyi yaşamış və təcrübə etmisiniz. Görürsünüz ki, cənab K.-ya olan məhəbbətiniz həmin səhnə ilə bitməyib, mənim iddia etdiyim kimi, bu günə qədər — əlbəttə, sizə şüursuz olaraq — davam edir. — O, artıq buna etiraz da etmədi.¹⁷¹,¹⁷²

İkinci yuxunun aydınlaşdırılmasına yönəlmiş bu işlər iki saat tələb etmişdi. İkinci seansın sonunda əldə edilənlə bağlı məmnuniyyətimi ifadə etdikdə, o, həqarət dolu cavab verdi: «Buradan nə çox şey çıxıb?» və beləliklə, məni sonrakı aşkarlamaların yaxınlaşmasına hazırladı.¹⁷³

Uşağa qarşı analıq həsrəti, təhlilin davam etdirilməsi halında, ehtimal ki, onun davranışının qaranlıq, lakin güclü motivasiyası kimi üzə çıxarıla bilərdi. — Son vaxtlar ortaya qoyduğu çoxsaylı suallar, lüğətdən öyrənməyə çalışdığı cinsi maraq suallarının gecikmiş nəslləri kimi görünür. Ehtimal etmək olar ki, o, hamiləlik, doğuş, bakirəlik və buna bənzər mövzular haqqında oxumuşdur. — İkinci yuxu vəziyyətinin kontekstinə daxil edilməli olan suallardan biri, yuxunun təkrarlanması zamanı onun yadından çıxıb. Bu sual yalnız belə ola bilərdi: «Burada cənab *** yaşayırmı?» və ya: «Cənab *** harada yaşayır?» Onun bu görünüşdə zərərsiz sualı, ümumiyyətlə yuxuya daxil etdikdən sonra unutması müəyyən səbəbə malik olmalıdır. Mən bu səbəbi özündə daşıyan soyadında tapıram; o, obyekt mənasına malikdir, üstəlik çoxsaylı mənalara malikdir, yəni «iki mənalı söz» kimi qəbul edilə bilər. Təəssüf ki, bu adı açıqlaya bilmirəm ki, onun «iki mənalı və ədəbsiz» şeyləri ifadə etmək üçün nə qədər məharətlə istifadə olunduğunu göstərim. Yuxunun başqa bir hissəsində, materialın xalanın ölümü ilə bağlı xatirələrdən gəldiyi yerdə, «Siz artıq qəbiristanlığa getmisiniz» cümləsində də xalanın adına sözlə işarə edildiyini görmək bu yozumu dəstəkləyir. Bu qeyri-ədəb sözlərdə, şübhəsiz ki, ikinci bir şifahi mənbəyə işarə var, çünki onlar üçün lüğət kifayət etmir. Xanım K.-nın, yəni iftiracı qadının, bu mənbə olduğunu eşitsəydim təəccüblənməzdim. Dora məhz onu qorumuş, digər şəxsləri isə demək olar ki, xəyanətkar qisasla təqib etmişdir; bu qədər çox yerdəyişmələrin arxasında, sadə bir amili, xanım K.-ya dərin köklənmiş homoseksual sevgini güman etmək olar.

Üçüncü görüşməyə gəldiyində belə dedi: «Bilirsiniz, Həkim Bəy, bu gün burada son dəfə olduğumu?» — Mən bunu bilə bilmərəm, çünki siz mənə bunun haqqında heç nə deməmisiniz. — «Bəli, mən qərar vermişəm ki, Yeni ilə qədər dözməyə davam edəcəyəm; lakin müalicənin baş verməsini daha uzun gözləmək istəmirəm.» — Siz bilirsiniz ki, çıxıb getmək azadlığınız həmişə var. Bu gün isə hələ işləməliyik. Qərarı nə vaxt verdiniz? — «14 gün əvvəl, güman edirəm.» — Bu, sanki bir xidmətçi qadının və ya tərbiyəçi xanımın 14 günlük işdən çıxma bildirişi kimi səslənir. — «O vaxt K. ailəsində işləyən və işdən çıxmış bir tərbiyəçi xanım da var idi, mən onları göldəki L. şəhərində ziyarət edəndə.» — Belə? Haqqında heç vaxt danışmadığınız bir tərbiyəçi xanım. Zəhmət olmasa, danışın.

«Evə tərbiyəçi xanım kimi gənc bir qız gəlmişdi, uşaqlara baxırdı və cənab K.-ya qarşı çox qəribə davranırdı. Ona salam vermir, cavab vermir, süfrədə bir şey istəyəndə ona heç nə uzatmırdı, qısası, ona elə rəftar edirdi ki, sanki o, yoxdur. Əlbəttə, o da ona qarşı çox nəzakətli deyildi. Göldəki səhnədən bir və ya iki gün əvvəl qız məni bir kənara çəkdi; mənə bir şey demək istəyirdi. Sonra mənə danışdı ki, xanım bir neçə həftəlik yox ikən, cənab K. ona yaxınlaşmış, ona çox diqqət göstərmiş və ondan ona yaxınlıq göstərməsini xahiş etmişdi; arvadından heç bir xeyir görmədiyini demiş və s.»... Bunlar, sizin ona üzünə şillə vurduğunuz zaman, sizin üçün etdiyi təklifdə istifadə etdiyi eyni sözlərdir. — «Bəli. O, ona təslim oldu, lakin qısa müddət sonra o, artıq ona əhəmiyyət vermədi və qız o vaxtdan bəri ondan nifrət edirdi.» — Bu tərbiyəçi xanım işdən çıxmışdı? — «Xeyr, çıxmaq istəyirdi. Mənə dedi ki, tək qaldığını hiss edən kimi hadisəni dərhal valideynlərinə bildirmişdi, onlar ləyaqətli adamlardır və Almaniyanın bir yerində yaşayırlar. Valideynlər dərhal evi tərk etməsini tələb etmişdilər və o, bunu etməyincə ona yazmışdılar ki, artıq ondan heç nə bilmək istəmirlər və evə geri qayıda bilməz.» — Niyə getmədi? — «Dedi ki, cənab K.-nın davranışında bir dəyişiklik olub-olmayacağını görmək üçün bir az daha gözləmək istəyir. Bu cür yaşamağa dözmür. Dəyişiklik görməsə, işdən çıxacaq və gedəcək.» — Qızın başına nə gəldi? — «Yalnız bilirəm ki, o, gedib.» — Bu macəradan uşaq sahibi olubmu? — «Xeyr.»¹⁷⁴

