Nevrozların etiologiyasında cinsəlliyin rolu haqqında mənim baxışlarım

«Cinsi həyat və nevrozlar öyrənməsi üzrə işlər» başlığı altında burada bir-birindən asılı olmayan, əsasən jurnallarda dərc olunmuş işlər ardıcıl olaraq toplanmışdır. (Hər bir işin əvvəlindəki biblioqrafik qeydə baxın.) Bu işlərin əksəriyyəti Professor Zigm. Freydin «Nevrozlar öyrənməsi üzrə kiçik yazılar toplusu»nda (I–III seriya Franz Doytike nəşriyyatında, Leypsiq və Vyana; IV və V seriya Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatında, Leypsiq, Vyana, Syurix) kitab şəklində də dərc olunmuşdur. «Toplu»nun I–III seriyasında çap edilmiş işlər Doytike nəşriyyatının icazəsi ilə bu tam nəşrə daxil edilmişdir.

1905-ci ilin iyununda yazılmış bu iş 1906-cı ildə Levenfeldin «Cinsi həyat və sinir xəstəlikləri» əsərinin IV nəşrində, sonra isə «Nevrozlar öyrənməsi üzrə kiçik yazılar toplusu»nun I seriyasında dərc olunmuşdur.

Mənim fikrimcə, nevrozlarda cinsi amilin etioloji əhəmiyyəti haqqındakı nəzəriyyəmə ən yaxşı qiymət, onun inkişafını izlədikdə verilə bilər. Çünki mən bu nəzəriyyənin inkişaf yolu keçdiyini və bu müddət ərzində dəyişdiyini inkar etmək niyyətində deyiləm. Həmkarlar bu etirafda, bu nəzəriyyənin davamlı və dərinləşən təcrübələrin nəticəsindən başqa bir şey olmadığını təsdiqləyən zəmanət tapa bilərlər. Buna qarşı spekulyasiyadan doğan şey isə, əlbəttə, asanlıqla bir anda tam və dəyişməz şəkildə ortaya çıxa bilər.

Nəzəriyyə əvvəlcə yalnız «Nevrasteniya» adı altında toplanan xəstəlik obrazlarına aid idi; bu obrazlar arasında mənə iki, bəzən təmiz şəkildə ortaya çıxan tip diqqət çəkdi ki, onları «əsl nevrasteniya» və «təşviş nevrozu» kimi təsvir etmişəm. Cinsi amillərin bu formaların yaranmasında rol oynaya biləcəyi həmişə məlum idi, lakin bu amillər nə müntəzəm olaraq təsirli sayılırdı, nə də digər etioloji təsirlərə nisbətən üstünlük verilməsi fikri ağlına gəlirdi. Əvvəlcə məni nevrozlu xəstələrin cinsi həyatında baş verən kobud pozuntuların çoxluğu təəccübləndirdi; belə pozuntuları axtarmağa nə qədər çox çalışdıqca — insanları cinsi məsələlərdə həqiqəti gizlətməyə meylli olduqlarını nəzərə alaraq — və ilkin inkar edilməsinə baxmayaraq, müayinəni davam etdirməkdə nə qədər bacarıqlı olsam, cinsi həyatdan xəstəlik törədən belə amilləri aşkar etmək bir o qədər müntəzəm mümkün olurdu, belə ki, onların ümumiliyi üçün az şey çatışmırdı kimi görünürdü. Lakin əvvəlcədən cəmiyyətimizdəki sosial şəraitin təsiri altında cinsi qeyri-normallıqların eyni dərəcədə çox rast gəlinməsinə hazır olmaq lazım idi və normal cinsi funksiyadan hansı dərəcədə sapmanın xəstəlik səbəbi kimi qəbul edilə biləcəyi barədə şübhə qala bilərdi. Buna görə də mən cinsi zərərli amillərin müntəzəm aşkarlanmasına, mənə daha aydın göründüyü ikinci təcrübəyə nisbətən daha az dəyər verə bilərdim. Məlum oldu ki, xəstəliyin forması — nevrasteniya və ya təşviş nevrozu — cinsi zərərin növü ilə sabit əlaqə göstərir. Nevrasteniyanın tipik hallarında müntəzəm olaraq onanizm və ya çoxsaylı pollyutsiyalar, təşviş nevrozunda isə kəsik cinsi əlaqə, «məyus edici oyanma» və digər amillər aşkarlanırdı; bu amillərdə ortaq olan məqam, yaradılan libidonun kifayətsiz boşalması idi. Yalnız bu asan edilə bilən və istənilən qədər təsdiqlənə bilən təcrübədən sonra mən, nevrozların etiologiyasında cinsi təsirlərə üstün yer tələb etmək cəsarətini göstərdim. Əlavə olaraq, nevrasteniya və təşviş nevrozunun bu qədər çox rast gəlinən qarışıq formalarında, hər iki forma üçün qəbul edilmiş etiologiyaların qarışığını da göstərmək lazım idi və nevrozun görünüşündəki belə bir ikili bölünmə, cinsəlliyin qütb xarakterinə (kişi və qadın) yaxşı uyğun gəlirdi.

