Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə

Üçüncü nəşrə ön söz

Bu kitabın qəbulunu və təsirini on il boyu müşahidə etdikdən sonra onun üçüncü nəşrinə yanlış anlamalara və ona yönələn yerinə yetirilməsi mümkün olmayan tələblərə qarşı bir neçə ilkin qeyd əlavə etmək istəyirəm. Ona görə hər şeydən əvvəl vurğulanmalıdır ki, burada təqdimat bütövlükdə gündəlik tibbi təcrübədən çıxış edir; bu təcrübə psixoanalitik tədqiqatın nəticələri ilə dərinləşdirilməli və elmi əhəmiyyət qazandırılmalıdır. Burada təqdim olunan «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə» psixoanalizin qəbul etməyə məcbur olduğu və ya təsdiq etməyə imkan verdiyi şeydən başqa heç nəyi ehtiva edə bilməz. Buna görə də onların heç vaxt «cinsəllik nəzəriyyəsi»nə genişlənməsi istisna olunur və cinsi həyatın bir çox vacib məsələlərinə ümumiyyətlə mövqe bildirməmələri başa düşüləndir. Lakin bu səbəbdən elə düşünməmək lazımdır ki, böyük mövzunun bu ötürülmüş fəsilləri müəllifə məlum deyil və ya onun tərəfindən əhəmiyyətsiz hesab edilərək nəzərə alınmamışdır.

Bu əsərin, onun yazılmasına səbəb olan psixoanalitik təcrübələrdən asılılığı yalnız mövzunun seçilməsində deyil, həm də materialın düzülüşündə özünü göstərir. Hər yerdə müəyyən bir instansiyalar ardıcıllığına riayət edilir, təsadüfi amillər önə çıxarılır, predispozisiya amilləri arxa planda saxlanılır və filogenetik inkişafdan əvvəl ontogenetik inkişafa üstünlük verilir. Təsadüfi amillər analizdə əsas rol oynayır, onlar analiz vasitəsilə demək olar ki, tamamilə idarə olunur; predispozisiya amilləri isə yalnız onlardan sonra, təcrübə ilə oyadılan bir şey kimi üzə çıxır, lakin onların qiymətləndirilməsi psixoanalizin iş sahəsindən çox kənara çıxır.

Ontogenez və filogenez arasındakı münasibətə də bənzər bir qanunauyğunluq hökm sürür. Ontogenez, daha sonrakı təcrübə ilə dəyişdirilmədiyi ölçüdə, filogenezin təkrarı kimi qəbul edilə bilər. Filogenetik quruluş, ontogenetik prosesin arxasında özünü hiss etdirir. Əsasən isə, predispozisiya, növlərin əvvəlki təcrübəsinin bir nəticəsidir; fərdin daha sonrakı təcrübəsi isə təsadüfi amillərin cəmi olaraq buna əlavə olunur.

Psixoanalitik tədqiqatdan davamlı asılılığın yanında, biologik tədqiqatdan qəsdən asılı olmamağı bu əsərimin xarakterik cəhəti kimi vurğulamalıyam. İnsanların cinsi funksiyasını psixoanaliz texnikası vasitəsilə araşdırdığımız bu tədqiqata, ümumi cinsi biologiyadan və ya xüsusi heyvan növlərinə aid biliklərdən elmi gözləntiləri gətirməkdən diqqətlə çəkinmişəm. Məqsədim, əlbəttə, psixoloji tədqiqat vasitələri ilə insan cinsi həyatının biologiyasına nə qədər şeyin aid olduğunu kəşf etmək idi; bu araşdırma zamanı ortaya çıxan əlaqə və uyğunluqlara işarə etmək hüququm var idi, lakin psixoanalitik metod bəzi vacib məqamlarda, sadəcə biologik əsaslarla dəstəklənən nəticələrdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən baxış və nəticələrə gətirib çıxardıqda, çaşqınlığa düşməyə məcbur deyildim.

Bu üçüncü nəşrdə kifayət qədər əlavələr etmişəm, lakin onları əvvəlki nəşrdə olduğu kimi xüsusi işarələrlə qeyd etməkdən imtina etmişəm. — Bu sahədəki elmi işin inkişafı hazırda ləngiyib, lakin əsərin daha sonrakı psixoanalitik ədəbiyyatla əlaqəni qoruyub saxlaması üçün bəzi əlavələr zəruri idi.

Vena, oktyabr 1914.

Dördüncü nəşrə ön söz

Müharibə dövrünün dalğaları çəkildikdən sonra, böyük dünyada psixoanalitik tədqiqata olan marağın zərər görmədən qaldığını məmnuniyyətlə qeyd etmək olar. Lakin nəzəriyyənin bütün hissələri eyni taleyi yaşamayıb. Psixoanalizin şüursuz, sıxışdırma, xəstəliyə gətirib çıxaran konflikt, xəstəlik qazancı, simptom yaranma mexanizmləri və s. haqqındakı saf psixoloji qoyuluşları və müəyyənləşdirmələri getdikcə artan bir tanınma qazanır və prinsipial qarşı tərəflər tərəfindən də diqqətə layiq görülür. Biologiyaya yaxın olan və bu kiçik əsərdə əsası verilən nəzəriyyə hissəsi, hələ də azalmayan bir etiraz doğurur və bir müddət psixoanalizlə intensiv məşğul olan şəxsləri belə, ondan uzaqlaşmağa və normal və xəstəlik halında olan ruh həyatında cinsi amilin rolunu yenidən məhdudlaşdırmağı nəzərdə tutan yeni baxışlara səsləyib.

Mən yenə də bu psixoanalitik təlimin hissəsinin, digər hissədən fərqli olaraq, təxmin edilən reallıqdan çox daha uzağa getdiyi qəbuluna gələ bilmirəm. Yaddaş və təkrar-təkrar: yenidən təkrarlanan yoxlama mənə deyir ki, o, eyni dərəcədə diqqətli və gözləntisiz müşahidədən irəli gəlmişdir və ictimai tanınmada həmin dissosiasiyanın izahı heç bir çətinlik yaratmır. Birincisi, burada təsvir olunan insan cinsi həyatının başlanğıclarını yalnız o tədqiqatçılar təsdiqləyə bilər ki, pasiyentin uşaqlıq illərinin ilk dövrünə qədər analizi aparmaq üçün kifayət qədər səbr və texniki bacarığa malikdirlər. Həmçinin, tibbi fəaliyyət xəstəlik halının görünüşdə daha sürətli həllini tələb etdiyi üçün, buna imkan tez-tez mövcud deyil. Psixoanalizi tətbiq edən həkimlərdən başqalarının isə bu sahəyə heç bir girişi yoxdur və öz antipatiyaları və qabaqcadan hökmləri tərəfindən təsirlənməmiş bir hökm formalaşdırmaq imkanı yoxdur. Əgər insanlar uşaqların birbaşa müşahidəsindən öyrənməyi bacarsaydılar, bu üç məqalə ümumiyyətlə yazılmaya bilərdi.

Lakin sonra, bu əsərin məzmununun bir hissəsinin — bütün insan nailiyyətləri üçün cinsi həyatın əhəmiyyətinin vurğulanması və burada cinsəllik anlayışının genişləndirilməsinə edilən cəhdin — psixoanalizə qarşı müqavimətin ən güclü motivlərini həmişə təşkil etdiyini xatırlamaq lazımdır. Dolğun şüarlar ehtiyacı ilə insanlar psixoanalizin «panseksualizmi» haqqında danışmağa qədər gediblər və ona «hər şeyi» cinsəllikdən izah etdiyi kimi mənasız ittihamlar irəli sürüblər. Əgər insan affektiv amillərin çaşdırıcı və unudulmağa səbəb olan təsirini belə unutmağa qadir olsaydı, buna təəccüblənə bilərdi. Çünki filosof Artur Şopenauer artıq xeyli vaxt əvvəl insanlara, onların hərəkətləri və səylərinin nə dərəcədə cinsi meyllər — sözün adət edilmiş mənasında — tərəfindən müəyyən edildiyini xatırlatmışdı və oxucular dünyası belə güclü bir xəbərdarlığı tamamilə yaddan çıxarmağa qadir olmamalı idi! Lakin uşaqların və sözdə sapqınların analizi tərəfindən zəruri olan cinsəllik anlayışının «genişləndirilməsi»nə gəldikdə, öz yüksək mövqelərindən psixoanalizə həqarətlə baxanlar xatırlamalıdırlar ki, psixoanalizin genişləndirilmiş cinsəlliyi ilahi Platonun Erosu ilə nə qədər yaxın üst-üstə düşür. (S. Nachmansohn, Freuds Libidotheorie verglichen mit der Eroslehre Platos, Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse, III., 1915.)

Vena, may 1920.

I. Cinsi sapmalar

İnsan və heyvanlarda cinsi ehtiyacların mövcudluğu faktını biologiyada «cinsi həvəs»in qəbulu ilə ifadə edirlər. Bu zaman qida qəbulu həvəsinə, aclığa analojiyə əməl edirlər. «Aclıq» sözünə uyğun adlandırma xalq dilində mövcud deyil; elm belə bir termin kimi «libido»dan istifadə edir. Populyar rəy bu cinsiyyət həvəsinin təbiəti və xassələri haqqında tamamilə müəyyən təsəvvürlər formalaşdırır. Guya bu həvəs uşaqlıq dövründə olmur, yetkinlik yaşına çatma prosesi zamanı və onunla əlaqədar olaraq meydana çıxır, bir cinsin digərinə göstərdiyi qarşısıalınmaz cazibə təzahürlərində ifadə olunur və məqsədi cinsi birləşmə və ya heç olmasa buna aparan hərəkətlər olmalıdır.

Lakin biz bu məlumatlarda reallığın çox qeyri-dəqiq əksini görmək üçün bütün əsaslara malikik; əgər onlara daha diqqətlə nəzər salsaq, onların səhvlər, qeyri-dəqiqliklər və tələsikliklərlə son dərəcə zəngin olduğu aşkar olunar.²,³

İki termin daxil edək: cinsi cazibənin çıxdığı şəxsi cinsi obyekt, həvəsin canatdığı hərəkəti cinsi məqsəd adlandıraq; o zaman elmi cəhətdən yoxlanılmış təcrübə bizə həm cinsi obyekt, həm də cinsi məqsəd baxımından çoxsaylı kənarlaşmalar göstərir ki, onların qəbul edilmiş norma ilə münasibəti dərindən tədqiqat tələb edir.

1) Cinsi obyektlə bağlı sapmalar

Cinsiyyət həvəsinin populyar nəzəriyyəsinə ən yaxşı insanın iki yarıya — kişi və qadına — bölünməsi və onların sevgidə yenidən birləşməyə can atması haqqında poetik əfsanə uyğun gəlir. Buna görə də eşitmək böyük sürpriz kimi təsir bağışlayır ki, elə kişilər var ki, onlar üçün cinsi obyekt qadın deyil, kişidir, elə qadınlar var ki, onlar üçün cinsi obyekt kişi deyil, qadındır. Belə şəxsləri kontrar seksual və ya daha yaxşısı invertir olmuş adlandırırlar, bu faktı isə inversiya adlandırırlar. Belə şəxslərin sayı çox əhəmiyyətlidir, hərçənd onların etibarlı müəyyən edilməsi çətinliklərə məruz qalır.

A) İnversiya

Müvafiq şəxslər müxtəlif istiqamətlərdə tamamilə fərqli davranırlar. a) Onlar mütləq invertirdirlər, yəni onların cinsi obyekti yalnız eyni cinsdən ola bilər, halbuki qarşı cins onlar üçün heç vaxt cinsi həsrətin obyekti deyil, əksinə, onları soyuq qoyur və ya onlarda cinsi ikrah doğurur. Kişi olaraq bu ikrah üzündən normal cinsi əməli yerinə yetirməyə qadir olmurlar və ya onun icrası zamanı heç bir həzz duymurlar. b) Onlar amfigen invertirdirlər (psixoseksual-hermafrodit), yəni onların cinsi obyekti həm eyni, həm də digər cinsə aid ola bilər; deməli, inversiyada müstəsnalıq xarakteri yoxdur. c) Onlar okkazional invertirdirlər, yəni müəyyən xarici şəraitdə, bunlar arasında normal cinsi obyektin əlçatmazlığı və təqlid başlıca yer tutur, eyni cinsdən olan bir şəxsi cinsi obyekt kimi götürə və onunla cinsi əməldə doyum hiss edə bilərlər.⁴

İnvertirlər bundan başqa, öz cinsi həvəslərinin xüsusiyyəti barədə mühakimələrində müxtəlif davranış nümayiş etdirirlər. Bəziləri inversiyanı normal insanın öz libidosunun istiqamətini qəbul etdiyi kimi təbii qəbul edir və onun normal ilə bərabər hüquqlu olmasını kəskin şəkildə müdafiə edirlər. Digərləri isə öz inversiyaları faktına qarşı çıxır və onu xəstəlik xarakterli məcburiyyət kimi hiss edirlər.

Sonrakı variasiyalar zaman münasibətlərinə aiddir. İnversiyanın xüsusiyyəti fərddə ya yaddaşının çatdığı qədər həmişəlik mövcud olmuşdur, ya da o, fərddə yalnız pubertatdan əvvəl və ya sonra müəyyən bir vaxtda özünü büruzə vermişdir. Xarakter ya bütün həyat boyu qalır, ya müəyyən vaxtlarda geri çəkilir, ya da normal inkişaf yolunda bir epizod təşkil edir; hətta o, normal cinsi fəaliyyətin uzun bir dövrü keçdikdən sonra həyatın gec çağında özünü göstərə bilər. Normal və invertirlənmiş cinsi obyekt arasında dövri tərəddüd də müşahidə edilmişdir. Xüsusilə maraqlı olan hallar bunlardır ki, normal cinsi obyektlə ağrılı bir təcrübə keçirildikdən sonra libido inversiya mənasında dəyişir.⁵,⁶

Deqenerasiya

Bu müxtəlif variasiya sıraları ümumiyyətlə bir-birindən asılı olmadan mövcuddur. Ən ekstremal formadan təqribən müntəzəm olaraq belə güman etmək olar ki, inversiya çox erkən vaxtdan mövcud olmuşdur və şəxs öz xüsusiyyəti ilə özünü onunla razı hiss edir.

Bir çox müəllif burada sadalanan halları vahid bir bütövlükdə birləşdirməkdən imtina edəcək və bu qrupların ortaq cəhətləri əvəzinə fərqlərini vurğulamağa üstünlük verəcəkdir; bu da onların inversiyaya münasibətindəki adət etdikləri qiymətləndirmə ilə əlaqəlidir. Lakin fərqləndirmələr nə qədər əsaslı olsa da, bütün ara mərhələlərin bol miqdarda aşkar edildiyini, beləliklə də sıralanmanın sanki öz-özünə tələb olunduğunu inkar etmək olmaz.