Deməli — əslində tamamilə qanunauyğun şəkildə — təhlil prosesinin ortasında, əvvəllər qaldırılmış problemlərin həllinə kömək edən real material parçası üzə çıxmışdı. Mən Doraya deyə bildim: İndi sizə təklif olunan müraciətə cavab olaraq endirdiyiniz zərbənin motivini bilirəm. Bu, sizə edilən tələbə görə incinmə deyil, qısqanc qisas idi. Tərbiyəçi qız öz hekayəsini sizə danışanda, siz hələ də hisslərinizə uyğun gəlməyən hər şeyi kənara itələmək sənətindən istifadə edirdiniz. Cənab K. «Arvadımdan heç bir xeyir görmürəm» sözlərini işlətdiyi — ki, bu sözləri o, həmin xanıma da demişdi — anında, sizdə yeni təhriklər oyandı və tərəzi bir tərəfə əyildi. Siz özünüzə dediniz: «O, cəsarət edir, məni bir tərbiyəçi, bir xidmətçi kimi rəftar etməyə cəhd edir?» Bu qürur zədələnməsi qısqanclığa və şüurlu, soyuqqanlı motivlərə əlavə olundu: bu, artıq həddindən çox idi. Tərbiyəçi qızın hekayəsinin sizə nə qədər təsir etdiyini sübut etmək üçün, yuxularda və davranışlarınızda onunla təkrarlanan eyniləşmələri qarşınıza qoyuram. Siz valideynlərə, bunu — indiyədək anlamadığımız kimi — qız valideynlərinə necə yazmışdısa, elə də deyirsiniz. Siz mənə 14 günlük xəbərdarlıq müddəti ilə bir tərbiyəçi kimi istefanızı bildirirsiniz. Yuxudakı məktub, sizə evə qayıtmağa icazə verən məktub, qızın valideynlərinin ona evə qayıtmağı qadağan etdiyi məktubun qarşılığıdır.¹⁷⁵

«Nə üçün mən bunu dərhal valideynlərimə danışmadım?»

Siz nə qədər vaxtın keçməsinə imkan vermisiniz?

«İyunun sonunda hadisə baş verdi; iyulun 14-də mən bunu anama danışdım.»

Yenə də 14 gün, xidmətçi şəxslər üçün xarakterik olan müddət! Sizin sualınıza indi cavab verə bilərəm. Siz həmin bədbəxt qızı çox yaxşı başa düşmüsünüz. O, dərhal getmək istəmirdi, çünki hələ də ümid edirdi, Cənab K.-nın məhəbbəti yenidən ona tərəf yönələcəyini gözləyirdi. Deməli, bu da sizin motiviniz olmalı idi. Siz müddəti gözləyirdiniz, görəsən o, müraciətini təkrarlayacaqmı, bundan siz onun ciddi olduğunu və sizinlə tərbiyəçi qızla olduğu kimi oynamaq istəmədiyini nəticə çıxaracaqdınız.

«Getdikdən sonrakı ilk günlərdə o, hələ də bir açıqca göndərirdi.»

Bəli, lakin sonra heç nə gəlməyincə, siz qisasınıza sərbəstlik verdiniz. Hətta təsəvvür edə bilərəm ki, həmin vaxt ona qarşı irəli sürdüyünüz ittihamla onu sizin yaşayış yerinizə gəlməyə məcbur etmək kimi yan məqsəd üçün də yer qalırdı.

«...Çünki o, bunu bizə ilk dəfə təklif etmişdi» — o, sözünə müdaxilə etdi. — Onda ona olan həsrətiniz sakitləşərdi — burada o, təsdiq edərək başını tərpətdi, mən bunu gözləmirdim — və o, sizə tələb etdiyiniz satisfaksiyanı verə bilərdi.

«Hansı satisfaksiya?»

Mən indi sezməyə başlayıram ki, siz Cənab K. ilə olan məsələni, indiyə qədər açıqlamaq istədiyinizdən çox daha ciddi qəbul etmisiniz. K. ailəsi arasında tez-tez boşanma haqqında söhbət gedirdi?