Eyni vaxtda, mən sadə nevrozların yaranmasında cinsəlliyə bu əhəmiyyəti aid edərkən, psixonevrozlar (histeriya və məcburi təsəvvürlər) sahəsində hələ də saf psixoloji nəzəriyyəyə sadiq qalırdım; bu nəzəriyyədə cinsi amil digər emosional mənbələr kimi nəzərə alınırdı. Mən J. Breyer ilə birlikdə və onun bir histerik xəstə üzərində təxminən on il əvvəl apardığı müşahidələrə əsaslanaraq, hipnotik vəziyyətdə xatirələrin canlandırılması vasitəsilə histerik simptomların yaranma mexanizmini öyrənmişdim və biz, Şarkonun travmatik histeriyasından adi, travmatik olmayan histeriyaya körpü salmağa imkan verən nəticələrə gəlmişdik. Biz histerik simptomların, müvafiq affekt miqdarının xüsusi şərtlər səbəbindən şüurlu işlənmədən kənarlaşdırıldığı və buna görə də bədən innervasiyasına qeyri-normal bir yol tapdığı psixi travmaların davamlı təsirləri olduğu qənaətinə gəlmişdik. «Qısılıb qalmış affekt», «konversiya» və «boşalma» terminləri bu baxışın xarakterik cəhətlərini ümumiləşdirir.

Psixonevrozların sadə nevrozlarla olan yaxın əlaqələri nəzərə alınmaqla — bu əlaqələr o qədər dərin idi ki, təcrübəsiz şəxs üçün diaqnostik fərqləndirmə həmişə asan deyildi — bir sahə üçün əldə edilmiş məlumatın digər sahəyə də tətbiq olunması qaçılmaz idi. Bundan əlavə, belə bir təsirdən asılı olmayaraq, histerik simptomların psixi mexanizminə dərinləşmə də eyni nəticəyə gətirib çıxarırdı. Çünki Breyer və mənim tərəfimdən tətbiq edilən «katartik» üsulda, histerik simptomların mənşəyini təşkil edən psixi travmaların izini davamlı olaraq sürdükdə, nəhayət, xəstənin uşaqlığına aid olan və onun cinsi həyatını əhatə edən hadisələrə rast gəlinirdi; hətta xəstəliyin başlanğıcına səbəb olan cinsi təbiətli olmayan adi emosiya hallarda belə. Uşaqlıq dövrünün bu cinsi travmalarını nəzərə almadan, nə simptomları aydınlaşdırmaq, nə onların müəyyən edilməsini başa düşülən tapmaq, nə də onların təkrarlanmasının qarşısını almaq mümkün idi. Beləliklə, cinsi hadisələrin psixonevrozların etiologiyası üçün müqayisəolunmaz əhəmiyyəti şübhəsiz təsdiqlənmiş kimi görünürdü və bu fakt bu günə qədər nəzəriyyənin əsas sütunlarından biri olaraq qalmışdır.¹⁰⁰,¹⁰¹

Bu nəzəriyyəni belə təqdim etsək ki, ömür boyu davam edən histerik nevrozun səbəbi, adətən, öz-özlüyündə əhəmiyyətsiz olan erkən uşaqlıq dövrünün cinsi təcrübələrindədir; bu, əlbəttə, kifayət qədər qəribə səslənə bilər. Lakin nəzəriyyənin tarixi inkişafını nəzərə alsaq, onun əsas məzmununu belə bir cümlədə yerləşdirsək: histeriya fərdin cinsi funksiyasının xüsusi davranışının ifadəsidir və bu davranış artıq uşaqlıq dövründə təsir edən ilk təsirlər və təcrübələr tərəfindən həlledici şəkildə müəyyən edilir, onda biz bir paradoksdan azad olsaq da, ümumiyyətlə, indiyədək çox diqqətdən kənarda qalmış, son dərəcə əhəmiyyətli uşaqlıq izlərinin sonradan təsirlərinə diqqət yetirmək üçün bir motiv qazanmış oluruq.