İnversiyaya verilən ilk qiymətləndirmə onun sinir degenerasiyasının doğuşdan gələn bir əlaməti olduğu qənaətindən ibarət idi və həkim müşahidəçilərinin ona ilk dəfə sinir xəstələrində və ya belə bir təəssürat yaradan şəxslərdə rast gəlmələri faktı ilə uyğun gəlirdi. Bu xarakteristikada bir-birindən müstəqil olaraq qiymətləndirilməli olan iki məlumat ehtiva olunur: doğuşdan gəlmə və degenerasiya.

Degenerasiya anlayışı, bu sözün ümumiyyətlə seçkisiz istifadəsinə qarşı irəli sürülən etirazlara məruz qalır. Artıq adət halını almışdır ki, travmatik və ya infeksiya mənşəli olmayan hər hansı bir xəstəlik təzahürü degenerasiyaya aid edilsin. Magnan tərəfindən degeneratların təsnifatı, sinir funksiyasının ən yüksək ümumi formalarının belə degenerasiya anlayışının tətbiqini istisna etməyə ehtiyac olmadığını öz-özünə mümkün etdi. Belə şəraitdə «degenerasiya» hökmünün ümumiyyətlə hansı fayda və hansı yeni məzmuna malik olduğunu soruşmaq olar. Degenerasiyadan danışmamaq daha məqsədəuyğun görünür:⁷,⁸

İnvertirlərin bu məşru mənada degenerat olmadıqları bir neçə faktdan aydın olur:⁹,¹⁰

3) Əgər öz tibbi təcrübəsindəki xəstələrdən kənara çıxmaqla daha geniş bir üfüqü əhatə etməyə çalışılsaq, inversiyanı degenerasiya əlaməti kimi qəbul etməyi qadağan edən faktlarla iki istiqamətdə qarşılaşırıq. a) İnversiyanın qədim xalqlarda, mədəniyyətlərinin zirvəsində tez-tez rast gəlinən hadisə, demək olar ki, vacib funksiyalarla yüklənmiş bir qurum olduğunu vurğulamaq lazımdır; b) onu bir çox vəhşi və ibtidai xalqlarda son dərəcə yayılmış halda tapırıq, halbuki degenerasiya anlayışını yüksək sivilizasiya ilə məhdudlaşdırmağa adət edilmişdir (I. Blox); Avropanın mədəni xalqları arasında belə, iqlim və irq invertliyin yayılmasına və qiymətləndirilməsinə ən güclü təsiri göstərir.¹¹,¹²

Doğuşdan gəlmə olma

Doğuşdan gəlmə, təbii ki, yalnız invertlərin birinci, ən ekstremal sinfi üçün iddia edilmişdir və bu, həmin şəxslərin həyatlarının heç bir mərhələsində cinsi həvəsin başqa bir istiqamət göstərmədiyi barədə verdiyi təsdiqlərə əsaslanır. Artıq digər iki sinfin, xüsusilə üçüncü sinfin mövcudluğu doğuşdan gəlmə xarakter anlayışı ilə çətin uzlaşdırılır. Buna görə də, bu baxışın tərəfdarları tam invertlər qrupunu digərlərindən ayırmağa meyllidirlər, bu isə invertliyə dair ümumi qəbul edilmiş bir anlayışdan imtina etməyə gətirib çıxarır. Beləliklə, invertlik bir sıra hallarda doğuşdan gəlmə xarakter olardı; digər hallarda isə başqa yolla yaranmış ola bilərdi.

Bu baxışa qarşı digər baxış durur: invertlik cinsi həvəsin qazanılmış xarakteridir. Bu baxış aşağıdakılara əsaslanır: həmçinin qədim mədəni xalqlarda invertlik faktını qətiyyətlə qəbul etdirmişdir.¹³,¹⁴,¹⁵,¹⁶

Bu baxış nöqtəsindən doğuşdan gəlmə invertliyin mövcudluğuna dair etibar ümumiyyətlə inkar edilə bilər. Etiraz edilə bilər (Havelok Ellis) ki, doğuşdan gəlmə invertlik üçün əsas götürülən halların daha dəqiq araşdırılması, ehtimal ki, libidonun istiqamətini müəyyən edən erkən uşaqlıq təcrübəsini də üzə çıxaracaq; bu təcrübə şəxsin şüurlu yaddaşında saxlanılmamışdır, lakin uyğun təsir vasitəsilə xatırlana bilər. Bu müəlliflərə görə, invertlik yalnız cinsi həvəsin bir çox xarici həyat şəraiti ilə müəyyən edilə bilən tez-tez rast gəlinən varyantı kimi adlandırıla bilər.

Görünürdə belə qazanılmış əminliyə qarşı deyilən qeyd son qoyur: sübut olunur ki, çoxsaylı şəxslər eyni cinsi təsirləri (həm də erkən gənclikdə: başdan çıxarma, qarşılıqlı onanizm) yaşayır, lakin onların təsiri ilə invert olmur və ya daimi olaraq belə qalmırlar. Beləliklə, belə bir ehtimala gəlinir ki, anadangəlmə—qazanılmış alternativi ya natamamdır, ya da inversiya zamanı mövcud olan münasibətləri örtmür.

Nə inversiyanın anadangəlmə olması fərziyyəsi ilə, nə də onun qazanıldığı fərziyyəsi ilə inversiyanın mahiyyəti izah olunmur. Birinci halda, ən kobud izaha qoşulmuruqsa, onun nəyinin anadangəlmə olduğunu bildirməliyik — yəni bir şəxsin cinsi həvəsin müəyyən cinsi obyektlə bağlılığını anadangəlmə gətirdiyini. Digər halda isə sual yaranır: müxtəlif təsadüfi təsirlər, fərddə onları qarşılayan heç nə olmadan, qazanılmanı izah etməyə kifayət edirmi? Bu son məqamın inkarı, əvvəlki izahlarımıza görə, yolverilməzdir.

İnversiyanın izahı

Cinsi inversiyanın mümkünlüyünü izah etmək üçün Frank Lydstone, Kiernan və Şevalyedən bəri bir fikir silsiləsi cəlb edilmişdir ki, bu da populyar rəyə qarşı yeni bir ziddiyyət ehtiva edir. Bu rəyə görə insan ya kişi, ya da qadındır. Lakin elm elə halları tanıyır ki, onlarda cinsi xarakterlər silinmiş görünür və bununla da cinsin müəyyənləşdirilməsi çətinləşir; ilk növbədə anatomik sahədə. Bu şəxslərin cinsiyyət orqanları kişi və qadın xarakterlərini birləşdirir (hermafroditizm). Nadir hallarda hər iki cinsiyyət aparatı yanaşı inkişaf etmiş olur (həqiqi hermafroditizm); əksər hallarda isə hər iki tərəfdə inkişafdan qalma müşahidə olunur.

Lakin bu anomaliyaların əhəmiyyətli cəhəti ondadır ki, onlar gözlənilməz şəkildə normal formalaşmanın başa düşülməsini asanlaşdırır. Belə ki, müəyyən dərəcədə anatomik hermafroditizm normaya daxildir; heç bir normal formalaşmış kişi və ya qadın fərddə digər cinsin aparatının izləri yox deyildir — bunlar ya funksiyasız olaraq rudimentar orqanlar kimi davam edir, ya da başqa funksiyaları öz üzərinə götürmək üçün yenidən formalaşmışdır.

Bu çoxdan məlum olan anatomik faktlardan irəli gələn anlayış ilkin biseksual meyillilik anlayışıdır ki, bu da inkişaf gedişində inkişafdan qalmış cinsin az qalıqları ilə monoseksuallığa qədər dəyişir.

Bu anlayışı psixi sahəyə köçürmək və inversiyanı öz növlərində psixi hermafroditizmin ifadəsi kimi başa düşmək təbii idi. Məsələni həll etmək üçün yalnız müntəzəm bir əlaqə lazım idi — inversiyanın hermafroditizmin psixi və somatik əlamətləri ilə üst-üstə düşməsi.¹⁷

Ancaq bu yaxın gözlənti yerinə yetirilmir. Qəbul edilmiş psixi hermafroditlik ilə aşkar edilə bilən anatomik hermafroditlik arasındakı əlaqələri bu qədər yaxın təsəvvür etmək olmaz. İnvertlərdə tapılan şey, çox vaxt cinsiyyət həvəsinin ümumiyyətlə aşağı düşməsi (Havelok Ellis) və orqanların yüngül anatomik inkişafdan qalmasıdır. Çox vaxt, lakin heç də qanunauyğun və ya hətta üstün deyil. Beləliklə, inversiya ilə somatik hermafroditizmin ümumiyyətlə bir-birindən asılı olmadığını qəbul etmək lazımdır.

Bundan əlavə, sözdə ikincil və üçüncül cinsiyyət xarakterlərinə böyük əhəmiyyət verilmiş və onların invertlərdə daha çox rast gəlinməsi vurğulanmışdır (H. Ellis). Bunun da çoxu doğrudur, lakin unutmamalıyıq ki, ikincil və üçüncül cinsiyyət xarakterləri ümumiyyətlə digər cinsdə çox vaxt özünü göstərir və beləliklə, cinsi obyektinin inversiya mənasında dəyişdiyini göstərmədən hermafroditliyə işarələr yaradır.

Psixi hermafroditizm, cinsi obyektinin inversiyası ilə digər psixi xüsusiyyətlərin, həvəslərin və xarakter cizgilərinin digər cinsə xas olan dəyişikliyə çevrilməsinin paralel getməsi halında daha aydın görünərdi. Ancaq belə bir xarakter inversiyasını müəyyən qanunauyğunluqla yalnız invert qadınlarda gözləmək olar; kişilərdə tam psixi kişilik inversiya ilə uzlaşa bilər. Əgər psixi hermafroditizm anlayışından imtina edilmirsə, onun təzahürlərinin müxtəlif sahələrdə bir-birini təsir etmə dərəcəsinin çox az olduğunu əlavə etmək lazımdır. Somatik hermafroditlik üçün də eyni şey doğrudur; Halbana görə fərdi orqan inkişafdan qalmaları və ikincil cinsiyyət xarakterləri öz təzahürlərində bir-birindən kifayət qədər asılı deyil.¹⁸

Biseksuallıq nəzəriyyəsi, kişilərin inversiyasının sözçüsü tərəfindən ən kobud formada ifadə edilmişdir: kişilərin bədənində qadın beyni. Ancaq biz «qadın beyni»nin xarakterlərini bilmirik. Psixoloji problemin anatomik problem ilə əvəz edilməsi, eyni dərəcədə mənasız və əsassızdır. v. Krafft-Ebinqin izah cəhdi Ulrichsinkindən daha dəqiq görünsə də, mahiyyətcə ondan fərqlənmir; v. Krafft-Ebinq, biseksual quruluşun fərdə somatik cinsiyyət orqanları kimi həm kişilərə, həm də qadınlara aid beyin mərkəzlərini verdiyini düşünür. Bu mərkəzlər yalnız pubertat dövründə, çox vaxt quruluşca onlardan asılı olmayan cinsiyyət vəzilərinin təsiri altında inkişaf edir. Lakin kişilərə və qadınlara aid «mərkəzlər» üçün də kişilərə və qadınlara aid beyin üçün söylənilən eyni şey doğrudur; üstəlik, dil üçün olduğu kimi, cinsiyyət funksiyaları üçün də müəyyən edilmiş beyin sahələri («mərkəzlər») qəbul edə biləcəyimizi belə bilmirik.

Bu müzakirələrdən sonra iki fikir yenə də qalır: inversiya üçün də ikicinsli (biseksual) bir istidad nəzərə alınır, yalnız bu istidadın anatomik quruluşdan başqa nədən ibarət olduğunu bilmirik və söhbət cinsiyyət həvəsinin inkişafına aid olan pozuntulardan gedir.¹⁹

Psixi hermafroditizm nəzəriyyəsi fərz edir ki, inversiyaya uğramış şəxsin cinsi obyekti normal şəxsin cinsi obyektinə əks olsun. İnversiyaya uğramış kişi, qadın kimi, bədənin və ruhun kişi xüsusiyyətlərindən yayılan sehrə məruz qalır, özü özünü qadın kimi hiss edir və kişini axtarır.

Lakin bu, inversiyaya uğramışların bir çoxuna aid olsa da, inversiyanın ümumi xarakterini ortaya qoymaqdan çox uzaqdır. Şübhə yoxdur ki, kişi inversiyaya uğramışların böyük bir hissəsi kişiliyin psixi xarakterini qoruyub saxlamış, digər cinsin ikincil xüsusiyyətlərini özündə nisbətən az daşıyır və cinsi obyektində əslində qadın psixi xüsusiyyətlərini axtarır. Əgər belə olmasaydı, inversiyaya uğramışlara təklif olunan kişi fahişəliyinin — həm bu gün, həm də qədim dövrdə — geyim və duruşun bütün xarici detallarında qadınları təqlid etməsini başa düşmək mümkün olmazdı; bu təqlid əks halda inversiyaya uğramışların idealını incitməli idi. Yunanlarda, inversiyaya uğramışlar arasında ən kişili şəxslər göründüyü halda, aydındır ki, oğlanın kişili xarakteri deyil, onun bədəncə qadına yaxınlaşması və qadın psixi xüsusiyyətləri, utancaqlıq, çəkingənlik, öyrənmə və köməyə ehtiyac kişini məhəbbətə qızışdırırdı. Oğlan kişi kimi böyüyən kimi, kişi üçün cinsi obyekt olmağı dayandırdı və təxminən özü oğlanlara aşiq oldu. Beləliklə, bu halda, çoxsaylı digər hallarda olduğu kimi, cinsi obyekt eyni cins deyil, hər iki cins xarakterinin birləşməsidir, təxminən kişiyə can atan və qadına can atan iki təhrik arasında bağlanan kompromisdir, bədənin (cinsiyyət orqanlarının) kişiliyi şərti ilə saxlanılır, demək olar ki, öz biseksual təbiətinin əksidir.²⁰,²¹,²²

Qadında münasibətlər daha birmənalıdır; burada aktiv invertə olanlar xüsusilə tez-tez kişinin somatik və ruhi xarakterlərini özlərində daşıyır və cinsi obyektlərindən qadınlıq tələb edirlər, hərçənd burada da daha yaxından tanışlıq zamanı daha böyük rəngarənglik üzə çıxmalıdır.