«Əlbəttə, əvvəlcə uşaqlara görə istəmirdi, indi isə istəyir, amma o, artıq istəmir.»¹⁷⁶

Onun sizinlə evlənmək üçün arvadından boşanmaq istədiyini, indi isə əvəz tapa bilmədiyi üçün artıq istəmədiyini düşünməmisiniz? İki il əvvəl çox gənc idiniz, amma ananızın 17 yaşında nişanlandığını və sonra iki il ərzində əri üçün gözlədiyini mənə özünüz danışmısınız. Ananın eşq hekayəsi adətən qız üçün nümunə olur. Deməli, siz də onu gözləmək istəyirdiniz və onun yalnız sizin onun arvadı olmaq üçün kifayət qədər yetkinləşməyinizi gözlədiyini düşünürdünüz. Mən təsəvvür edirəm ki, bu, sizin üçün çox ciddi həyat planı idi. Hətta cənab K.-nın belə bir niyyətini inkar etmək haqqınız belə yoxdur və mənə onun belə bir niyyətə işarə edən kifayət qədər məlumat verdiniz. L.-dəki davranışı da buna zidd deyil. Onun sözünü kəsdiniz və nə demək istədiyini bilmirsiniz. Əlavə olaraq, bu planı həyata keçirmək heç də o qədər qeyri-mümkün deyildi. Ehtimal ki, yalnız buna görə uzun müddət dəstəklədiyiniz atanızın xanım K.-la olan münasibətləri, boşanma üçün xanımın razılığını əldə etmək mümkün olacağına dair sizə təminat verirdi və atanızdan istədiyinizi əldə edə bilərsiniz. Bəli, L.-dəki ayartma başqa cür nəticələnmiş olsaydı, bu, bütün tərəflər üçün yeganə mümkün həll yolu olardı. Mən də düşünürəm ki, ona görə başqa nəticənin olmamasına belə təəssüfləndiniz və onu, apandisit kimi ortaya çıxan fantaziyanızda düzəltdiniz. Deməli, cənab K.-nın təkrar evlənmə təklifi əvəzinə, inkar etməsi və təhqirləri ilə nəticələnən ittihamınızın uğursuzluğu sizin üçün ağır bir məyusluq olmalı idi. Etiraf edirsiniz ki, sizi heç nə, göl kənarındakı səhnəni özünüzün uydurduğunuzu düşünmək qədər qəzəbləndirə bilməz. İndi bilirəm ki, evlənmə təklifinin ciddi olduğunu və cənab K.-nın sizinlə evlənməyincə əl çəkməyəcəyini özünüz uydurduğunuz fikrini xatırlamaq istəmirsiniz.¹⁷⁷,¹⁷⁸

O, digər vaxtlar etdiyi kimi etiraz etmədən dinləmişdi. O, təsirlənmiş görünürdü, ilin dəyişməsi ilə bağlı ən mehriban şəkildə, isti arzularla vidalaşmış və — geri qayıtmamışdı. Məni bir neçə dəfə daha ziyarət edən atası, onun geri gələcəyini təsdiq etmişdi; müalicənin davamına olan həsrətinin ondan sezildiyi deyilirdi. Lakin o, bəlkə də heç vaxt tam səmimi olmamışdı. O, müalicəyə, mən Doranı onunla xanım K. arasında dostluqdan başqa bir şeyin olduğu fikrindən «döndərəcəyimə» ümid edə bildiyi müddət dəstək vermişdi. Onun marağı, bu uğurun mənim niyyətimdə olmadığını sezdiyi zaman sönmüşdü. Mən onun geri qayıtmayacağını bilirdim. Bu, şübhəsiz bir qisas aktı idi; gözləntilərim müalicənin xoşbəxt sonu ilə bağlı ən yüksək həddə çatdığı bir anda, gözlənilməz şəkildə müalicəni dayandırmış və bu ümidləri məhv etmişdi. Onun özünə zərər verməyə təmayülü də bu davranışda öz haqqını tapmışdı. İnsan sinəsində tam ram edilməmiş şəkildə yaşayan ən pis cinləri, onlarla mübarizə aparmaq üçün oyadan bir insan, bu mübarizədə özünün də zədəsiz qalmayacağına hazır olmalıdır. Əgər mən özümü bir rola salmış, onun mənim üçün qalmasının dəyərini şişirtmiş və həkim mövqeyimlə yumşaldılsa da, onun arzuladığı şefqətə bir əvəz kimi görünəcək isti maraq göstərmiş olsaydım, qızın müalicə zamanı yanımda qalmasını təmin edə bilərdimmi? Bilmirəm. Müqavimət kimi qarşıma çıxan amillərin bir hissəsi hər halda naməlum qaldığı üçün, mən həmişə rollar oynamaqdan qaçınmış və daha iddiasız psixoloji sənətlə kifayətlənmişəm. Bütün nəzəri marağıma və kömək etmək istəyən bütün həkim səylərimə baxmayaraq, psixiki təsirin təbiəti etibarilə sərhədlərlə məhdudlaşdırılmalı olduğunu özümə xatırladır və xəstənin iradəsini və dərkini də belə sərhədlər kimi hörmətlə qarşılayıram.