Cinsi uşaq təcrübələrində histeriyanın (və məcburiyyət nevrozunun) etiologiyasını görməyə icazə verilib-verilmədiyi sualını aşağıda daha ətraflı nəzərdən keçirməyi özümə saxlayaraq, bu nəzəriyyənin 1895 və 1896-cı illərdə dərc edilmiş bir neçə kiçik, ilkin nəşrlərdə aldığı formaya qayıdıram.¹⁰² Qəbul edilmiş etioloji amillərin vurğulanması o vaxt adi nevrozları aktual etioloji xəstəliklər kimi psixonevrozlara qarşı qoymağa imkan verirdi; psixonevrozların etiologiyası isə hər şeydən əvvəl keçmiş dövrdəki cinsi təcrübələrdə axtarılmalı idi. Nəzəriyyə aşağıdakı cümlədə öz zirvəsinə çatırdı: Normal cinsi həyat şəraitində nevroz mümkün deyil.

Hətta bu cümlələri bu gün də yanlış saymasam da, on illik davamlı səy nəticəsində bu münasibətlərin tanınması sahəsində o vaxtkı mövqeyimdən xeyli irəli getdiyim və həmin dövrdə nəzəriyyənin əziyyət çəkdiyi qüsurları, yerdəyişmələri və yanlış anlaşılmaları daha dərindən təcrübə sayəsində düzəldə biləcəyimi düşünməyimdə təəccüblü heç nə yoxdur. O vaxtlar hələ az olan materialın təsadüfi bir xüsusiyyəti mənə, uşaqlıq tarixlərində böyüklər və ya digər böyük uşaqlar tərəfindən edilən cinsi başdan çıxarmanın əsas rol oynadığı qeyri-mütənasib dərəcədə çox sayda hadisə təqdim etmişdi. Mən bu (başqa cür şübhə doğurmayan) hadisələrin tezliyini həddindən artıq yüksək qiymətləndirdim, çünki üstəlik, həmin vaxt histerik xəstələrin uşaqlıqları haqqındakı xatırlama aldanmalarını, həqiqi hadisələrin izlərindən qəti şəkildə ayırd edə bilməzdim; halbuki o vaxtdan bəri, öz cinsi fəaliyyətinin (uşaqlıq masturbasiyasının) xatırlanmasına qarşı müdafiə cəhdi kimi bir çox başdan çıxarma fantaziyasını necə həll edəcəyimi öyrəndim. Bu aydınlaşma ilə uşaqlıq cinsi təcrübələrindəki «travmatik» elementin vurğulanması aradan qalxdı və uşaqlıq cinsi fəaliyyətinin (istər öz-özünə, istərsə də təhrik olunmuş olsun) yetkinlikdən sonrakı cinsi həyatın istiqamətini müəyyən etdiyi qənaəti qaldı. Əslində, ilkin səhvlərimin ən əhəmiyyətlisini düzəldən bu eyni aydınlaşma, histerik simptomların mexanizmi haqqındakı təsəvvürü də dəyişməli idi. Həmin simptomlar artıq uşaqlıq cinsi təcrübələrinin sıxışdırılmış xatirələrinin birbaşa törəmələri kimi görünmürdülər; əksinə, simptomlar ilə uşaqlıq təəssüratları arasına xəstələrin (adətən pubertat dövründə yaradılan) fantaziyaları (xatirə uydurmaları) girirdi. Bu fantaziyalar bir tərəfdən uşaqlıq xatirələrindən və onların üzərində qurulurdu, digər tərəfdən isə birbaşa simptomlara çevrilirdi. Yalnız histerik fantaziya elementinin tətbiqi ilə nevrozun quruluşu və onun xəstələrin həyatı ilə əlaqəsi şəffaflaşdı; habelə histeriklərin bu şüursuz fantaziyaları ilə paranoya zamanı şüur səviyyəsinə çıxan və sayıqlama kimi şüurlaşmış uydurmalar arasında həqiqətən təəccüblü bir analogiya aşkar olundu.