Yadda saxlanılmalı olan mühüm fakt odur ki, inversiyada cinsi məqsəd heç vaxt vahid adlandırıla bilməz. Kişilərdə anal vasitəsilə cinsi əlaqə inversiya ilə tamamilə üst-üstə düşmür; masturbasiya eyni dərəcədə çox vaxt yeganə məqsəddir və cinsi məqsədin məhdudlaşdırılması — sadəcə hisslərin boşalmasına qədər — burada heteroseksuallardan daha çox rast gəlinir. Qadınlarda da invertlərin cinsi məqsədləri müxtəlifdir; onların arasında ağız selikli qişasının təması üstünlük təşkil edir.

İndiyə qədər mövcud olan material əsasında inversiyanın yaranmasını qaneedici şəkildə izah etmək iqtidarında olmasaq da, bu araşdırma zamanı yuxarıdakı məsələnin həllindən daha əhəmiyyətli ola biləcək bir dərkə gəldiyimizi qeyd edə bilərik. Cinsi həvəsin cinsi obyekt ilə əlaqəsini həddindən artıq sıx təsəvvür etdiyimizə diqqət yetiririk. Anormal hesab edilən hallarda əldə edilən təcrübə bizə öyrədir ki, burada cinsi həvəs ilə cinsi obyekt arasında belə bir birləşmə mövcuddur ki, normal quruluşun bircinsliyi içində, həvəsin obyekti özü ilə gətirdiyi kimi göründüyü yerdə, gözdən qaçırmaq təhlükəsindəyik. Beləliklə, həvəs ilə obyekt arasındakı əlaqəni düşüncələrimizdə boşaltmağa yönəldilirik. Cinsi həvəs, ehtimal ki, əvvəlcə obyektindən asılı deyil və öz yaranmasını da onun qıcıqlarına borclu deyil.

İnvertlərin cinsi obyekti

İnvertlərin cinsi məqsədi · Nəticə

Son illərdə biologların, ilk növbədə Eugen Ştaynaxın işləri homoerotizmin və ümumiyyətlə cinsiyyət xarakterlərinin orqanik şərtlərinə parlaq işıq salmışdır.

Kastrasiya təcrübəsi və ondan sonra digər cinsin cinsiyyət vəzilərinin yerləşdirilməsi yolu ilə müxtəlif məməli heyvan növlərində erkəkləri dişiyə, dişiləri isə erkəyə çevirmək mümkün olmuşdur. Bu çevrilmə somatik cinsiyyət xarakterlərini və psixoseksual davranışı (yəni subyekt və obyekt erotizmini) az və ya çox dərəcədə tamamilə əhatə etmişdir. Bu cinsiyyət müəyyənedici qüvvənin daşıyıcısı kimi cinsiyyət vəzisinin cinsiyyət hüceyrələrini əmələ gətirən hissəsi deyil, həmin orqanın məlum interstisial toxuması («pubertat vəzi») nəzərdə tutulur.

Bir halda cinsi istiqamətin dəyişdirilməsi vərəm xəstəliyi nəticəsində testislərini itirmiş bir kişidə də uğurla həyata keçirilmişdir. O, cinsi həyatda passiv homoseksual kimi qadın tərzində davranmış və ikincili qadın cinsiyyət xarakterlərinin çox açıq ifadələrini (tük örtüyü, saqqal çıxması, döş və kalça nahiyələrində yağ yığılması) göstərmişdir. Kriptorx insan testisinin yerləşdirilməsindən sonra bu kişi kişili tərzi davranmağa və libidosunu normal şəkildə qadına yönəltməyə başlamışdır. Eyni zamanda somatik qadın xarakterləri yox olmuşdur. (A. Lipschütz, Die Pubertätsdrüse und ihre Wirkungen, Bern, 1919.)

Bu gözəl təcrübələrin inversiya nəzəriyyəsini yeni bir əsas üzərinə qoyduğunu iddia etmək və onlardan homoseksuallığın ümumi «müalicəsi»nə birbaşa yol gözləmək əsassız olardı. W. Fliss haqlı olaraq bu təcrübi təcrübələrin yüksək heyvanların ümumi biseksual quruluşu haqqındakı nəzəriyyəni dəyərdən salmadığını vurğulamışdır. Məncə, daha çox belə araşdırmalardan qəbul edilmiş biseksuallığın birbaşa təsdiqi alınacağı ehtimalı daha yüksəkdir. normal formalaşmanın bərabərliyində, həvəsin obyekti özü ilə gətirdiyi göründüyü yerdə, gözdən qaçırmaq təhlükəsi var. Beləliklə, biz həvəs ilə obyekt arasındakı əlaqəni düşüncələrimizdə zəiflətməyə yönəldilirik. Cinsi həvəs, ehtimal ki, əvvəlcə öz obyektindən asılı deyil və görünür, öz yaranmasını da onun qıcıqlarına borclu deyil.

B) Cinsi yetkinliyə çatmamış şəxslər və heyvanlar cinsi obyekt kimi

Cinsi obyektləri normal olaraq buna uyğun cinsə aid olmayan şəxslər, yəni invertlər, müşahidəçiyə başqa cəhətdən bəlkə də tam dəyərli fərdlərin toplanmış sayı kimi göründüyü halda, cinsi yetkinlikdən əvvəlki şəxslərin (uşaqların) cinsi obyekt kimi seçildiyi hallar əvvəlcədən tək-tək azğınlıqlar kimi görünür. Yalnız istisna olaraq uşaqlar yeganə cinsi obyekt olurlar; çox vaxt onlar bu rola o zaman gəlirlər ki, qorxaq və iktidarsız olmuş fərd belə bir surroqata razılaşır və ya impulsiv (təxirə salına bilməyən) bir həvəs həmin anda daha uyğun heç bir obyekti ələ keçirə bilmir. Hər halda bu, cinsi həvəsin təbiətinə işıq salır ki, o, obyektinin bu qədər variasiyasına və belə alçaldılmasına yol verir; halbuki aclıq, öz obyektini daha enerjik şəkildə saxlayaraq, buna yalnız son həddə icazə verərdi. Bənzər bir qeyd, xüsusilə kənd əhalisi arasında heç də nadir olmayan heyvanlarla cinsi əlaqəyə də aiddir, burada cinsi cazibə təxminən növ sərhədini aşır.

Estetik səbəblərə görə bu və digər ağır cinsi həvəs azğınlıqlarını sevinclə ruhi xəstələrə aid etmək istərdik, lakin bu mümkün deyil. Təcrübə öyrədir ki, bu sonuncular arasında sağlamlarda, bütöv irqlərdə və təbəqələrdə müşahidə olunanlardan başqa cinsi həvəs pozuntuları müşahidə edilmir. Beləliklə, uşaqlardan cinsi sui-istifadə qorxulu tezliyi ilə müəllimlərdə və baxıcı şəxslərdə rast gəlinir, sadəcə ona görə ki, onlara bunun üçün ən yaxşı imkan yaranır. Ruhi xəstələr aidiyyəti azğınlığı yalnız təxminən gücləndirilmiş şəkildə və ya xüsusilə əhəmiyyətli olan odur ki, müstəsnalıq səviyyəsinə qaldırılmış və normal cinsi doyumun yerinə keçirilmiş halda göstərirlər.

Cinsi variasiyaların sağlamlıqdan ruhi pozuntuya qədər pilləkənə bu çox diqqətəlayiq münasibəti düşündürücüdür. Mən belə hesab edərdim ki, izah edilməli olan fakt ona işarədir ki, cinsi həyatın təhrikləri normal halda da ali ruhi fəaliyyətlər tərəfindən ən pis idarə olunanlara aiddir. Başqa hər hansı bir cəhətdən, sosial, etik baxımdan ruhi cəhətdən qeyri-normal olan kimsə, mənim təcrübəmə görə, müntəzəm olaraq cinsi həyatında da belədir. Lakin çoxları cinsi həyatda qeyri-normaldırlar, halbuki bütün digər məqamlarda orta səviyyəyə uyğundurlar, insan mədəniyyətinin inkişafını, zəif nöqtəsi cinsəllik olaraq qalan inkişafı, öz şəxsiyyətlərində birlikdə yaşamışlar.

Bu müzakirələrin ən ümumi nəticəsi kimi, çox sayda şəraitdə və təəccüblü dərəcədə çox fərdlərdə cinsi obyektin növü və dəyərinin arxa plana keçdiyi anlayışını seçib götürərik. Cinsi həvəsdə əsas və sabit olan şey başqasıdır.

2) Cinsi məqsədlə bağlı sapmalar

Normal cinsi məqsəd kimi, cinsi gərginliyin həllinə və cinsi həvəsin müvəqqəti sönməsinə (aclıqda toxluğa analoji olan doyum) gətirib çıxaran, cütləşmə adlanan aktda cinsiyyət orqanlarının birləşməsi qəbul edilir. Lakin ən normal cinsi proseslərdə belə, perversiya kimi təsvir edilən sapmalara yol açan inkişafların başlanğıcları artıq aydın görünür. Belə ki, cinsi obyektə qarşı müəyyən vasitəçi (cütləşmə yolunda yerləşən) münasibətlər, məsələn, ona toxunmaq və ona baxmaq, ilkin cinsi məqsədlər kimi tanınır. Bu fəaliyyətlər bir tərəfdən özləri həzz ilə bağlıdır, digər tərəfdən isə son cinsi məqsədə çatılana qədər davam etməli olan oyanmanı artırır. Bu toxunmalardan biri, iki tərəfli dodaq selikli qişasının toxunması, bəzi xalqlarda (ən yüksək sivilizasiyaya malik olanlar daxil olmaqla) öpüş kimi yüksək cinsi dəyər qazanmışdır, baxmayaraq ki, burada iştirak edən bədən hissələri cinsiyyət aparatına aid deyil, həzm kanalının girişini təşkil edir. Beləliklə, perversiyaları normal cinsi həyatla əlaqələndirən və onların təsnifatında istifadə oluna bilən amillər mövcuddur. Perversiyalar ya a) cinsi birləşmə üçün nəzərdə tutulmuş bədən sahələrinin anatomik aşılması, ya da b) cinsi obyektə qarşı vasitəçi münasibətlərdə dayanmaqdır; bu münasibətlər adətən son cinsi məqsədə gedən yolda tez keçilməlidir.

a) Anatomik aşılma

Cinsi həvəsin istək obyektinə çevrilən cinsi obyektə göstərilən psixiki dəyər, nadir hallarda onun cinsiyyət orqanları ilə məhdudlaşır, bütün bədəninə yayılır və cinsi obyektdən gələn bütün hissləri özündə birləşdirmək təmayülünə malikdir. Eyni həddindən artıq yüksəltmə psixiki sahəyə şüalanır və cinsi obyektin ruhi nailiyyətləri və kamilliyi qarşısında məntiqi korluq (hökm zəifliyi) kimi, həmçinin ondan gələn hökmlərə qarşı inamlı itaətkarlıq kimi özünü göstərir. Məhəbbətin bu inamlılığı beləliklə, əgər ilkin mənbə deyilsə, vacib bir avtoritet mənbəyinə çevrilir.²³

Dodaq-ağız selikli qişasının cinsi istifadəsi

Bu cinsi həddindən artıq qiymətləndirmədir ki, cinsi məqsədin əsl cinsiyyət orqanlarının birləşməsinə məhdudlaşdırılması ilə bu qədər pis uzlaşır və digər bədən hissələrində edilən hərəkətlərin cinsi məqsəd kimi yüksəldilməsinə kömək edir.

Cinsi həddindən artıq qiymətləndirmə amilinin əhəmiyyətini ən çox kişilərdə öyrənmək olar, çünki onların sevgi həyatı tədqiqata açıq olmuşdur, halbuki qadınlarınki, qismən mədəniyyət geriliyi, qismən isə qadınların konvansional suskunluğu və dürüst olmaması səbəbindən hələ də nüfuzedilməz qaranlıq içində bürünmüşdür.

Ağzın cinsi orqan kimi istifadəsi o zaman sapqınlıq sayılır ki, bir şəxsin dodaqları (dili) digər şəxsin cinsiyyət orqanları ilə təmasa gətirilsin; hər iki tərəfin dodaq selikli qişaları bir-birinə toxunduqda isə bu, sapqınlıq sayılmır. Bu sonuncu istisnada normala bağlılıq var. Bəşəriyyətin ən qədim zamanlarından bəri işlədilən digər təcrübələri sapqınlıq kimi iyrənərək rədd edən kəs bu zaman aydın bir iyrənmə hissinə qapılır; həmin hiss onu belə bir cinsi məqsədi qəbul etməkdən qoruyur. Lakin bu iyrənmənin sərhədi çox vaxt sırf şərtidir: bir gözəl qızın dodaqlarını ehtirasla öpən kəs, ola bilər ki, onun diş fırçasından yalnız iyrənərək istifadə edə bilsin, halbuki öz ağız boşluğunun — ondan o, iyrənmir — qızınkından daha təmiz olduğunu güman etməyə heç bir əsas yoxdur. Burada insan cinsi obyektin libidinal həddindən artıq qiymətləndirilməsinin qarşısına çıxan iyrənmə amilinə diqqət yetirir; bu amil öz növbəsində libido tərəfindən aşıla bilər. İyrənmədə cinsi məqsədin məhdudlaşdırılmasını yaratmış qüvvələrdən birini görmək istərdik. Bir qayda olaraq, bu qüvvələr cinsiyyət orqanlarının özünün qarşısında dayanır. Lakin şübhə yoxdur ki, əks cinsin cinsiyyət orqanları da özlüyündə iyrənmə obyekti ola bilər və bu davranış bütün histeriklərin (xüsusilə qadınların) səciyyəvi xüsusiyyətidir. Cinsi həvəsin gücü bu iyrənməni aşmaqla özünü göstərməyi sevir. (Aşağıya bax.)²⁴,²⁵,²⁶

Əvvəlki halda olduğundan daha aydın şəkildə anusun cinsi istifadəsi zamanı görünür ki, məhz iyrənc hissdir bu cinsi məqsədi perversiya kimi damğalayan. Lakin qoy mənim qeydimi tərəf tutma kimi yozmasınlar ki, bu iyrənc hissin əsaslandırılması — guya bu bədən hissəsi ifrazata xidmət edir və iyrənc olanın özü ilə — nəcislə — təmasda olur — histerik qızların kişi cinsiyyət orqanından iyrənmələri üçün gətirdikləri əsaslandırmadan, yəni onun sidik ifrazına xidmət etməsindən, heç də daha tutarlı deyil.