Mən də bilmirəm ki, cənab K., Doranın üzünə endirilən həmin zərbənin heç də qəti bir «Xeyr» olmadığını, əksinə, sonradan oyadılmış qısqanclıqdan irəli gəldiyini, halbuki onun ruh həyatının ən güclü təhriklərinin hələ də onun tərəfini tutduğunu öyrənmiş olsaydı, daha çox nəticə əldə edə bilərdi. Əgər o, bu ilk «Xeyr»i eşitməzlikdən gəlsə və təklifini inandırıcı ehtirasla davam etdirsəydi, qızın meylinin bütün daxili çətinlikləri aşaraq uğur qazanması asan ola bilərdi. Amma mənim fikrimcə, bəlkə də eyni dərəcədə asan olan odur ki, o, sadəcə qıcıqlandırılsın və qisas hissi onun üzərində daha geniş şəkildə təmin edilsin. Motiflərin mübarizəsində qərarın hansı tərəfə — sıxışdırmanın aradan qaldırılmasına, yoxsa gücləndirilməsinə meyl edəcəyini heç vaxt hesablaya bilmərik. Real sevgi tələbinin ödənməsinə qadir olmamaq nevrozun ən əsas xarakterik cəhətlərindən biridir; xəstələr reallıq ilə fantaziya arasındakı ziddiyyətdən idarə olunurlar. Onlar fantaziyalarında ən intensiv şəkildə arzuladıqları şeylərdən, həqiqətdə qarşılarına çıxanda qaçırlar və fantaziyalara ən çox, onların reallaşmasından artıq qorxmadıqları yerlərdə təslim olurlar. Sıxışdırmanın qurduğu sədd, həqiqətən səbəbləndirilmiş şiddətli oyanmaların hücumu altında həqiqətən də yıxıla bilər, nevroz həqiqət tərəfindən hələ də dəf oluna bilər. Lakin biz ümumiyyətlə hesablaya bilmərik ki, kimdə və hansı səbəblə bu sağalma mümkün olardı.¹⁷⁹

IV. Son söz

Mən bu məlumatı təhlilin bir hissəsi kimi elan etmişəm; lakin oxucu, başlığından gözləniləndən çox daha geniş miqyasda natamam olduğunu qeyd etmişdir. Bu, heç də təsadüfi olmayan buraxılışları əsaslandırmağa çalışmaq mənə yaraşar.

Təhlilin nəticələrindən bir sıra hissələr, işin dayandırıldığı anda bəziləri kifayət qədər etibarlı şəkildə müəyyən edilmədiyi, bəziləri isə ümumi nəticəyə qədər davam etdirilməyə ehtiyac duyduğu üçün çıxarılmışdır. Digər hallarda, mənə icazəli görünən yerlərdə, bəzi həllərin ehtimal olunan davamına işarə etmişəm. Xəstənin ağlına gələn fikirlərdən ibarət xammaldan dəyərli şüursuz fikirlərin təmiz məzmununu yalnız hansı üsulla çıxarmaq mümkün olduğunu göstərən, heç də öz-özlüyündə aydın olmayan texnika, mənim tərəfimdən burada tamamilə buraxılmışdır; bununla da oxucunun bu təsvir prosesində mənim hərəkətlərimin düzgünlüyünü təsdiq edə bilməməsi kimi bir çatışmazlıq qalır. Lakin mən, təhlilin texnikasını və histeriya halının daxili strukturunu bir məqalədə işləməyi tamamilə icraolunmaz hesab etdim; bu, mənim üçün demək olar ki, qeyri-mümkün bir iş, oxucu üçün isə əlbəttə ki, oxunulmaz bir mətn olardı. Texnika, müxtəlif hallardan götürülmüş çoxsaylı nümunələrlə izah edilən və hər dəfəki nəticədən asılı olmayan ayrı bir təsvir tələb edir. Mənim psixi hadisələrin təsvirlərində özünü göstərən psixoloji fərziyyələri də burada əsaslandırmağa cəhd etməmişəm. Səthi bir əsaslandırma heç nə verməzdi; ətraflı bir əsaslandırma isə ayrıca bir iş olardı. Mən yalnız təsdiq edə bilərəm ki, müəyyən bir psixoloji sistemə borclu olmadan, psixonevrozlu xəstələrin müşahidəsinin aşkar etdiyi hadisələrin öyrənilməsinə başlamışam və sonra fikirlərimi, müşahidə olunanların əlaqəsini izah etməyə uyğun görünənə qədər düzəltmişəm. Spekulyasiyadan yayınmağımla qürur duymuram; lakin bu fərziyyələr üçün material ən geniş və əməkli müşahidə ilə əldə edilmişdir. Xüsusilə, şüursuz məsələsində mövqeyimin qətiyyəti etiraz doğura bilər, çünki mən şüursuz təsəvvürlərlə, fikirlərlə və təhriklərlə elə işləyirəm ki, sanki onlar bütün şüurlu şeylər kimi psixologiyanın eyni dərəcədə yaxşı və şübhəsiz obyektləridir; lakin mən əminəm ki, eyni hadisə sahəsini eyni üsulla araşdırmağa təşəbbüs edən şəxs, filosofların bütün xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, eyni mövqeyə gəlməkdən yayınmayacaqdır.

Mütəxəssis həmkarlarım, mənim histeriya nəzəriyyəmi tamamilə psixoloji hesab edib, ona görə də əvvəlcədən patologik bir problemi həll etmək qabiliyyətsiz elan etmiş olanlar, bu məqalədən, onların ittihamının texnikanın xarakterini ədalətsiz şəkildə nəzəriyyəyə köçürdüyünü yəqin ki, başa düşəcəklər. Yalnız terapevtik texnika tamamilə psixolojidir; nəzəriyyə nevrozun orqanik əsasına işarə etməyi heç də buraxmır, baxmayaraq ki, o, bu əsası patologik-anatomik dəyişiklikdə axtarmır və gözlənilən kimyəvi dəyişikliyi, orqanik funksiyanın müvəqqəti xarakteri ilə əvəz edərək, hələlik anlaşılmaz kimi qəbul edir. Mənim histeriyanın, eləcə də ümumiyyətlə psixonevrozların əsaslandırmasını gördüyüm cinsi funksiyanın orqanik amil xarakterini daşıdığını heç kim inkar etmək istəməyəcəkdir. Mənim təxminimə görə, cinsi həyatın nəzəriyyəsi müəyyən, oyanma törədən cinsi maddələrin qəbul edilməsindən imtina edə bilməz. Müəyyən xroniki zəhərlərin istifadəsi zamanı baş verən intoksikasiyalar və abstinensiyalar, klinikanın bizə tanıtdığı bütün xəstəlik obrazları arasında, əsl «psixonevrozlara» ən yaxın olanlardır.