Bu düzəlişdən sonra «uşaqlıq cinsi travmaları» müəyyən mənada «cinsəlliyin uşaqlığı» ilə əvəz olunmuşdu. Əsl nəzəriyyənin ikinci dəyişikliyi uzaqda deyildi. Uşaqlıqda başdan çıxarmanın fərz edilən tezliyi ilə birlikdə, xəstəliyin yaranmasında əsas rolu ona aid etmək istədiyim, cinsəlliyin təsadüfi təsirlərinə verilən həddindən artıq böyük əhəmiyyət də ortadan qalxmışdı; lakin bu, konstitusional və irsi amilləri inkar etdiyim mənasına gəlmirdi. Hətta mən, nevroz seçimi problemini, yəni xəstənin psixonevrozun hansı formasına tutulacağına dair qərarı, uşaqlıq cinsi təcrübələrinin təfərrüatları ilə həll etməyi ümid edirdim və o zaman — çəkinməklə olsa da — bu səhnələrdə passiv davranışın histeriyaya, aktiv davranışın isə məcburiyyət nevrozuna xas predispozisiya yaratdığını düşünürdüm. Sonradan bu baxışdan tamamilə imtina etməli oldum, baxmayaraq ki, bəzi faktiki məlumatlar passivlik ilə histeriya, aktivlik ilə məcburiyyət nevrozu arasında sezdiyim əlaqəni hər hansı şəkildə qorumağı tələb edir. Təcrübənin təsadüfi təsirlərinin geri çəkilməsi ilə konstitusiya və irsiyyət amilləri yenidən üstünlük qazanmalı idi, lakin o vaxt hökm sürən baxışdan fərqli olaraq, mənim nəzəriyyəm «cinsi konstitusiyanı» ümumi neyropatik predispozisiyanın yerinə keçirirdi. Son vaxtlar dərc olunmuş «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə» (1905) əsərimdə mən, bu cinsi konstitusiyanın müxtəlifliyi, eləcə də cinsi həvəsin ümumi mürəkkəbliyi və orqanizmdəki müxtəlif mənbələrdən gəlməsi haqqında təsvir verməyə cəhd etmişəm.

Hələ də «uşaqlıq cinsi travmaları» haqqında dəyişdirilmiş baxışla əlaqədar olaraq, nəzəriyyə artıq 1894–1896-cı illərin nəşrlərində işarə edilmiş bir istiqamətə doğru inkişaf edirdi. Mən artıq o vaxtlar, cinsəlliyə etiologiyada ona layiq olan yer verilməzdən əvvəl, bir təcrübənin patogen təsir göstərməsi üçün şərt kimi onun Mənə dözülməz görünməsi və müdafiəyə can atmağı doğurması lazım olduğunu qeyd etmişdim. Bu müdafiəyə mən histeriyanın psixi parçalanmasını — və ya o vaxt deyildiyi kimi: şüur parçalanmasını — aid edirdim. Müdafiə uğurlu olsa, dözülməz təcrübə onun affekt nəticələri ilə birlikdə Mənin şüurundan və xatirəsindən qovulurdu; lakin bəzi şəraitdə qovulmuş olan, artıq şüursuz olan kimi öz təsirini göstərir və simptomlar vasitəsilə, eləcə də onlara yapışmış affektlər sayəsində şüura qayıdır, beləliklə xəstəlik müdafiənin uğursuzluğuna uyğun gəlirdi. Bu baxışın üstünlüyü ondan ibarət idi ki, o, psixi qüvvələrin oyununa toxunur və beləliklə histeriyanın psixi proseslərini normal olanlara yaxınlaşdırırdı; nevrozun xarakteristikasını sirli və daha da təhlil olunmayan bir pozğunluğa köçürmək əvəzinə.