Anus selikli qişasının cinsi rolu heç də kişilər arasındakı əlaqə ilə məhdudlaşmır, onun üstün tutulmasında invertə edilmiş hiss üçün xarakterik heç nə yoxdur. Əksinə, görünür ki, kişinin pedikasiyası öz rolunu qadınla aktla analogiyaya borcludur, halbuki qarşılıqlı masturbasiya invertə edilmişlərin əlaqəsi zamanı ən asanlıqla meydana çıxan cinsi hədəfdir.

Cinsi obyektin uyğun olmayan əvəzləyicisi — fetişizm

Digər bədən hissələrinə cinsi keçid bütün variasiyalarında prinsipial olaraq yeni heç nə təqdim etmir, cinsi həvəs haqqında biliyə heç nə əlavə etmir, çünki cinsi həvəs burada yalnız öz niyyətini — cinsi obyektə hər istiqamətdə yiyələnmək niyyətini — bəyan edir: lakin cinsi həddindən artıq qiymətləndirmənin yanında anatomik keçidlərdə ikinci, populyar bilik üçün yad bir amil də özünü göstərir. Müəyyən bədən hissələri, məsələn, ağız və anus selikli qişası, bu təcrübələrdə daim təkrar meydana çıxan, sanki özlərinin də cinsiyyət orqanı kimi baxılmaq və rəftar olunmaq iddiasını irəli sürürlər. Biz eşidəcəyik ki, bu iddia cinsi həvəsin inkişafı ilə necə əsaslandırılır və müəyyən xəstəlik hallarının simptomatologiyasında necə yerinə yetirilir.

Çox xüsusi təəssürat doğuran hallar elə hallardır ki, normal cinsi obyekt, ona aid olan, lakin normal cinsi məqsədə xidmət etmək üçün tamamilə yararsız başqa bir obyektlə əvəz olunduğu hallardır. Təsnifat meyarlarına görə, cinsi həvəsin bu son dərəcə maraqlı sapma qrupunu, cinsi obyektə aid olan sapmalar arasında qeyd etmək daha yaxşı olardı; lakin biz bu hadisələrdən asılı olan və cinsi məqsədin tərk edilməsi ilə əlaqəli olan cinsi həddindən artıq qiymətləndirmə amilini öyrənməzdən əvvəl, onları sonraya saxlamışıq.

Cinsi obyektin əvəzi, ümumiyyətlə, cinsi məqsədlər üçün çox az uyğun olan bədən hissəsi (ayaq, saç) və ya cinsi şəxslə, xüsusilə də onun cinsəlliyi ilə aşkar edilə bilən əlaqədə olan cansız bir obyekt (geyim parçaları, ağ iç çamaşırı) olur. Bu əvəz, vəhşinin öz tanrısını cisimləşdirdiyi fetişlə haqlı olaraq müqayisə olunur.

Normal və ya sapqın cinsi məqsəddən imtina edildiyi fetişizm hallarına keçid, cinsi məqsədə nail olmaq üçün cinsi obyektin fetişist şərtini tələb etdiyi hallarla təşkil olunur. (Müəyyən saç rəngi, geyim, hətta bədən qüsuru.) Cinsi həvəsin patologiyaya meyl edən digər heç bir dəyişikliyi, onun yaratdığı hadisələrin qəribəliyi səbəbindən, bizim marağımıza bu qədər layiq deyil. Normal cinsi məqsədə doğru olan can atmanın müəyyən dərəcədə azalması bütün hallar üçün şərt kimi görünür (cinsi aparatın icraetmə zəifliyi). Normal olanla əlaqə, cinsi obyektin psixoloji baxımdan zəruri olan şişirdilmiş qiymətləndirilməsi vasitəsilə təmin olunur; bu qiymətləndirmə, qaçınılmaz olaraq, həmin obyektlə assosiativ olaraq əlaqəli olan hər şeyə yayılır. Belə bir fetişizmin müəyyən dərəcəsi, normal sevgiyə, xüsusilə də normal cinsi məqsədin əlçatmaz və ya onun yerinə yetirilməsinin dayandırılmış göründüyü aşiq olma mərhələlərində, xasdır.

«Mənə onun döşündən bir boyun yaylığı, Sevgi həzzim üçün bir corab qayışı ver!» (Faust)

Patoloji hal, fetişə can atmanın belə bir şərtdən kənara çıxaraq sabitləşdiyi və normal məqsədin yerini tutduğu, habelə fetişin müəyyən şəxsdən ayrılıb tək başına cinsi obyektə çevrildiyi zaman baş verir. Bunlar, cinsi həvəsin sadə dəyişikliklərinin patologik sapmalara keçməsi üçün ümumi şərtlərdir.

Fetişin seçilməsində, Binenin ilk dəfə iddia etdiyi və sonra çoxsaylı sübutlarla təsdiqləndiyi kimi, əsasən erkən uşaqlıqda qəbul edilmiş cinsi təəssüratın davam edən təsiri özünü göstərir; bu, normal insanda ilk sevginin atalar sözlərində deyilən «ilk sevgilərə həmişə qayıdırıq» ifadəsindəki yapışqanlığı ilə yanaşı qoyula bilər. Bu törəmə cinsi obyektinin yalnız fetişist şərtli olması hallarında xüsusilə aydın görünür. Erkən cinsi təəssüratların əhəmiyyəti ilə başqa yerdə də qarşılaşacağıq.²⁷

Digər hallarda isə əziyyət çəkən şəxs üçün adətən şüurda olmayan simvolik fikir əlaqəsi obyektin fetişlə əvəz olunmasına səbəb olmuşdur. Bu əlaqələrin yollarını həmişə dəqiqliklə izləmək mümkün deyil (ayaq qədim bir cinsi simvoldur, artıq mifdə; «dəri» fetiş rolunu Venera təpəciyinin tüklülüyü ilə assosiasiyaya borcludur); lakin belə simvolizm də uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrdən həmişə asılı deyil. b) İlkin cinsi məqsədlərin fiksasiyası Bütün xarici və daxili şərtlər ki, normal cinsi məqsədə çatmağı çətinləşdirir və ya uzaqlaşdırır (impotensiya, cinsi obyektin dəyərliliyi, cinsi aktın təhlükələri), təbiidir ki, hazırlıq aktlarında dayanmağa və onlardan normalın yerini tuta biləcək yeni cinsi məqsədlər yaratmağa meyli dəstəkləyir. Daha dəqiq araşdırma göstərir ki, bu yeni məqsədlərin ən qəribə görünənləri belə, normal cinsi prosesdə artıq işarələnmişdir.²⁸,²⁹,³⁰

Az da olsa, toxunma, ən azı insan üçün normal cinsi məqsədə çatmaq üçün vacibdir. Həmçinin, cinsi obyektin dərisinin toxunma hisslərindən bir tərəfdən hansı həzz mənbəyi, digər tərəfdən hansı yeni oyanma axını əldə edildiyi hamıya məlumdur. Beləliklə, toxunma zamanı dayanma, əgər cinsi akt ümumiyyətlə davam edirsə, çətin ki, perversiyalara aid edilsin.

Son nəticədə toxunmadan irəli gələn görmə ilə də vəziyyət belədir. Optiki təəssürat, libidinal oyanmanın ən çox oyadıldığı yol olaraq qalır və bu yolun işlək olması — əgər bu teleoloji baxış icazəlidirsə — cinsi obyektin gözəlliyə doğru inkişaf etməsinə hesablayan seleksiya tərəfindən nəzərə alınır. Mədəniyyətlə birlikdə bədənin örtülməsi, cinsi marağı canlı saxlayır; bu maraq, gizli hissələri açaraq cinsi obyekti tamamlamağa can atır, lakin əgər onun diqqətini genitaliyalardan bütöv bədən quruluşuna yönəltmək mümkün olarsa, sənətə yönləndirilə (sublimasiya oluna) bilər.³¹ Bu aralıq cinsi məqsəddə, yəni cinsi vurğulanmış baxışda dayanma, bir qədər çoxlu normal insanlara aiddir, hətta onlara libidolarının müəyyən miqdarını daha yüksək sənət məqsədlərinə yönəltmək imkanı verir.

Toxunma və baxma

Əksinə, baxma həzzi perversiyaya çevrilir: a) yalnız genitaliyalara məhdudlaşdıqda, b) iyrəncliyi dəf etməklə birləşdikdə (voyeur: ifrazat funksiyaları zamanı tamaşaçı), c) normal cinsi məqsədi hazırlamaq əvəzinə sıxışdırdıqda. Sonuncu hal, ekshibisionistlərdə açıq şəkildə müşahidə olunur; bir neçə analizin nəticələrindən çıxardığım qənaətə görə, onlar qarşılıq olaraq digər tərəfin genitaliyalarını görmək üçün öz genitaliyalarını göstərirlər.² Baxmaq və baxılmağa can atan perversiyada çox qəribə bir xarakter ortaya çıxır ki, bu da növbəti sapmada bizi daha intensiv məşğul edəcək.

Sadizm və mazoxizm

Baxmaq və baxılmaq istəyi ilə səciyyələnən perversiyada çox maraqlı bir xüsusiyyət üzə çıxır; bu xüsusiyyət bizi növbəti sapmada daha da çox məşğul edəcək. Burada cinsi məqsəd ikiqat formada, aktiv və passiv formada mövcuddur. Baxma həzzinə qarşı çıxan və bəlkə də onunla ləğv edilən güc, utancdır (əvvəlki kimi iyrənmə kimi). Cinsi obyektinə ağrı verməyə meyl və onun əks tərəfi, bütün sapmaların ən çox yayılmış və ən əhəmiyyətlisi olan bu hal, aktiv və passiv olmaqla iki formasında, v. Krafft-Ebinq tərəfindən sadizm və mazoxizm (passiv) adlandırılmışdır. Digər müəlliflər daha dar mənalı algolagni adını üstün tuturlar; bu ad ağrıdan alınan həzzə, qəddarlığa vurğu edir, halbuki v. Krafft-Ebinqin seçdiyi adlarda hər cür təhqir və tabe olmağa olan həzz ön plana çıxarılır. Aktiv algolagni, yəni sadizm üçün normaldakı kökləri aşkar etmək asandır. Əksər kişilərin cinsəlliyində təcavüzkarlıq, üstün gəlməyə meyl qarışığı var; bunun bioloji mənası, cinsi obyektinin müqavimətini təklif aktlarından başqa yolla da qırmaq zərurətində ola bilər. Sadizm o zaman cinsi həvəsinin təcavüzkar komponentinin müstəqilləşmiş, şişirdilmiş və yerdəyişmə nəticəsində əsas yerə keçmiş formasına uyğun gəlir.³²

Sadizm anlayışı dil istifadəsində sadəcə aktiv, sonra zorakı bir mövqedən cinsi obyektinə qarşı, doyumun yalnız həmin obyektin tabe edilməsi və döyülməsi ilə bağlı olması kimi mütləq bağlanmaya qədər dəyişir. Qatı mənada yalnız sonuncu ekstremal hal sapma adını daşımağa haqq qazana bilər.

Eyni şəkildə, mazoxizm adı cinsi həyata və cinsi obyektinə qarşı bütün passiv mövqeləri əhatə edir; bunların ən ifrat forması, doyumun cinsi obyekti tərəfindən fiziki və ya psixi ağrı çəkməklə bağlı olması kimi görünür. Sapma kimi mazoxizm, öz əks tərəfinə nisbətən normal cinsi məqsəddən daha uzağa getdiyi görünür; onun heç vaxt birincil olaraq ortaya çıxıb-çıxmadığını, yoxsa daha çox sadizmdən yenidən formalaşma nəticəsində yarandığını əvvəlcə şübhə altına almaq olar. Çox vaxt aydın olur ki, mazoxizm sadizmin davamından başqa bir şey deyil; bu zaman sadizm öz şəxsinə yönəldilir və həmin şəxs əvvəlcə cinsi obyektinin yerini tutur. Mazoxistik sapmaların ekstremal hallarının klinik təhlili, ilkin passiv cinsi mövqeyi şişirdən və sabitləşdirən çoxlu amillərin qarşılıqlı təsirini ortaya qoyur. (Kastrasiya kompleksi, günah hissi.)³³

Bu prosesdə üstələnilən ağrı, libidoya maneə kimi qarşı çıxan iyrənmə və utancla eyni qəbildəndir.

Sadizm və mazoxizm sapmalar arasında xüsusi yer tutur, çünki onların əsasını təşkil edən aktivlik və passivlik ziddiyyəti cinsi həyatın ümumi xarakterlərinə aiddir.

Mədəniyyət tarixi, qəddarlığın və cinsi həvəsin bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu hər hansı bir şübhəyə yer qoymadan öyrədir, lakin bu əlaqənin izahında libidonun aqressiv anının vurğulanmasından irəli gedilməyib. Bəzi müəlliflərə görə, cinsi həvəsə qarışmış bu aqressiya əslində kanibalistik arzuların qalığıdır, yəni digər, ontogenetik olaraq daha qədim və böyük ehtiyacın ödənməsinə xidmət edən yiyələnmə aparatının iştirakıdır. Həmçinin iddia edilmişdir ki, hər bir ağrı özündə və özlüyündə həzz hissi yaratma imkanını ehtiva edir. Biz bu sapmanın izahının heç də qənaətbəxş olmadığını və ehtimal ki, burada bir neçə psixi can atmanın bir effektdə birləşdiyini qəbul etməklə kifayətlənməliyik.