Lakin «somatik uyğunluq», perversiyaya doğru infantil rüşeymlər, erogen zonalar və biseksuallığa meyllilik haqqında bu gün söylənilə bilən şeyləri, mən bu məqalədə eyni zamanda açıqlamamışam, yalnız analizin simptomların bu orqanik təməllərinə rast gəldiyi yerləri vurğulamışam. Tək bir hadisədən daha çoxunu etmək mümkün deyildi, həmçinin yuxarıda qeyd olunan eyni səbəblərə görə, bu məqamların təsadüfi müzakirəsindən qaçmaq məcburiyyətində idim. Burada, çox sayda analizin üzərində qurulmuş daha geniş işlər üçün kifayət qədər səbəb mövcuddur.

Bu qədərliklə natamam olan nəşrlə mən yenə də iki məqsədə nail olmaq istəmişdim. Birincisi, yuxuların yozumu haqqında kitabıma əlavə olaraq, əks halda faydasız sayılan bu sənətin ruh həyatındakı gizli və sıxışdırılmış şeyləri üzə çıxarmaq üçün necə istifadə oluna biləcəyini göstərmək; burada təqdim olunan iki yuxunun təhlili zamanı psixoanalizə bənzəyən yuxu yozumu texnikası da nəzərə alınmışdır. İkincisi, bu gün elm üçün tamamilə məlum olmayan, çünki yalnız bu müəyyən üsulun tətbiqi ilə kəşf edilə bilən bir sıra əlaqələrə maraq oyatmaq istəyirdim. Histeriyada psixi proseslərin mürəkkəbliyi, ən müxtəlif təhriklərin yan-yana olması, əkslərin qarşılıqlı bağlanması, sıxışdırmalar və yerdəyişmələr və s. haqqında heç kimin düzgün təxmin apara biləcəyini düşünmürəm. Janetin simptoma çevrilən «ide fixe»-nin vurğulanması, həqiqətən, acınacaqlı bir sxemləşdirmədən başqa bir şey deyil. Təsəvvürləri şüurlu olmaq qabiliyyətindən məhrum olan oyanmaların, biz «normal» adlandırdığımız və təsəvvür məzmunu bizə şüur olunanlardan fərqli olaraq, bir-birinə fərqli təsir etdiyi, fərqli axdığı və fərqli ifadələrə gətirdiyi ehtimalına qarşı durmaq mümkün deyil. Bu qədər aydınlaşdıqdan sonra, birinci növ təsəvvürləri normala çevirməklə nevroz simptomlarını aradan qaldıran bir terapiyanın anlaşılmasına mane olan heç nə qalmır.

Mənim üçün vacib olan, cinsəlliyin histeriyaya xarakterik proseslər mexanizminə haradasa bir dəfə çıxan «deus ex machina» kimi deyil, hər bir simptom və hər bir simptom ifadəsi üçün hərəkətverici qüvvə kimi təsir etdiyini göstərmək idi. Xəstəlik əlamətləri, açıq desək, xəstələrin cinsəllik fəaliyyətidir. Tək bir hal belə ümumi bir hökmü sübut etmək iqtidarında deyil, lakin mən cinsəlliyin psixonevrozlar və ümumiyyətlə nevrozlar probleminin açarı olduğunu, çünki heç vaxt fərqli tapmadığım üçün, dönə-dönə təkrarlaya bilərəm. Onu rədd edən heç vaxt kilidi aça bilməyəcək. Bu hökmü ləğv və ya məhdudlaşdırma qabiliyyətinə malik olan araşdırmaları hələ gözləyirəm. İndiyə qədər buna qarşı eşitdiklərim, şəxsi narazılıq və ya inanmazlıq ifadələri idi ki, onlara Şarkonun sözlərini qarşı qoymaq kifayətdir: «ça n’empêche pas d’exister».

Bu xəstəlik və müalicə tarixçəsindən burada bir hissə dərc etdiyim hal, psixoanalitik terapiyanın dəyərini düzgün işıqlandırmaq üçün uyğun deyil. Müalicə müddətinin qısalığı, təxminən üç ay çəkmiş olması, həmçinin halda mövcud olan başqa bir amil, müalicənin adətən əldə edilə bilən, xəstə və onun yaxınları tərəfindən etiraf edilən, tam sağalmaya az və ya çox yaxın olan yaxşılaşma ilə sona çatmasına mane olmuşdur. Belə sevindirici nəticələr, xəstəlik əlamətlərinin yalnız cinsəlliklə bağlı təhriklər arasındakı daxili münaqişə tərəfindən idarə olunduğu yerlərdə əldə edilir. Bu hallarda xəstələrin vəziyyətinin, patoloji materialın normal materiala çevrilməsi vasitəsilə onların psixiki vəzifələrinin həllinə töhfə verdiyimiz dərəcədə yaxşılaşdığını görürük. Əlamətlərin həyatın xarici motivlərinin xidmətinə qoyulduğu yerlərdə isə proses fərqli gedir; Dorada son iki ildə baş verən də budur. Müalicənin özünün çox irəliləmiş işi xəstələrin vəziyyətini nəzərəçarpan dərəcədə dəyişmədiyi öyrəniləndə təəccüblənirik və asanlıqla aldanmaq olar. Əslində vəziyyət o qədər də pis deyil; əlamətlər iş zamanı yox olmasa da, həkimlə əlaqələr kəsildikdən sonra müəyyən müddətdən sonra yox olurlar. Sağalma və ya yaxşılaşmanın təxirə salınması əslində yalnız həkimin şəxsiyyəti tərəfindən törədilir.