Normal qalmış şəxslər arasında aparılan daha sonra araşdırmalar gözlənilməz nəticə verdi ki, onların cinsi uşaqlıq tarixinin nevrotiklərin uşaqlıq həyatından əsasən fərqlənmədiyi, xüsusilə ilk halda başdan çıxarılma rolu eyni olduğu aydın olduqda, təsadüfi təsirlər «sıxışdırma» (mən «müdafiə» əvəzinə «sıxışdırma» sözünü işlətməyə başlamışdım) təsirinin qarşısında daha da geri çəkildi. Beləliklə, əsas məsələ fərdin uşaqlıq dövründə hansı cinsi oyanmaları təcrübə etdiyi deyil, əvvəlcə bu hadisələrə qarşı onun reaksiyası, yəni bu təəssüratlara «sıxışdırma» ilə cavab verib-verməməsi idi. Spontan uşaq cinsi fəaliyyətinin inkişaf prosesində çox vaxt bir sıxışdırma aktı ilə dayandırıldığını göstərmək mümkün idi. Yetkinlik çağına çatmış nevrotik fərd uşaqlığından belə bir «cinsi sıxışdırma» hissəsini müntəzəm olaraq özü ilə gətirirdi; bu, real həyatın tələbləri qarşısında özünü büruzə verir və histeriklərin psixoanalizi göstərirdi ki, onların xəstəliyi libido ilə cinsi sıxışdırma arasındakı münaqişənin nəticəsidir və onların simptomları hər iki psixi axının arasında kompromis dəyərinə malikdir.¹⁰³

Sıxışdırma haqqında təsəvvürlərimin ətraflı müzakirəsi olmadan nəzəriyyənin bu hissəsini daha da aydınlaşdıra bilmərəm. Burada «Cinsəllik nəzəriyyəsinə aid üç məqalə»yə (1905) istinad etmək kifayətdir; orada mən cinsəlliyin mahiyyətinin axtarılmalı olduğu somatik proseslərə, həqiqətən də, hələ ki, zəif işıq salmağa çalışmışam. Orada uşağın konstitusional cinsi quruluşunun gözləniləndən daha rəngarəng olduğunu, onun «polimorf pervers» adlandırılmağa layiq olduğunu və bu quruluşdan bəzi komponentlərin sıxışdırılması nəticəsində cinsi funksiyanın həmin «normal» davranışının yarandığını izah etmişəm. Cinsəlliyin uşaq xarakterlərini nəzərə alaraq sağlamlıq, perversiya və nevroz arasında sadə bir əlaqə qura bildim. Norma uşaq quruluşunun bəzi hissəvi həvəslərinin və komponentlərinin sıxışdırılmasından, qalanların isə çoxalma funksiyası xidmətində genital zonaların üstünlüyünə tabe olmasından irəli gəlirdi; perversiyalar bu bütövləşmənin, həmin hissəvi həvəslərin bəzilərinin güclü və məcburi inkişafı nəticəsində pozulmasına uyğun gəlirdi, nevroz isə libidinal istəklərin həddindən artıq sıxışdırılmasına əsaslanırdı. Demək olar ki, bütün pervers həvəslər uşaq quruluşunda nevrozda simptom yaradan qüvvələr kimi aşkar edilə bilər, lakin nevrozda onlar sıxışdırılmış vəziyyətdə olduqlarından, mən nevrozu perversiyanın «mənfi» görüntüsü adlandıra bildim.

Mənim psixonevrozların etiologiyası haqqındakı baxışlarımın bütün dəyişikliklərə baxmayaraq, heç vaxt inkar etmədiyi və ya tərk etmədiyi iki əsas məqamı — cinsəlliyin və uşaqlıq xüsusiyyətlərinin (infantilizmin) qiymətləndirilməsini — vurğulamağı vacib sayıram. Digər cəhətdən, təsadüfi təsirlərin yerini konstitusional amillər tutmuş, sadəcə psixoloji məna kəsb edən «müdafiə»nin yerini isə orqanik «cinsi sıxışdırma» almışdır. Əgər kimsə, psixonevrozlarda cinsi amillərin iddia edilən etioloji əhəmiyyətinə dair məcburedici sübutun harada tapıla biləcəyini soruşsa — nəzərə alsaq ki, bu xəstəliklər ən adi duyğu hərəkətləri və hətta somatik səbəblər üzündən də baş verə bilir və xüsusi uşaqlıq təcrübələri şəklində olan spesifik etiologiyadan imtina etmək lazımdır — mən nevrotiklərin psixoanalitik tədqiqatını, mübahisəli inancın qaynağı kimi göstərərdim. Bu əvəzedilməz tədqiqat metoduna müraciət etdikdə, xəstələrin cinsi fəaliyyətinin — normal və ya sapqın cinsi hissəvi həvəslərin mənbələrindən qaynaqlanan tam və ya qismən fəaliyyətinin — simptomlarda təmsil olunduğunu öyrənirik. Yalnız histerik simptomatologiyanın yaxşı bir hissəsinin birbaşa cinsi oyanma ifadələrindən törəməsi və ya bir sıra erogen zonaların nevrozda uşaqlıq xüsusiyyətlərinin güclənməsi ilə genital orqanların əhəmiyyətinə yüksəlməsi deyil, ən mürəkkəb simptomlar belə, məzmununda cinsi vəziyyət olan fantaziyaların çevrilmiş təsvirləri kimi açılır. Histeriyanın dilini yozmağı bacaran kimsə, nevrozun yalnız xəstələrin sıxışdırılmış cinsəlliyindən bəhs etdiyini eşidə bilər. Sadəcə, cinsi funksiyanı uşaqlıq quruluşu ilə müəyyən edilən düzgün həddi daxilində başa düşmək lazımdır. Adi bir duyğunun xəstəliyə səbəb olması hesab edildiyi yerlərdə, təhlil qaydalı olaraq, travmatik təcrübənin çatışmayan cinsi komponentinin patogen təsir göstərdiyini sübut edir.