Bu sapmanın ən nəzərə çarpan xüsusiyyəti ondadır ki, onun aktiv və passiv formaları mütəmadi olaraq eyni şəxsə birlikdə rast gəlinir. Cinsi münasibətdə başqalarına ağrı yaratmaqdan həzz alan şəxs, cinsi münasibətlərdən yaranan ağrını da həzz kimi dadmağa qadirdir. Sadist həmişə eyni zamanda mazoxistdir, baxmayaraq ki, sapmanın aktiv və ya passiv tərəfi onda daha güclü inkişaf etmiş ola bilər və onun əsas cinsi fəaliyyətini təşkil edə bilər. Beləliklə, biz bəzi sapqınlıq meyllərinin müntəzəm olaraq əks cütlüklər şəklində ortaya çıxdığını görürük; bu, sonradan təqdim ediləcək material nəzərə alınmaqla, yüksək nəzəri əhəmiyyət iddia edə bilər. Bundan əlavə, sadomazoxizm əks cütlüyünün mövcudluğunun təcavüzkar qarışıqdan asanlıqla nəticə çıxarıla bilməyəcəyi aydındır. Əksinə, insan belə eyni vaxtda mövcud olan əkslikləri, psixoanalizdə çox vaxt aktiv və passiv anlayışları ilə əvəz edilən, biseksuallıqda birləşmiş kişi və qadın əksliyi ilə əlaqələndirməyə cəhd edə bilər.³⁴,³⁵

3) Bütün sapqınlıqlar haqqında ümumi məlumat

Sapqınlıqları ilk növbədə açıq nümunələr üzərində və xüsusi şəraitdə öyrənmiş həkimlər, təbii ki, onlara xəstəlik və ya degenerasiya əlaməti xarakteri verməyə meylli idilər; bu, inversiyada olduğu kimi tamamilə oxşar bir yanaşma idi. Lakin burada bu qəbulu rədd etmək, orada olduğundan daha asandır. Gündəlik təcrübə göstərmişdir ki, bu həddən aşma hallarının əksəriyyəti, ən azı onlardan daha yüngül olanları, sağlam insanların cinsi həyatının nadir hallarda çatışmayan bir hissəsini təşkil edir və onlar digər yaxınlıqlar kimi qiymətləndirilir. Şərait əlverişli olduqda, normal insan da belə bir sapqınlığı uzun müddət ərzində normal cinsi məqsədin yerinə qoya və ya ona bu məqsədin yanında yer verə bilər. Sağlam insanlarda normal cinsi məqsədə sapqın adlandırıla biləcək heç bir əlavənin çatışmaması gözlənilməzdir və bu ümumiliklik, tək başına, sapqınlıq adının qınayıcı məqsədlə istifadəsinin məqsədəuyğun olmadığını göstərmək üçün kifayətdir. Cinsi həyat sahəsində, fizyoloji genişlik daxilində sadə dəyişkənlik ilə xəstəlik əlamətləri arasında kəskin sərhəd çəkmək istədikdə, xüsusi, əslində hazırda həll olunmaz çətinliklərlə qarşılaşırıq.³⁶,³⁷

Bəzi bu sapmaların yeni cinsi məqsədinin keyfiyyəti elə bir səviyyədədir ki, xüsusi qiymətləndirmə tələb edir. Sapmaların bəziləri məzmunca normadan o qədər uzaqlaşır ki, onları «xəstəlik» saymaqdan qaça bilmirik, xüsusilə də cinsi həvəsin müqavimətləri (utanc, iyrənmə, vahimə, ağrı) dəf etməkdə heyrətamiz nailiyyətlər göstərdiyi hallar (nəcis yalama, cəsədlərlə sui-istifadə). Lakin bu hallarda da, cinayətkarların arasında müntəzəm olaraq başqa cür ağır anormallıqlar və ya ruhi xəstələr aşkar edəcəyimizə dair etibarlı gözləntiyə qapılmaq olmaz. Burada da, digər hallarda normal davranan şəxslərin yalnız cinsi həyat sahəsində, bütün həvəslərin ən cilovsuzunun hökmranlığı altında xəstə kimi özünü büruzə verdiyi faktından artıq bir nəticəyə gəlmək mümkün deyil. Əksinə, digər həyat münasibətlərində açıq anormallıq adətən hər dəfə anormal cinsi davranış fonunu nümayiş etdirir.

Halların əksəriyyətində sapmanın xəstəlik xarakterini yeni cinsi məqsədin məzmununda deyil, onun normala olan münasibətində tapa bilərik. Əgər sapma normalın (cinsi məqsəd və obyekt) yanında, əlverişli şəraitin onu dəstəklədiyi və əlverişsiz şəraitin normalı əngəllədiyi yerdə deyil, əksinə, hər cür şəraitdə normalı sıxışdırıb yerini tutmuşsa; — sapmanın müstəsnalığında və fiksasiyasında biz onu xəstəlik əlaməti kimi qiymətləndirmək haqqını görürük.

Bəlkə də ən iyrənc sapmalarda cinsi həvəsin çevrilməsi üçün ən geniş miqyaslı psixiki iştirakı etiraf etmək lazımdır. Burada belə bir ruhi iş görülmüşdür ki, onun dəhşətli nəticəsinə baxmayaraq, həvəsin idealizasiyası dəyərini inkar etmək olmaz. Məhəbbətin bütün gücü bəlkə də heç yerdə bu onun azğınlıqlarında olduğu qədər güclü görünmür. Cinsəllikdə ən yüksək və ən aşağı hər yerdə ən sıx şəkildə bir-birinə bağlıdır («göydən dünyaya, oradan cəhənnəmə»).

Sapmaların öyrənilməsi bizə belə bir aydınlıq verdi ki, cinsi həvəs müəyyən ruhi qüvvələrə qarşı müqavimət kimi mübarizə aparmalıdır və bu qüvvələr arasında utanc və iyrənmə ən aydın şəkildə ortaya çıxır. Bu qüvvələrin həvəsi normal sayılan sərhədlər daxilində saxlamaqda iştirak etdiyi ehtimalını irəli sürmək icazəlidir və əgər onlar fərddə cinsi həvəs tam gücünə çatmazdan əvvəl daha erkən inkişaf etmişsə, deməli, onun inkişaf istiqamətini təyin edən də məhz onlar olmuşdur.

Biz həmçinin qeyd etmişik ki, araşdırılan sapmaların bəziləri yalnız bir neçə motivin birləşməsi ilə başa düşülə bilər. Əgər onlar təhlil — parçalanma — imkan verirsə, deməli, təbiətcə mürəkkəb olmalıdırlar. Buradan biz belə bir işarə çıxara bilərik ki, bəlkə də cinsi həvəsin özü sadə bir şey deyil, əksinə, perversiyalarda ondan yenidən ayrılan komponentlərdən ibarətdir. Klinik bizə, eyniformalı normal davranışda ifadəsini itirmiş birləşmələrə diqqət yetirməyi öyrətdi.* Normala ən azı yaxın olan şəxslərdə cinsi həvəs haqqında məlumat almaq üçün yalnız müəyyən bir yolla əldə edilə bilən bir mənbədən vacib bir töhfə götürülür. Sözdə psixonevrozlu (histeriya, məcburiyyət nevrozu, səhvən nevrasteniya adlandırılan, şübhəsiz ki, erkən demensiya, paranoya) şəxslərin cinsi həyatı haqqında dərin və aldatmayan məlumatlar almağın yeganə vasitəsi, onları J. Breyer və mən tərəfindən 1893-cü ildə tətbiq edilmiş, həmin vaxt «katartik» adlandırılan müalicə üsulundan istifadə edən psixoanalitik tədqiqata tabe etməkdir.³⁸

Psixoanaliz

4) Neyrotiklərdə cinsi həvəs

Əvvəlcədən qeyd etməliyəm və ya digər nəşrlərdə təkrarlamalıyam ki, mənim təcrübələrimə görə, bu psixonevrozlar cinsi həvəs qüvvələrinə əsaslanır. Mən bunu elə demirəm ki, cinsi həvəsin enerjisi xəstəlik əlamətlərini (simptomları) saxlayan qüvvələrə töhfə verir, əksinə, açıq şəkildə iddia edirəm ki, bu hissə nevrozun yeganə sabit və ən vacib enerji mənbəyidir, belə ki, müvafiq şəxslərin cinsi həyatı ya yalnız, ya əsasən, ya da qismən bu simptomlarda özünü büruzə verir. Simptomlar, başqa bir yerdə ifadə etdiyim kimi, xəstələrin cinsi fəaliyyətidir. Bu iddiaya dair sübutu, histerik və digər sinirli xəstələrin psixoanalizlərinin sayı iyirmi beş ildən bəri artan bir sıra təqdim etmişdir; nəticələri haqqında ətraflı hesabatı başqa yerlərdə vermişəm və bundan sonra da verəcəyəm.³⁹

Psixoanaliz histeriklərin simptomlarını, həmin simptomların xüsusi bir psixi proses (sıxışdırma) nəticəsində şüurə mənsub psixi fəaliyyət vasitəsilə həll olunmaq imkanı əlindən alınmış, affektlə yüklənmiş psixi hadisələrin, istəklərin və can atmaların əvəzi — bir növ transkripsiyası — olduğu şərti ilə aradan qaldırır. Beləliklə, şüursuz vəziyyətində saxlanılan bu fikir quruluşları öz affekt dəyərinə uyğun ifadə, boşalma axtarır və histeriyada konversiya prosesi vasitəsilə somatik hadisələrdə — məhz histerik simptomlarda — belə bir ifadə tapırlar. Simptomların xüsusi texnika köməyi ilə, sənətkarlıqla həyata keçirilən, artıq şüurə çıxarılmış, affektlə yüklənmiş təsəvvürlərə geri çevrilməsi zamanı, əvvəllər şüursuz olan bu psixi quruluşların təbiəti və mənşəyi haqqında ən dəqiq məlumatı əldə etmək mümkün olur.

Bu yolla məlum olmuşdur ki, simptomlar gücünü cinsi həvəs mənbəyindən alan can atmaların əvəzini təşkil edir. Histeriklər — bütün psixonevrozlar üçün nümunə kimi götürülmüşdür — haqqında, onların xəstəliyə tutulmazdan əvvəlki xarakterləri və xəstəliyə səbəb olan amillər barədə bildiklərimiz bununla tam uyğunluq təşkil edir. Histerik xarakter, normal həddən artan bir cinsi sıxışdırmanı, cinsi həvəsə qarşı müqavimətlərin artmasını — bizə utanc, iyrənmə və əxlaq kimi tanış olan halları — və cinsi məsələlərlə intellektual məşğuliyyətdən instinktiv qaçışı ortaya qoyur; bu qaçış, aydın hallarda, fərd cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra belə tam cinsi cəhalətin qorunub saxlanmasına nail olur.⁴⁰

Psixoanalizin nəticələri

Histeriya üçün əhəmiyyətli olan bu xarakter cizgisi kobud müşahidə üçün çox vaxt histeriyanın ikinci konstitusional amilinin, yəni cinsi həvəsin həddindən artıq güclü inkişafının mövcudluğu ilə örtülür; lakin psixoloji təhlil onu hər dəfə üzə çıxarmağı və histeriyanın ziddiyyətli müəmmasını həddindən artıq cinsi ehtiyacla həddindən artıq irəli aparılmış cinsi rədd arasındakı əks cütlüyün müəyyən edilməsi ilə həll etməyi bacarır. Histerik meylli şəxs üçün xəstəliyə səbəb, daxili inkişafın davam etməsi və ya xarici həyat şəraitinin təsiri nəticəsində real cinsi tələblərin ona ciddi şəkildə yaxınlaşdığı zaman yaranır. Həvəsin təzyiqi ilə cinsi rədd etmənin müqaviməti arasında xəstəliyə çıxış yolu qurulur; bu çıxış yolu konflikti həll etmir, əksinə, libidinal istəklərin simptomlara çevrilməsi vasitəsilə konfliktdən qaçmağa çalışır. Əgər bir histerik şəxs, məsələn bir kişi, adi bir hissi həyəcandan və ya mərkəzində cinsi marağın dayanmadığı bir konflikt nəticəsində xəstələnirsə, bu yalnız görünüşdə bir istisnadır. Psixoanaliz o zaman qanunauyğun şəkildə sübut edir ki, xəstəliyə imkan verən şey konfliktin cinsi komponentidir; bu komponent psixi prosesləri normal həll yollarından yayındırır.⁴¹

Nevroz və sapqınlıq

Bu fikirlərimə qarşı çıxışın böyük bir hissəsi, yəqin ki, mənim psixonevrotik simptomları mənbə kimi götürdüyüm cinsəlliyi normal cinsi həvəslə eyni şey kimi qəbul etməkdən irəli gəlir. Lakin psixoanaliz daha çoxunu öyrədir. O göstərir ki, simptomlar heç vaxt yalnız deyil (ən azından yalnız və ya əsasən deyil), adlandırılan normal cinsi həvəsin hesabına yaranmır, əksinə, sapqın (ən geniş mənada) adlandırılacaq olan həvəslərin çevrilmiş ifadəsini təşkil edir; əgər bu həvəslər şüurdan yayındırılmadan birbaşa fantaziya niyyətləri və hərəkətlər şəklində ifadə oluna bilsəydilər. Beləliklə, simptomlar qismən qeyri-normal cinsəlliyin hesabına formalaşır; nevroz, belə demək mümkünsə, sapqınlığın neqatividir.

Psixonevrotiklərin cinsi həvəsi, bizə normalın dəyişkənlikləri və xəstə cinsi həyatın ifadələri kimi öyrəndiyimiz bütün sapmaları tanımağa imkan verir. a) Bütün nevrotiklərdə (istisnasız olaraq) şüursuz psixi həyatda inversiya təhrikləri, eyni cinsli şəxslərə libido bəslənməsi (fiksasiyası) aşkarlanır. Dərinə nüfuz edən müzakirə aparılmadan, bu amilin xəstəlik mənzərəsinin formalaşmasındakı əhəmiyyətini uyğun şəkildə qiymətləndirmək mümkün deyil; mən yalnız təsdiq edə bilərəm ki, şüursuz inversiya meyli heç vaxt çatışmır və xüsusilə kişilərdəki histeriyanın izahında ən böyük xidməti göstərir. b) Psixonevrotiklərdə anatomik hüdudların aşılmasına dair bütün meyllər şüursuzda və simptom yaradan kimi aşkar edilə bilər; onların arasında xüsusilə tez-tez və intensiv şəkildə ağız və anal selikli qişaların cinsiyyət orqanları rolunu tələb edənləri müşahidə olunur. c) Psixonevrozların simptom yaradanları arasında tamamilə görkəmli rol oynayan, çox vaxt əks cütlər şəklində çıxış edən hissəvi həvəslər — yeni cinsi məqsədlərin gətiriciləri kimi tanıdığımız həvəslər: baxma həzzi və ekshibisiya həvəsi, həmçinin aktiv və passiv formalaşmış qəddarlıq həvəsidir. Sonuncunun töhfəsi simptomların əzab xarakterini anlamaq üçün əvəzolunmazdır və demək olar ki, müntəzəm olaraq xəstələrin sosial davranışının bir hissəsini idarə edir. Libidonun bu qəddarlıqla əlaqəsi vasitəsilə sevginin nifrətə, mehriban təhriklərin düşmənçilik təhriklərinə çevrilməsi də baş verir ki, bu, çox sayda nevrotik hal üçün, hətta görünür, bütövlükdə paranoya üçün xarakterikdir. Bu nəticələrə maraq faktların bəzi xüsusiyyətləri ilə daha da artır. α) Şüursuzda bir əkslə cütləşməyə qadir olan belə bir həvəs aşkar edildikdə, müntəzəm olaraq bu sonuncu da təsirli kimi aşkar edilə bilər.⁴²,⁴³

Beləliklə, hər «aktiv» perversiya burada öz passiv əks tərəfdaşı ilə müşayiət olunur; şüursuzda ekshibisionist olan eyni zamanda voyerdir də; sadist təhriklərin sıxışdırılmasının nəticələrindən əziyyət çəkəndə isə simptomlara mazoxist meyl mənbələrindən digər bir axın daxil olur. Uyğun «pozitiv» perversiyaların davranışı ilə tam uyğunluq, şübhəsiz ki, çox diqqətəlayiqdir. — Kifayət qədər qiymətləndirilməmiş bu fakt homoseksuallığın bütün nəzəriyyələrinə həlledici təsir göstərməlidir. Lakin xəstəlik mənzərəsində əks təmayüllərdən biri və ya digəri üstünlük təşkil edən rol oynayır. β) Psixonevrozun daha aydın ifadə olunmuş halında bu pervers həvəslərdən yalnız birinin inkişaf etdiyi nadir hallarda tapılır, çox vaxt onların daha böyük sayı və adətən hamısından izlər tapılır; lakin ayrı-ayrı həvəs öz intensivliyində digərlərinin inkişafından asılı deyildir. Buna da pozitiv perversiyaların öyrənilməsi bizə dəqiq əksini verir.