Bu məsələni başa düşülən etmək üçün bir az daha geniş izah verməliyəm. Psixoanalitik müalicə zamanı əlamətlərin yenidən yaranması, demək olar ki, mütəmadi olaraq dayandırılır. Lakin nevrozun məhsuldarlığı tamamilə sönməmiş, əksinə, əksər hallarda şüursuz olan xüsusi bir fikir formalaşmalarının yaradılmasında özünü göstərir; bunlara «transferlər» adı verilə bilər.

Transferlər nədir? Bunlar, analizin irəliləməsi zamanı oyadılmalı və şüurlu edilməli olan təhriklərin və fantaziyaların yenidən nəşrləri, təkrarlarıdır; bu qrupa xas olan xüsusiyyət, əvvəlki bir şəxsin həkimin şəxsiyyəti ilə əvəz olunmasıdır. Başqa sözlə desək, əvvəlki psixiki təcrübələrin bir sıra nümunələri keçmiş kimi deyil, həkimin şəxsiyyətinə aktual münasibət kimi yenidən canlanır. Belə transferlər var ki, məzmunca öz prototiplərindən, əvəzetmədən başqa heç nə ilə fərqlənmir. Deməli, bənzətməni davam etdirsək, bunlar sadəcə yenidən çaplar, dəyişdirilməmiş yenidən nəşrlərdir. Digərləri daha incə hazırlanmışdır; onlar məzmunlarının yumşaldılmasını, mənim dediyim kimi, sublimasiyanı keçmişlər və həkimin şəxsiyyətində və ya şəraitində bacarıqla istifadə olunan real bir xüsusiyyətə söykənərək şüurlu ola bilirlər. Deməli, bunlar yenidən işlənmələrdir, artıq yenidən çaplar deyil.

Analitik texnikanın nəzəriyyəsinə dalsaq, transferin zəruri olaraq tələb olunan bir şey olduğu qənaətinə gəlmək olar. Praktikada ən azından bunun heç bir vasitə ilə qarşısını almaq mümkün olmadığını və xəstəliyin son yaradılışı olan bu şeylə, əvvəlkilərin hamısı kimi, mübarizə aparmaq lazım olduğunu qəbul edirik. İndi isə: işin bu hissəsi ən çətindir. Yuxuların yozumu, xəstənin ağlına gələn fikirlərindən şüursuz düşüncələri və xatirələri çıxarmaq və oxşar tərcümə sənətləri asan öyrənilir; bu zaman mətni həmişə xəstənin özü təqdim edir. Transferi demək olar ki, müstəqil şəkildə, əhəmiyyətsiz ipuçlarına əsaslanaraq və özbaşınalıqda günahkar olmadan tapmaq lazımdır. Lakin ondan yayınmaq olmaz, çünki o, materialı müalicə üçün əlçatan etməyən bütün maneələrin yaradılmasında istifadə olunur və qurulan əlaqələrin düzgünlüyünə inam hissi xəstədə yalnız transferin həllindən sonra yaranır.

İnsan, artıq narahat olan bu üsulun ağır çatışmazlığı kimi qəbul etməyə meylli ola bilər ki, həmin üsul həkimin işini xəstəliyə aid yeni bir psixi məhsullar növünün yaradılması ilə daha da artırır, hətta bəlkə də analitik müalicənin xəstəyə zərər verdiyini transferlərin mövcudluğundan çıxarmaq istəyəcək. Hər ikisi səhvdir. Həkimin işi transfer ilə artmır; çünki ona fərqi yoxdur ki, xəstənin müvafiq təhrikini öz şəxsiyyəti ilə əlaqəli və ya başqa biri ilə əlaqəli şəkildə üstələməli olsun. Lakin müalicə xəstəyə transfer ilə belə, əks halda icra etməyəcəyi yeni bir fəaliyyət yükləmir. Əgər nevrozların müalicəsi psixoanalitik müalicənin istisna olunduğu müəssisələrdə də baş verirsə, əgər histeriyanın metodla deyil, həkimlə müalicə olunduğunu demək mümkün idisə, əgər hipnotik təlqinlə simptomlarından azad etdiyi xəstənin həkimə qarşı bir növ kor asılılıq və davamlı bağlanma hissi inkişaf edirsə, onda bütün bunların elmi izahı xəstənin həkimin şəxsiyyətinə mütəmadi olaraq etdiyi «transferlərdə» görülməlidir. Psixoanalitik müalicə transferi yaratmır, o, yalnız digər gizli qalmış psixi həyat hadisələri kimi, onu üzə çıxarır. Fərq yalnız ondadır ki, xəstə spontan olaraq yalnız müalicəsi üçün şirin və dostluq transferlərini oyadır; əgər bu mümkün deyilsə, ona «simpatik» olmayan həkimdən təsirlənmədən, mümkün qədər tez ayrılır. Psixoanalizdə isə, dəyişmiş motivlər quruluşuna uyğun olaraq, bütün təhriklər, hətta düşmənçilik təhrikləri də oyadılır, analizin istifadəsi üçün şüurlu hala gətirilir və bu zaman transfer həmişə yenidən məhv edilir. Psixoanaliz üçün ən böyük maneə olmağa məhkum olan transfer, hər dəfə onu tapmaq və xəstəyə tərcümə etmək mümkün olduqda, onun ən güclü vasitəsinə çevrilir.¹⁸⁰