Biz gözləmədən psixonevrozların səbəbləri sualından onların mahiyyəti probleminə keçdik. Psixoanalizlə əldə edilənləri nəzərə almaq istəsək, yalnız belə deyə bilərik ki, bu xəstəliklərin mahiyyəti cinsi libidonun formalaşması və istifadəsini təyin edən orqanizmdəki proseslərin, yəni cinsi proseslərin pozulmasında dayanır. Bu prosesləri son nəticədə kimyəvi kimi təsəvvür etmək demək olar ki, qaçılmazdır; beləliklə, «aktual nevrozlarda» cinsi maddələr mübadiləsindəki pozğunluqların somatik, psixonevrozlarda isə əlavə olaraq psixi təsirlərinin tanınması lazım gələ bilər. Nevrozların müəyyən alkaloidlərdən sonra baş verən zəhərlənmə və abstinensiya əlamətləri, Bazedov xəstəliyi və Addison xəstəliyi ilə oxşarlığı kliniki olaraq özünü dərhal göstərir və bu son iki xəstəliyi artıq «sinir xəstəlikləri» kimi təsvir etmək olmazsa, çox güman ki, həqiqi «nevrozlar» da adlandırılmasına baxmayaraq, tezliklə bu sinifdən çıxarılmalı olacaqlar.

Nevrozların etiologiyasına, cinsi funksiyasına xidmət edən proseslərə zərərli təsir göstərə bilən hər şey aiddir.

Birincisi, cinsi funksiyasının özünə aid olan, lakin mədəniyyət və tərbiyə ilə dəyişən cinsi konstitusiyası tərəfindən zərərli amillər kimi qəbul edilən zərərli təsirlər gəlir. İkinci növbədə, orqanizmin ümumi zərər görməsi vasitəsilə ikinci dərəcəli olaraq həmin orqanizmdəki cinsi proseslərinə zərər vura bilən digər bütün zərərli təsirlər və travmalar durur. Lakin unudulmamalıdır ki, nevrozlarda etioloji problem, xəstəliyin yaranması ilə bağlı digər hallarda olduğu kimi, ən azı eyni dərəcədə mürəkkəbdir. Tək bir patogen təsir demək olar ki, heç vaxt kifayət etmir; əksər hallarda bir-birini dəstəkləyən, yəni bir-birinə qarşı qoyula bilməyən etioloji amillərin çoxluğu tələb olunur. Bununla yanaşı, nevroz xəstəliyi vəziyyəti sağlamlıq vəziyyətindən kəskin şəkildə ayrılmır. Xəstəlik bir cəmin nəticəsidir və etioloji şərtlərin miqdarı hansısa tərəfdən tamamlana bilər. Nevrozların etiologiyasını yalnız irsiyyətdə və ya konstitusiyada axtarmaq, əgər bu xəstəliklərin mahiyyətinin orqanizmdəki cinsi proseslərinin pozulmasından ibarət olduğu aydınlaşırsa, həyatda cinsəlliyə təsir edən təsadüfi amilləri təkbaşına etioloji səbəb kimi qəbul etmək qədər az olmayan birtərəflilik olardı.