5) Hissəvi həvəslər və erogen zonalar

Müsbət və mənfi sapqınlıqların tədqiqindən əldə etdiklərimizi bir yerə toplasaq, eyni şeyləri bir sıra «hissəvi həvəslər»ə gətirmək məntiqli görünür; lakin bu hissəvi həvəslər heç də ilkin deyil, əksinə, daha da parçalanmaya imkan verirlər. «Həvəs» anlayışı altında biz ilkin olaraq, bədən daxilindəki davamlı axan qıcıq mənbəyinin psixi təmsilini başa düşə bilərik; bunu təcrid olunmuş və xaricdən gələn oyanmalarla yaradılan «qıcıq»dan fərqləndiririk. Beləliklə, həvəs, ruhi olanın bədəni olandan ayrılmasını təmin edən anlayışlardan biridir. Həvəslərin təbiəti haqqında ən sadə və ən yaxın fərz, onların özündə heç bir keyfiyyət daşımadığı, yalnız ruh həyatı üçün iş tələbinin ölçüsü kimi nəzərə alınmasıdır. Həvəsləri bir-birindən fərqləndirən və onlara spesifik xüsusiyyətlər verən şey, onların bədən mənbələri və məqsədləri ilə əlaqəsidir. Həvəsin mənbəyi bir orqanda baş verən həyəcanlandırıcı prosesdir və həvəsin ən yaxın məqsədi bu orqan qıcığının aradan qaldırılmasıdır.⁴⁴

Həvəs nəzəriyyəsində qaçına bilməyəcəyimiz daha bir ilkin fərz, bədən orqanlarından kimyəvi təbiətdəki fərqlərə əsaslanan iki növ oyanmanın gəldiyidir. Bu oyanma növlərindən birini biz spesifik cinsi oyanma, müvafiq orqanı isə ondan qaynaqlanan cinsi hissəvi həvəsin «erogen zonası» adlandırırıq.

Ağız boşluğu və anal açılış üçün cinsi əhəmiyyət iddia edən sapqınlıq meyllərində erogen zonanın rolu aydın görünür. Bu zona hər baxımdan cinsiyyət aparatının bir hissəsi kimi davranır. Histeriyada bu bədən yerləri və onlardan qaynaqlanan selik qişaları, normal cinsi proseslərin oyanmaları altındakı əsl cinsiyyət orqanlarına çox bənzər şəkildə, yeni hisslərin və innervasiya dəyişikliklərinin — hətta ereksiya ilə müqayisə edilə bilən proseslərin — mərkəzinə çevrilirlər.

Erogen zonaların cinsiyyət orqanlarının köməkçi aparatları və əvəzediciləri kimi əhəmiyyəti psixonevrozlar arasında histeriyada ən aydın şəkildə ortaya çıxır; lakin bu, onların digər xəstəlik formaları üçün daha az qiymətləndirildiyini iddia etmək deyil. Bu zonaların əhəmiyyəti orada yalnız tanınmaz haldadır, çünki bu hallarda (məcburiyyət nevrozu, paranoya) simptomların yaranması, bədən idarəetməsinin ayrı-ayrı mərkəzi nöqtələrindən daha uzaqda yerləşən psixiki aparatın bölgələrində baş verir. Məcburiyyət nevrozunda yeni cinsi məqsədlər yaradan və erogen zonalarından asılı görünməyən impulsların əhəmiyyəti daha çox diqqət çəkir. Lakin baxma və nümayiş etdirmə həzzində göz erogen zonaya uyğun gəlir, cinsi həvəsin ağrı və qəddarlıq komponentlərində eyni rolu dəri üstlənir; dəri bədənin xüsusi yerlərində hissi orqanlara fərqlənmiş və selikli qişaya çevrilmişdir, yəni κατ’ ἐξοχήν erogen zonadır.⁴⁵

6) Psixonevrozlarda sapqın cinsəlliyin görünən üstünlüyünün izahı

Yuxarıdakı müzakirələr nəticəsində psixonevrotiklərin cinsəlliyi ehtimal olunan yanlış bir işıqda göstərilmişdir. Elə təəssürat yaranmışdır ki, psixonevrotiklər cinsi davranışlarında quruluşca sapqınlara çox yaxınlaşır və normal insanlardan da eyni dərəcədə uzaqlaşır. İndi bu xəstələrin konstitusional meyilliliyinin, həddindən artıq böyük miqdarda cinsi sıxışdırma və cinsi həvəsin həddindən artıq güclü olması ilə yanaşı, ən geniş mənada sapqınlığa qeyri-adi bir meyilliliyi də ehtiva etməsi çox mümkündür; lakin yüngül halların tədqiqi göstərir ki, sonuncu fərziyyə mütləq şəkildə tələb olunmur və ya ən azı xəstəlik təsirlərinin qiymətləndirilməsində bir amilin təsiri nəzərə alınmalıdır. Psixonevrotiklərin əksəriyyətində xəstəlik yalnız pubertatdan sonra, normal cinsi həyatın tələbləri qarşısında ortaya çıxır. Sıxışdırma əsasən buna qarşı yönəlir. Və ya daha sonrakı xəstəliklər, libidoya normal yolla doyumun verilməməsi nəticəsində yaranır. Hər iki halda libido, əsas yatağı tıxanmış bir axın kimi davranır; o, indiyə qədər bəlkə də boş qalmış yan yolları doldurur. Beləliklə, psixonevrotiklərin görünüşdə çox böyük (həqiqətən mənfi) sapqınlığa meyilliliyi də yan şərtlərlə bağlı ola bilər və hər halda yan şərtlərlə artmış olmalıdır. Fakt budur ki, cinsi sıxışdırmanı daxili amil kimi, sərbəstliyin məhdudlaşdırılması, normal cinsi obyektin əlçatmazlığı, normal cinsi aktın təhlükələri və s. kimi, əks halda bəlkə də normal qalmış fərdlərdə sapqınlıqların yaranmasına səbəb olan xarici amillərlə eyni sıraya düzmək lazımdır.⁴⁶

Nevrozun ayrı-ayrı hallarında bu məsələ fərqli ola bilər: bəzən doğuşdan gələn sapqınlıq meylinin yüksək səviyyəsi, bəzən isə libidonun normal cinsi məqsəddən və cinsi obyektdən kənara itələnməsi nəticəsində həmin meylə paralel olaraq qalxması həlledici rol oynayır. Əməkdaşlıq münasibətinin mövcud olduğu yerdə qarşıdurma qurmaq yanlış olardı. Nevroz özünün ən böyük nailiyyətlərini hər dəfə konstitusiya və təcrübə eyni istiqamətdə birgə təsir etdikdə əldə edir. Aydın ifadə olunmuş bir konstitusiya, təxminən, həyat təəssüratlarının dəstəyindən məhrum qala bilər; həyatdakı ciddi bir sarsıntı isə, təxminən, orta səviyyəli konstitusiya şəraitində belə nevrozu yarada bilər. Digər sahələrdə də doğuşdan gələn və təsadüfən yaşanılan şeylərin etioloji əhəmiyyətinə aid olan bu baxış bucaqları eyni dərəcədə qüvvədədir.

Əgər sapqınlığa xüsusi meyllənmənin psixonevrotik konstitusiyanın xüsusiyyətlərinə aid olduğu fərzini üstün tuturuqsa, onda doğuşdan gələn üstünlüyə əsasən, bu və ya digər erogen zonanın, bu və ya digər hissəvi həvəsin təsirinə görə, belə konstitusiya növlərinin müxtəlifliyini ayırd etmək imkanı yaranır. Sapqın istidadın xəstəlik formasının seçilməsi ilə xüsusi əlaqəsi olub-olmadığı sualı, bu sahədə çox şey kimi, hələ də araşdırılmamışdır.

7) Cinsəlliyin infantilizminə istinad

Psixonevrozlarda simptom yaradıcıları kimi sapqın təhriklərin mövcudluğunun sübutu ilə, sapqınlara aid edilə biləcək insanların sayını qeyri-adi dərəcədə artırmışıq. Nəinki nevrotiklər çoxsaylı bir insan təbəqəsini təşkil edir, həm də nəzərə almaq lazımdır ki, nevrozlar bütün təzahürləri ilə sağlamlığa doğru boşluqsuz ardıcıllıqla zəifləyir; Möbius haqlı olaraq belə demişdir: hamımız bir az histerikik. Beləliklə, sapqınlıqların qeyri-adi yayılması bizi, sapqınlığa olan istidadın nadir bir xüsusiyyət deyil, normal hesab edilən konstitusiyanın bir hissəsi olması lazım olduğu qənaətinə məcbur edir.

Biz eşitmişik ki, perversiyaların doğuşdan gələn şərtlərə əsaslanıb-əsaslanmadığı və ya Binenin fetişizm üçün qəbul etdiyi kimi təsadüfi təcrübələr nəticəsində yaranıb-yaranmadığı mübahisəlidir. İndi bizə belə bir qərar verilməsi təklif olunur: perversiyaların əsasında həqiqətən də doğuşdan gələn bir şey durur, lakin bu, bütün insanlara doğuşdan verilmiş, intensivliyi dəyişkən ola bilən və həyat təsirləri tərəfindən önə çıxarılmasını gözləyən bir qabiliyyətdir. Məsələ cinsi həvəsin doğuşdan gələn, konstitusiyada verilmiş köklərinə aiddir; bu köklər bir sıra hallarda cinsi fəaliyyətin həqiqi daşıyıcılarına (perverslərə) çevrilir, digər hallarda isə qeyri-kafi boğulma (sıxışdırma) yaşadıqları üçün xəstəlik əlamətləri kimi dolambaçlı yolla cinsi enerjinin əhəmiyyətli bir hissəsini özünə cəlb edə bilirlər, ən əlverişli hallarda isə hər iki ekstremum arasında effektiv məhdudlaşdırma və digər emal vasitəsilə adlandırılan normal cinsi həyatı yaradırlar.

Lakin biz bundan əlavə onu da qeyd etməliyik ki, bütün perversiyaların toxumlarını özündə saxlayan fərz edilən konstitusiya yalnız uşaqlarda aşkar edilə biləcək, baxmayaraq ki, uşaqlarda bütün həvəslər yalnız mülayim intensivliklərdə ortaya çıxa bilər. Əgər bizə belə bir düstur sezdirilir ki, nevrotiklər cinsəlliyinin uşaqlıq vəziyyətini qoruyub saxlamışlar və ya ona geri qaytarılmışlar, onda bizim marağımız uşağın cinsi həyatına yönələcək və biz perversiya, nevroz və ya normal cinsi həyatla nəticələnən uşaqlıq cinsəlliyinin inkişaf prosesinə hakim olan təsirlərin oyununu izləmək istəyəcəyik.

II. Uşaq cinsəlliyi

Cinsi həvəs haqqında populyar fikrin bir hissəsi odur ki, o, uşaqlıqda mövcud deyil və yalnız pubertat adlanan həyat dövründə oyana gəlir. Lakin bu, sadəcə bir səhv deyil, hətta ağır nəticələrə malik bir səhvdir, çünki o, əsasən cinsi həyatın təməl şərtləri haqqında indiki cəhalətimizə səbəb olur. Uşaqlıq dövründəki cinsi ifadələrin dərindən öyrənilməsi bizə ehtimal ki, cinsi həvəsin əsas xüsusiyyətlərini açacaq, onun inkişafını aşkar edəcək və müxtəlif mənbələrdən təşkil olunduğunu göstərəcək.

Qeyd etmək lazımdır ki, böyük fərdin xüsusiyyətlərini və reaksiyalarını izah edən müəlliflər, əcdadların ömrü ilə verilən həmin qədim dövrə, yəni irsiyyətə, fərdin mövcudluğuna artıq daxil olan digər qədim dövrə, yəni uşaqlığa nisbətən çox daha çox diqqət ayırmış və irsiyyətə çox daha çox təsir gücü vermişlər. İnsan düşünərdi ki, bu həyat dövrünün təsiri daha asan başa düşülərdi və irsiyyətin təsirindən əvvəl nəzərə alınmağa haqqı olardı. Ədəbiyyatda kiçik uşaqlarda erkən cinsi fəaliyyət haqqında bəzən qeydlərə rast gəlinir: uşaqların ereksiyaları, eyni cür hərəkətlər, lakin nadir hallar və ya vaxtından əvvəl xarabalığın nümunəsi kimi göstərilən masturbasiya və hətta cinsi əlaqə yalnız istisna hallar kimi qeyd olunur. Mənim bildiyimə görə, heç bir müəllif uşaqlıq dövründə cinsi həvəsin qanunauyğunluğunu aydın şəkildə tanımayıb və uşağın inkişafı haqqında çoxalmış əsərlərdə “Cinsi inkişaf” bölməsi adətən nəzərdən qaçırılır.⁴⁷,⁴⁸

Uşaq cinsəlliyinin nəzərə alınmaması

Uşaqlıq cinsəlliyi ədəbiyyatına aid yuxarıdakı hökm Stanley Hallun böyük həcmli əsəri (Adolescence, its psychology and its relations to physiology, anthropology, sociology, sex, crime, religion and education. Two volumes, New York, 1908) çap olunduqdan sonra artıq qorunub saxlanılmamalıdır. — Lakin A. Mollun son kitabı, Das Sexualleben des Kindes, Berlin 1909, belə bir dəyişikliyə əsas vermir. Əksinə, bax: Bleyler, Sexuelle Abnormitäten der Kinder. (Jahrbuch der schweizerischen Gesellschaft für Schulgesundheitspflege, IX, 1908.) — H. v. Hug-Hellmut xanımın bir kitabı Uşağın ruh həyatından, 1913, o vaxtdan bəri nəzərə alınmayan cinsi amili tamamilə nəzərə almışdır.