«Transfer haqqında danışmalı oldum, çünki Doranın analizinin xüsusiyyətlərini yalnız bu amillə aydınlaşdıra bilirəm. Onun üstünlüyünü təşkil edən və onu ilk, giriş xarakterli nəşr üçün yararlı görünməsinə səbəb olan şey — onun xüsusi şəffaflığı — onun böyük nöqsanı ilə, yəni vaxtından əvvəl kəsilməsinə gətirib çıxaran nöqsanla sıx bağlıdır. Mən transferin öhdəsindən vaxtında gəlməyi bacarmadım; onun patogen materialın bir hissəsini müalicə zamanı mənim ixtiyarıma verməyə hazır olması sayəsində, həmin materialın mənə naməlum qalmış digər bir hissəsi ilə hazırladığı transferin ilk əlamətlərinə diqqət yetirmək ehtiyatını unutdum. Əvvəlcə aydın idi ki, mən fantaziyada onun üçün atanı əvəz edirdim, bu da yaşlarımız arasındakı fərqə görə ağlabatan idi. O da məni həmişə şüurlu surətdə onunla müqayisə edir, mənim ona qarşı tam səmimi olub-olmadığıma dair təşvişlə əmin olmağa çalışırdı, çünki ata «həmişə gizliliyə və dolayı yola üstünlük verirdi». Sonra ilk yuxu gəldi, o yuxuda özünü cənab K.-nın evini vaxtilə tərk etdiyi kimi müalicəni tərk etməyin yaxşı olacağı barədə xəbərdar edirdi; o zaman mən özüm xəbərdar edilməli və ona deməli idim: «İndi siz cənab K.-dan mənə transfer etmisiniz. Cənab K.-nın (birbaşa və ya hər hansı bir sublimasiyada) niyyətlərinə bənzər pis niyyətlər barədə nəticə çıxarmağa imkan verən bir şey hiss etmisinizmi, yoxsa məndə bir şey diqqətinizi çəkdi və ya mənim haqqımda elə bir şey öyrəndiniz ki, bu, əvvəllər cənab K.-da olduğu kimi, sizin rəğbətinizi məcburi şəkildə doğurur?» Onda onun diqqəti bizim münasibətlərimizdən hansısa bir detalə, mənim şəxsiyyətimə və ya mənim şəraitimə yönələrdi, onun arxasında cənab K.-ya aid olan, lakin müqayisə olunmaz dərəcədə daha vacib olan analoji bir şey gizlənərdi və bu transferin həlli sayəsində analiz yaddaşın yeni, ehtimal ki, real materialına çıxış qazanardı. Lakin mən bu ilk xəbərdarlığı eşitmədim, hesab etdim ki, kifayət qədər vaxt var, çünki transferin başqa pillələri meydana çıxmırdı və analiz üçün material hələ tükənməmişdi. Beləliklə, transfer məni qəflətən yaxaladı və mənim onda cənab K.-nı xatırlatdığım X üzündən o, cənab K.-dan qisas almaq istədiyi kimi məndən də qisas aldı və aldanmış və tərk edilmiş hesab etdiyi cənab K.-dan ayrıldığı kimi məndən də ayrıldı. O, xatirələrinin və fantaziyalarının mühüm bir hissəsini müalicə zamanı reproduksiya etmək əvəzinə, onu hərəkətlə həyata keçirdi. Bu X-in nə olduğunu, təbii ki, bilə bilmərəm: güman edirəm ki, o, pulla bağlı idi, ya da sağaldıqdan sonra mənim ailəmlə münasibətdə qalmış başqa bir pasiyentə qarşı qısqanclıq idi. Transferləri analizə erkən cəlb etmək mümkün olduqda, onun gedişi qeyri-şəffaf və ləng olur, lakin onun davamlılığı qəfil qarşısıalınmaz müqavimətlərə qarşı daha yaxşı təmin edilir.»

Doranın ikinci yuxusunda transfer, bir neçə aydın işarə ilə təmsil olunur. Onu mənə danışarkən, hələ bilmirdim, yalnız iki gün sonra öyrəndim ki, qarşımızda cəmi iki saatlıq iş qalmışdı; eyni müddəti o, Sikstin Madonnası şəklinin qarşısında keçirmiş və bir düzəliş vasitəsilə (iki saat, iki buçuq saat əvəzinə) gölün ətrafında qət etmədiyi yolun ölçüsü kimi də istifadə etmişdi. Yuxuda Almaniyadakı gənc kişiyə aid olan və onun cənab K.-nın onunla evlənə biləcəyi vaxta qədər gözləməsindən qaynaqlanan can atma və gözləmə, bir neçə gün əvvəl transferdə artıq özünü büruzə vermişdi: Müalicə ona çox uzun gəlirdi, bu qədər gözləməyə səbri çatmayacaqdı, halbuki ilk həftələrdə tam sağalması təxminən bir il çəkəcəyi barədəki xəbərdarlığımı belə bir etiraz etmədən dinləyəcək qədər anlayış göstərmişdi. Yuxuda müşayiətin rədd edilməsi, tək getməyi üstün tutması, Dresden qalereyasındakı ziyarətdən qaynaqlanan bu davranışı, mən həmin gün öyrənməli idim. Onun mənası belə idi: Bütün kişilər bu qədər iyrənc olduqları üçün, daha yaxşıdır ki, heç evlənməyim. Bu, mənim qisasımdır.