Bu qəribə diqqətsizliyin səbəbini qismən müəlliflərin öz tərbiyələri nəticəsində nəzərə aldıqları konvensional ehtiyatlarda, qismən isə indiyə qədər öz izahından yayınan bir psixi hadisədə axtarıram. Mən burada əksər insanlarda (hamısında deyil!) uşaqlıqlarının ilk illərini, yəni 6 və ya 8 yaşına qədər olan dövrü örtən xarakterik amneziya nəzərdə tuturam. İndiyə qədər bu amneziya faktına təəccüblənmək ağlımıza gəlməmişdir; lakin bunun üçün əsaslı səbəbimiz var. Çünki bizə bildirilir ki, bu illərdə, sonradan yaddaşımızda yalnız bir neçə başa düşülməz xatirə parçası qaldığı illərdə, təəssüratlara canlı reaksiya vermişik, ağrını və sevinci insan tərzi ifadə etməyi bacarmışıq, o vaxtlar bizi şiddətlə hərəkətə gətirən məhəbbət, qısqanclıq və digər ehtirasları nümayiş etdirmişik, hətta böyüklər tərəfindən dərrakənin və başlanğıc hökm vermə qabiliyyətinin yaxşı sübutları kimi qeyd olunan ifadələr işlətmişik. Və bütün bunlardan böyüklər olaraq özümüz heç nə bilmirik. Niyə yaddaşımız digər ruhi fəaliyyətlərimizdən bu qədər geri qalır? Əslində, onun heç bir başqa həyat dövründə məhz uşaqlıq illərində olduğundan daha qəbuletmə və reproduksiya qabiliyyətinə malik olmadığına inanmaq üçün əsasımız var.

Digər tərəfdən, unutmış olduğumuz eyni təəssüratların, bütün sonrakı inkişafımız üçün həlledici olmuş və ruhi həyatımızda ən dərin izlər qoymuş olduğunu qəbul etməli və ya başqaları üzərində psixoloji araşdırma aparmaqla buna əmin olmalıyıq. Deməli, burada uşaqlıq təəssüratlarının həqiqi məhvindən deyil, nevrozlu xəstələrdə sonrakı hadisələr üçün müşahidə etdiyimiz və mahiyyəti sadəcə şüurdan uzaqlaşdırmadan (sıxışdırmadan) ibarət olan amneziyaya bənzər bir amneziyadan söhbət gedə bilər. Lakin uşaqlıq təəssüratlarının bu sıxışdırılmasını hansı qüvvələr törədir? Bu tapmacanı həll edən, yəqin ki, histerik amneziyanı da aydınlaşdırmış olardı.⁴⁹

Uşaqlıq amneziyası

Hər halda, uşaqlıq amneziyasının mövcudluğunun uşağın və psixonevrozlu xəstənin ruhi vəziyyətləri arasında yeni bir müqayisə nöqtəsi yaratdığını vurğulamağı buraxmaq istəmirik. Daha əvvəl, psixonevrozlu xəstələrin cinsəlliyinin uşaqlıq mövqeyini qoruduğu və ya ona qaytarıldığı düsturu bizə təqdim edildiyi zaman başqa bir belə nöqtə ilə qarşılaşmışdıq. Ola bilsin ki, sonda uşaqlıq amneziyasının özünü də yenə uşaqlığın cinsi təhrikləri ilə əlaqələndirmək lazım gəlsin!

O, əslində, uşaqlıq amneziyasını histerik amneziya ilə əlaqələndirmək sadəcə zarafat oyunundan daha artıq bir şeydir. Sıxışdırmaya xidmət edən histerik amneziya yalnız fərdin artıq şüurlu nəzarətdən çıxarılmış və indi assosiativ bağlanma ilə, şüur tərəfindən sıxışdırmanın itələyici qüvvələrinin təsir etdiyi şeyi özünə çəkən xatirə izləri xəzinəsinə sahib olması faktı ilə izah oluna bilər. Uşaqlıq amneziyası olmasa, deyə bilərik, histerik amneziya da olmazdı.

Mən indi belə düşünürəm ki, hər bir fərdin uşaqlığını sanki tarixdən əvvəlki bir dövrə çevirən və ona öz cinsi həyatının başlanğıclarını örtən uşaqlıq amneziyası, uşaqlıq dövrünə ümumiyyətlə cinsi həyatın inkişafı üçün dəyər verilməməsinə səbəb olan amildir. Tək bir müşahidəçi biliyimizdə beləcə yaranan boşluğu doldura bilməz. Mən artıq 1896-cı ildə uşaqlıq illərinin cinsi həyatdan asılı olan bəzi vacib fenomenlərin yaranmasındakı əhəmiyyətini vurğulamışam və o vaxtdan bəri cinsəllikdə uşaq amilini önə çıxarmağı dayandırmamışam.⁵⁰

Uşaqlığın cinsi latentlik dövrü və onun pozulmaları

Uşaqlıq dövründə iddia olunan qayda pozucu və istisna cinsi təhriklərin son dərəcə tez-tez rast gəlinən tapıntıları, eləcə də nevrozlu xəstələrin indiyə qədər şüursuz olan uşaqlıq xatirələrinin üzə çıxması, uşaqlıq dövrünün cinsi davranışı haqqında təxminən aşağıdakı timsalı yaratmağa imkan verir:

Yeni doğulmuş uşağın müəyyən müddət inkişaf edən, lakin sonra tədricən boğulmaya məruz qalan cinsi təhriklərin toxumlarını daşıyaraq gəldiyi şübhəsiz görünür; bu boğulma özü də cinsi inkişafın qaydalı irəliləyişləri ilə yenidən pozula və fərdi xüsusiyyətlər tərəfindən dayandırıla bilər. Bu rəqsi inkişaf prosesinin qanunauyğunluğu və dövriyyəsi haqqında heç nə dəqiq məlum deyil. Lakin görünür ki, uşaqların cinsi həyatı əsasən üçüncü və ya dördüncü həyat ilində müşahidəyə əlverişli bir formada ifadə olunur.⁵¹,⁵²

Cinsi ləngimələr

Reaksiya təşəkkülü və sublimasiya

Bu tam və ya qismən latentlik dövrü ərzində, sonradan cinsi həvəsinə maneə kimi qarşı çıxacaq və sanki bəndlər kimi onun istiqamətini daraldacaq psixi qüvvələr qurulur (iyrənmə hissi, utanc hissi, estetik və əxlaqi ideal tələblər). Mədəniyyət uşağına baxdıqda, bu bəndlərin qurulmasının tərbiyənin əsəri olduğu təəssüratı yaranır və şübhəsiz ki, tərbiyə buna çox töhfə verir. Əslində isə bu inkişaf orqanik olaraq şərtlənmiş, irsi olaraq sabitlənmişdir və bəzən tərbiyənin köməyi olmadan da tamamilə öz-özünə formalaşa bilər. Tərbiyə, orqanik olaraq öncədən müəyyən edilmiş olanı izləməklə və onu bir qədər daha təmiz və dərin şəkildə ifadə etməklə məhdudlaşdıqda, özünə həvalə edilmiş hakimiyyət sahəsində qalır.

Şəxsi mədəniyyət və normalıq üçün sonradan bu qədər əhəmiyyətli olan bu quruluşlar hansı vasitələrlə həyata keçirilir? Ehtimal ki, uşaq cinsi təhriklərinin hesabına, belə ki, bu latentlik dövründə də onların axını dayandırılmamışdır, lakin onların enerjisi isə — tam və ya böyük hissəsi — cinsi məqsədindən kənarlaşdırılıb digər məqsədlərə yönəldilir. Mədəniyyət tarixçiləri belə cinsi həvəs qüvvələrinin cinsi məqsədlərindən kənarlaşdırılması və yeni məqsədlərə yönəldilməsi, Sublimierung (yüksəltmə) adını daşıyan bir prosesin bütün mədəniyyət nailiyyətləri üçün güclü komponentlər əldə etdiyi qənaətində razılaşmış görünür. Biz isə əlavə edirik ki, eyni proses fərdin inkişafında rol oynayır və onun başlanğıcını uşaqlıq dövrünün cinsi latentlik dövrünə aid edirik.

Belə bir yüksəltmənin mexanizmi haqqında da fərziyyə irəli sürmək olar. Bu uşaqlıq illərinin cinsi təhrikləri, bir tərəfdən, çoxalma funksiyaları təxirə salındığı üçün (latentlik dövrünün əsas xarakterini təşkil edən budur) istifadəyə yararsız olardı; digər tərəfdən, onlar təbiətcə pervers (sapqın) olardı, yəni erogen zonalarından qaynaqlanır və fərdin inkişaf istiqamətində yalnız xoşagəlməzlik hissləri yarada biləcək həvəslər tərəfindən daşınardı. Buna görə də onlar, belə xoşagəlməzlikləri effektiv şəkildə boğmaq üçün iyrənmə, utanc və əxlaq kimi qeyd olunan psixi bəndləri quran psixi əks qüvvələri (reaksiya təhriklərini) oyadırlar.

Uşaq dövrünün latentlik və ya təxirəsalma mərhələsinin prosesləri haqqında təsəvvürlərimizin hipotetik təbiəti və qeyri-kafi aydınlığı barədə özümüzü aldatmadan, reallığa qayıtmaq istəyirik ki, uşaq cinsəlliyindən bu cür istifadənin bir tərbiyə idealı təşkil etdiyini göstərək ki, ayrı-ayrı fərdlərin inkişafı çox vaxt hər hansı bir yerdə və tez-tez əhəmiyyətli dərəcədə bundan kənara çıxır. Latentlik dövrü ərzində müəyyən vaxtlarda cinsi təzahürün bir hissəsi sublimasiyadan yayınaraq özünü göstərir və ya cinsi fəaliyyət bütün dövr boyu, pubertatda cinsi həvəsin güclənmiş şəkildə ortaya çıxmasına qədər davam edir. Tərbiyəçilər, uşaq cinsəlliyinə ümumiyyətlə diqqət yetirdikləri dərəcədə, elə davranırlar ki, sanki cinsəllik hesabına əxlaqi müdafiə qüvvələrinin formalaşması haqqındakı fikirlərimizi bölüşürlər və sanki bilirlər ki, cinsi fəaliyyət uşağı tərbiyəolunmaz edir, çünki onlar uşağın bütün cinsi təzahürlərini «əxlaqsızlıq» kimi təqib edirlər, halbuki onlara qarşı çox da bir şey edə bilmirlər. Lakin bizim bu tərbiyənin qorxduğu hadisələrə maraq göstərməyə tam əsasımız var, çünki biz onlardan cinsi həvəsin ilkin formalaşması haqqında məlumat gözləyirik. Sonradan aydın olacaq səbəblərə görə uşaq cinsi təzahürləri arasında əmməni (həzz əmməsini) nümunə kimi götürmək istəyirik ki, macar uşaq həkimi Lindner ona əla bir tədqiqat həsr etmişdir.⁵³,⁵⁴,⁵⁵

Uşaq cinsəlliyinin təzahürləri

Əmmə və ya əmməcə, artıq körpədə ortaya çıxan və yetkinlik illərinə qədər davam edə bilən və ya bütün həyat boyu qorunub saxlanıla bilən, qida qəbulu məqsədi istisna olmaqla, ağızla (dodaqlarla) ritmik təkrarlanan əmici təmasdan ibarətdir. Dodağın özünün bir hissəsi, dil, hər hansı digər əlçatan dəri sahəsi — hətta böyük barmaq belə — əmmənin həyata keçirildiyi obyekt kimi götürülür. Bu zaman ortaya çıxan tutma həvəsi, məsələn, qulaq seyvanını eyni vaxtda ritmik dartmaqla özünü göstərir və eyni məqsədlə başqa bir şəxsin bir hissəsini (çox vaxt onun qulağını) ələ keçirə bilər. Həzz əmməsi diqqətin tam sərf edilməsi ilə bağlıdır, ya yuxuya getməyə, ya da bir növ orqazm şəklində motor reaksiyaya gətirib çıxarır. Həzz əmməsi ilə çox vaxt bədənin müəyyən həssas yerlərinin, döşün, xarici cinsiyyət orqanlarının sürtünməli təması birləşir. Bu yolla bir çox uşaqlar əmmədən masturbasiyaya keçirlər.

Lindner özü bu hərəkətin cinsi mahiyyətini aydın dərk etmiş və qətiyyətlə vurğulamışdır. Uşaq otağında lüdləmə çox vaxt uşağın digər cinsi "pis vərdişləri" ilə eyni səviyyəyə qoyulur. Çoxsaylı uşaq və əsəb həkimləri tərəfindən bu baxışa qarşı çox kəskin etiraz qaldırılmışdır ki, bu da qismən şübhəsiz ki, "cinsi" və "cinsiyyət orqanına aid" anlayışlarının qarışdırılmasına əsaslanır. Bu etiraz çətin və rədd edilə bilməyən bir sual doğurur: uşağın cinsi təzahürlərini hansı ümumi xarakterə görə tanımaq istəyirik? Mən hesab edirəm ki, psixoanalitik tədqiqat vasitəsilə dərk etdiyimiz hadisələrin əlaqəsi bizə lüdləməni cinsi təzahür kimi qəbul etməyə və məhz onun üzərində infantil cinsi fəaliyyətin əsas xüsusiyyətlərini öyrənməyə haqq verir.