Həyatda artıq simptomların saxlanması üçün istifadə edilmiş olan qəddarlıq təhrikləri və qisas motivləri, müalicə zamanı həkimə köçürüldükdə, həkim hələ onları mənbələrinə qaytararaq öz şəxsiyyətindən ayırmağa vaxt tapmamışkən, xəstənin vəziyyətinin onun terapevtik səylərinin təsirini göstərməməsinə təəccüblənmək olmaz. Çünki xəstə öz şəxsiyyətində həkimin nə qədər aciz və qüsurlu olduğunu nümayiş etdirməklə özünü daha effektiv şəkildə necə qisas ala bilər? Buna baxmayaraq, mən Doranın müalicəsi kimi fraqmentar müalicələrin terapevtik dəyərini kiçik hesab etməməyə meylliyəm.

Müalicənin və bu yazının tamamlanmasından yalnız beş rüb, yəni bir il üç ay sonra xəstəmin vəziyyəti və beləliklə müalicənin nəticəsi haqqında məlumat aldım. Tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir tarixdə, 1 apreldə — zamanların onun üçün heç vaxt mənasız olmadığını bilirik — o, tarixçəsini bitirmək və yenidən kömək diləmək üçün yanıma gəldi; lakin onun üz ifadəsinə nəzər salmaq mənə onun bu xahişdə ciddi olmadığını göstərə bilərdi. Müalicəni tərk etdikdən sonra dörd-beş həftə boyu, öz sözləri ilə desək, «qarışıqlıq» içərisində qalmışdı. Sonra böyük bir yaxşılaşma baş verdi, tutmalar azaldı, əhvalı yüksəldi. Keçən ilin mayında K. cütlüyünün uşaqlarından biri, həmişə xəstəlikdən əziyyət çəkən, vəfat etdi. O, bu yas hadisəsini K. cütlüyünə başsağlığı vermək üçün bəhanə kimi istifadə etdi və onlar tərəfindən elə qarşılandı ki, sanki son üç ildə heç nə baş verməmişdi. O vaxt onlarla barışdı, onlardan qisasını aldı və öz məsələsini onun üçün qaneedici bir nəticəyə gətirdi. Qadına dedi: «Bilirəm ki, atanla münasibətin var», qadın bunu inkar etmədi. Kişini isə göl kənarında baş vermiş və onun tərəfindən inkar edilmiş səhnəni etiraf etməyə məcbur etdi və bu, onu haqlı çıxaran xəbəri atasına çatdırdı. Ailə ilə əlaqələrini yenidən bərpa etmədi.¹⁸¹

O ona oktyabrın ortalarına qədər tamamilə yaxşı idi, həmin vaxt səssizlik növbəti dəfə altı həftə davam edən bir tutma ilə yenidən baş verdi. Bu məlumatdan təəccüblənərək, bunun üçün bir səbəbin olub-olmadığını soruşuram və tutmanın «şiddətli bir dəhşət» ilə əlaqəli olduğunu eşidirəm. O, kiminsə araba ilə əzilməsini seyr etməyə məcbur olmuşdu. Nəhayət, qəzanın cənab K.-dan başqa heç kimə toxunmadığını açıqladı. O, bir gün onu küçədə gördü; o, hərəkətin canlı olduğu bir yerdə ona tərəf gəldi, qarışıq halda onun qarşısında dayandı və özünü unutmuş halda bir araba tərəfindən yerə yıxıldı. Əlavə olaraq, onun ciddi bir ziyan görmədən qurtulduğunu öyrəndi. Atası ilə xanım K. arasındakı münasibət haqqında danışdıqlarını eşitdikdə, onun içində hələ də zəif bir təhrik baş qaldırır; əks halda isə bu münasibətə artıq qarışmır. O, təhsilinə davam edir, evlənməyi düşünmür.¹⁸²

Onun köməyimə ehtiyacı sağ tərəfdəki üz nevralgiyasına görə idi, bu ağrı indi gecə-gündüz davam edir. Neçə vaxtdan bəri? «Dəqiq on dörd gündür.» — Ona dəqiq on dörd gün əvvəl mənimlə bağlı bir xəbəri qəzetdə oxuduğunu sübut edə bildiyim üçün gülümsəməli oldum, o da bunu təsdiqlədi (1902).

İddia edilən üz nevralgiyası, o vaxt cənab K.-ya vurduğu şilləyə görə peşmanlıq və bundan irəli gələn, mənim üzərimə köçürülən intiqam transferinə görə özünü cəzalandırmağa uyğun gəlirdi. Məndən necə bir kömək istədiyini bilmirəm, amma mən ona, onu əziyyətindən daha köklü şəkildə azad etmək doyumundan məni məhrum etdiyi üçün onu bağışlayacağımı vəd etdim.

Mənim yanıma gəlməsindən bəri yenə illər keçib. Qız, o vaxtdan bəri evlənib, əgər bütün əlamətlər məni aldatmırsa, ikinci yuxunun təhlilinin əvvəlindəki fikirlərin qeyd etdiyi həmin gənc kişi ilə evlənib. Birinci yuxu sevilən kişidən ataya tərəf dönüşü, yəni həyatdan xəstəliyə qaçışı bildirirdisə, bu ikinci yuxu da onun atadan qopacağını və həyata qayıdacağını elan edirdi.¹⁸³