Biz bu nümunəni ətraflı qiymətləndirmək öhdəliyi daşıyırıq. Bu cinsi fəaliyyətin ən diqqətçəkən xarakteri kimi onu qeyd edək ki, həvəs başqa şəxslərə yönəlməmişdir; o, öz bədəni üzərində doyum əldə edir, o, autoerotik, xoş bir ifadə ilə desək, Havelok Ellis tərəfindən dövriyyəyə daxil edilmiş bir adla.⁵⁶,⁵⁷

Autoerotizm

O da aydındır ki, əmən uşağın hərəkəti artıq yaşamış və indi xatırladığı bir həzzin axtarışı ilə müəyyən edilir. Dərinin və ya selikli qişanın bir nöqtəsində ritmik əmməklə o, ən sadə halda doyum tapır. Uşağın bu həzzin ilk təcrübələrini hansı hallarda əldə etdiyini, indi isə onu yenidən yaşamağa can atdığını təxmin etmək asandır. Uşağın ilk və həyat üçün ən vacib fəaliyyəti, ananın döşündən (və ya onun əvəzləyicilərindən) əmməklə o, artıq bu həzzlə tanış olmuşdur. Biz deyərik ki, uşağın dodaqları erogen zona kimi davranmış və isti süd axını ilə qıcıqlandırma həzz hissinin səbəbi olmuşdur. Əvvəllər erogen zonanın doyumunun qida ehtiyacının doyumu ilə əlaqəli olduğu ehtimal olunur. Cinsi fəaliyyət əvvəlcə həyatın davamı üçün xidmət edən funksiyalardan birinə söykənir və yalnız sonra ondan müstəqil olur. Döşdən doymuş uşağın qızarmış yanaqları və xoşbəxt təbəssümü ilə yuxuya düşdüyünü görən kəs, bu mənzərənin sonrakı həyatda cinsi doyumun ifadəsi üçün də əsas qaldığını düşünməlidir. İndi cinsi doyumun təkrarlanması ehtiyacı qida qəbulu ehtiyacından ayrılır; dişlər çıxdıqda və qida artıq yalnız əmilməyib çeynəndə bu ayrılma qaçılmazdır. Uşağın əmmək üçün kənar bir obyektə ehtiyacı yoxdur, əksinə, öz dərisinin bir hissəsini üstün tutur, çünki bu ona daha rahatdır, çünki beləliklə o, hələ idarə edə bilmədiyi xarici dünyadan müstəqil olur və sanki ikinci, baxmayaraq ki, aşağı keyfiyyətli, bir erogen zona yaradır. Bu ikinci nöqtənin aşağı keyfiyyəti, sonradan ona bənzər hissələri, yəni dodaqları, başqa bir şəxsdə axtarmağa səbəb olacaqdır. («Təəssüf ki, özümü öpə bilmirəm», ona aid etmək olar.)⁵⁸

Bütün uşaqlar əmmir. Ehtimal olunur ki, dodaq zonasının erogen əhəmiyyəti konstitusional olaraq gücləndirilmiş uşaqlar buna nail olurlar. Əgər bu qalırsa, bu uşaqlar böyüklükdə öpüş ləzzətpərəsti olacaqlar, pervers öpüşlərə meyl edəcəklər və ya kişilərdə içki və siqaret çəkmə üçün güclü bir motiv daşıyacaqlar. Lakin əgər sıxışdırma da əlavə olunursa, onlar yeməkdən iyrənclik hissi keçirəcəklər və histerik qusma yaradacaqlar. Dodaq zonasının ortaq xüsusiyyəti sayəsində sıxışdırma qida həvəsinə keçəcəkdir. Yeməklə bağlı pozuntuları, histerik boğazda qlobus hissi, boğazda sıxılma və qusması olan bir çox xəstə qadınlar uşaqlıq dövründə enerjili əmən uşaqlar olmuşdurlar.

Əmmə və ya həzzverici əmizmədə biz artıq uşaq cinsi ifadəsinin üç əsas xarakterini müşahidə edə bilmişik. Bu ifadə həyat üçün vacib olan bədən funksiyalarından birinə söykənərək yaranır, hələ cinsi obyekt tanımır, avtoerotikdir və onun cinsi məqsədi erogen zonanın hakimiyyəti altındadır. Əvvəlcədən qeyd edək ki, bu xarakterlər uşaq cinsi həvəslərinin digər çoxsaylı təzahürləri üçün də keçərlidir.

Uşaq cinsəlliyinin cinsi məqsədi

Əmmə nümunəsindən erogen zonanın təyini üçün daha bir çox şey çıxarmaq olar. Bu, müəyyən növ qıcıqlandırmaların müəyyən keyfiyyətdə həzz hissi oyadan dəri və ya selikli qişa sahəsidir. Şübhə yoxdur ki, həzz yaradan qıcıqlar xüsusi şərtlərlə bağlıdır; biz bu şərtləri bilmirik. Ritmik xarakter onların arasında rol oynamalıdır, qıdıqlama təsiri ilə analogiya özünü göstərir. Qıcığın yaratdığı həzz hissinin xarakterini, məhz bu xüsusiyyətdə cinsi anın ehtiva olunduğu bir «xüsusi» kimi təyin etmək olub-olmadığı daha az aydın görünür. Həzz və xoşagəlməzlik məsələlərində psixologiya hələ də o qədər qaranlıqda tapanlayır ki, ən ehtiyatlı fərziyyə ən tövsiyəolunan olacaqdır. Biz sonradan bəlkə də həzz hissinin xüsusiyyət keyfiyyətini dəstəkləyən səbəblərə rast gələcəyik.

Erogen zonaların xüsusiyyətləri

Erogen xüsusiyyət bədən sahələrinə xüsusilə qabarıq şəkildə yapışa bilər. Əmmə nümunəsinin göstərdiyi kimi, öncədən təyin olunmuş erogen zonalar mövcuddur. Eyni nümunə həm də öyrədir ki, istənilən başqa dəri və selikli qişa sahəsi erogen zonanın vəzifəsini öz üzərinə götürə bilər, deməli, buna müəyyən uyğunluq gətirir. Beləliklə, qıcığın keyfiyyəti həzz hissinin yaranması ilə bədən sahəsinin təbiətindən daha çox əlaqəlidir. Əmən uşaq bədənini gəzib dolaşır və həzzverici əmizmə üçün ona uyğun gələn istənilən bir sahəni seçir; sonra vərdiş nəticəsində bu sahə ona üstünlük qazanır; əgər təsadüfən öncədən təyin olunmuş sahələrdən birinə (döş ucu, cinsiyyət orqanları) rast gəlsə, əlbəttə, üstünlük bu sahədə qalır. Tamamilə analog olan bu yerdəyişmə sonra histeriyanın simptomatologiyasında yenidən ortaya çıxır. Bu nevrozda sıxışdırma ən çox əsl cinsiyyət zonalarına toxunur və bu zonalar öz həssaslığını digər, əks halda yetkin həyatda geri qoyulmuş erogen zonalara ötürürlər, onlar isə sonra tamamilə cinsiyyət orqanları kimi davranırlar. Lakin əlavə olaraq, əmmə zamanı olduğu kimi, istənilən başqa bədən sahəsi cinsiyyət orqanlarının oyanma qabiliyyəti ilə təchiz edilə və erogen zonaya yüksəldilə bilər. Erogen və histerogen zonalar eyni xarakterləri göstərirlər.* Uşaqlıq həvəsinin cinsi məqsədi, belə və ya başqa şəkildə seçilmiş erogen zonanın uyğun qıcıqlandırılması yolu ilə doyumun yaradılmasından ibarətdir. Bu doyumun təkrarlanmasına olan ehtiyacın yaranması üçün əvvəlcə yaşanmış olması lazımdır və təbiətin bu doyum təcrübəsini təsadüfə buraxmamaq üçün etibarlı tədbirlər gördüyünə hazır olmalıyıq. Bu məqsədi dodaq zonası üçün yerinə yetirən təşkilatı artıq tanıyırıq; bu, həmin bədən yerinin qida qəbulu ilə eyni vaxtda əlaqələndirilməsidir. Digər oxşar tədbirlər cinsəlliyin mənbələri kimi bizə hələ də rast gəlinəcək. Doyumun təkrarlanmasına olan ehtiyac vəziyyəti iki şeylə özünü büruzə verir: birincisi, təbiətcə daha çox xoşagəlməzlik xarakteri daşıyan özünəməxsus gərginlik hissi, ikincisi isə mərkəzi olaraq şərtə bağlı, periferik erogen zonaya proyeksiya olunan qaşınma və ya qıcıq hissidir. Buna görə də cinsi məqsədi belə ifadə etmək olar: məsələ, erogen zonadakı proyeksiya olunmuş qıcıq hissini, doyum hissini yaradaraq qıcıq hissini aradan qaldıran həmin xarici qıcıq ilə əvəz etməkdən ibarətdir. Bu xarici qıcıq əksər hallarda əmməyə analoq olan bir manipulyasiyadan ibarət olacaqdır.

Ehtiyacın periferik olaraq, erogen zonada baş verən həqiqi dəyişikliklə oyadılması halının baş verməsi bizim fizioloji biliklərimizlə tam uyğun gəlir. Bir qıcığın aradan qaldırılması üçün eyni yerdə yerləşdirilən ikinci bir qıcıq tələb edirmiş kimi görünməsi yalnız bir qədər təəccüblü təsir bağışlayır.⁵⁹,⁶⁰

Uşaq cinsi məqsədi

Masturbativ cinsi təzahürlər

Bir tək erogen zonadan gələn həvəsi bizə başa düşülən etdikdən sonra uşağın cinsi fəaliyyətindən artıq çox vacib bir şey öyrənməyimizə ehtiyac qalmadığını görmək bizə yalnız yüksək dərəcədə xoş gələ bilər. Ən aydın fərqlər doyum üçün zəruri olan əməliyyata aid olur; dodaq zonası üçün bu, əmmədən ibarət idi və digər zonaların yerləşməsi və xüsusiyyətlərindən asılı olaraq digər əzələ hərəkətləri ilə əvəz edilməlidir.

Anal zonası, dodaq zonasına bənzər şəkildə, yerləşməsinə görə cinsəlliyin digər bədən funksiyalarına söykənməsinə vasitəçilik etmək üçün uyğundur. Bu bədən hissəsinin erogen əhəmiyyətinin əvvəlcə çox böyük olduğunu təsəvvür etmək lazımdır. Psixoanaliz vasitəsilə insan, təəccübsüz deyil ki, buradan qaynaqlanan cinsi oyanmalarla normalda hansı çevrilmələrin aparıldığını və bu zonaya həyat boyu genital həssaslığın nə qədər böyük bir hissəsinin qaldığını öyrənir.⁶¹ Uşaqlıq dövründəki çox yayılmış bağırsaq pozğunluqları, bu zonanın intensiv oyanmalardan məhrum olmamasını təmin edir. Ən incə yaşlarda bağırsaq katarı, insanın ifadə etdiyi kimi, «sinirli» edir; sonrakı nevroz xəstəliklərində isə nevrozun simptomatik ifadəsinə həlledici təsir göstərirlər, onlar bağırsaq pozğunluqlarının bütün cəmini nevroza təqdim edirlər. Bağırsaq çıxış zonasının erogen əhəmiyyətinin ən azı çevrilmə yolu ilə qorunub saxlandığını nəzərə alsaq, köhnə tibbin nevroz vəziyyətlərinin izahında çox böyük əhəmiyyət verdiyi hemoroidal təsirləri də lağa qoymaq olmaz.⁶² Anal zonasının erogen həssaslığından istifadə edən uşaqlar, nəcis kütlələrini, yığılması nəticəsində şiddətli əzələ büzülmələrini qıcıqlandırana və anal dəlikdən keçərkən selikli qişaya güclü qıcıq verə bilənə qədər saxlayaraq özünü büruzə verirlər. Bu zaman ağrılı hisslə yanaşı, həzz hissi də yaranmalıdır. Əgər körpə, baxıcının istədiyi kimi qazana oturdulduqda bağırsağını boşaltmaqdan inadla imtina edir və bu funksiyanı öz istəyinə saxlayırsa, bu, sonradan qəribəlik və ya sinirli olmanın ən yaxşı əlamətlərindən biridir. Onun yatağını çirkləndirmək niyyətində olması təbii ki, söhbət mövzusu deyil; o, yalnız defekasiya zamanı əldə edilən həzz əlavəsindən məhrum olmamağı təmin edir. Tərbiyəçilər, bu cür «saxlayan» uşaqları pis adlandırdıqda, yenə də doğru olanı sezirlər.

Cinsi baxımdan həssas selikli qişa səthi üçün qıcıqlandırıcı cisim kimi davranan və uşaqlıq dövründən sonra fəaliyyətə başlamalı olan başqa bir orqanın öncüsü rolunu oynayan bağırsaq məzmunu, körpə üçün başqa vacib mənalara da malikdir. O, açıq-aşkar bədənin bir hissəsi kimi qəbul edilir, ilk «hədiyyə»ni təşkil edir; onun xaric edilməsi ilə itaətkarlıq, imtina edilməsi ilə isə kiçik varlığın ətrafına qarşı inadı ifadə edilə bilər. «Hədiyyə»dən başlayaraq, o, sonradan «uşaq» mənasını qazanır; uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələrindən birinə görə, uşaq yeməklə qazanılır və bağırsaqdan doğulur.

Fekal kütlələrin saxlanması, əvvəlcə məqsədyönlü olan və anal zonanın sanki masturbasiya ilə təhrik edilməsi üçün istifadə edilən və ya qulluq edən şəxslərlə münasibətdə tətbiq olunan bu saxlama, əsəb xəstələrində çox rast gəlinən qəbizliyin köklərindən biridir. Anal zonanın bütün əhəmiyyəti özlərinin diqqətlə gizli saxladıqları xüsusi skatoloji adətləri, mərasimləri və s. olmayan az sayda nevrotik xəstənin tapılmasında əks olunur."

Anal zonanın barmağın köməyi ilə mərkəzi səbəblərdən və ya periferik olaraq dəstəklənən qaşınma nəticəsində yaranan real masturbasiya təhriki, böyük uşaqlarda heç də nadir deyil.

Uşaq bədəninin erogen zonaları arasında əlbəttə ki, birinci rol oynamayan, ən qədim cinsi təhriklərin daşıyıcısı ola bilməyən, lakin gələcəkdə böyük işlərə təyin olunmuş bir zona var. Bu zona həm kişi, həm də qadın uşaqlarda sidik ifrazı ilə əlaqəli vəziyyətdədir (başcıq, klitoris) və birincidə selik kisəsinə daxil edilmişdir, belə ki, cinsi oyanmanı erkən yaşlarda qızışdıra bilən ifrazatlar tərəfindən təhrik edilməməsi mümkün deyil. Həqiqi cinsi orqanlara aid olan bu erogen zonanın cinsi fəaliyyətləri, sonradan «normal» cinsi həyatın başlanğıcıdır.

Anatomik yerləşmə, ifrazatların axması, baxım zamanı yuyulmalar və sürtünmələr, eləcə də bəzi təsadüfi oyanmalar (qızlarda bağırsaq qurdlarının hərəkəti kimi) nəticəsində bu bədən nahiyəsinin verməyə qadir olduğu həzz hissinin uşağda hələ körpəlik dövründə nəzərə çarpan şəkildə ortaya çıxması və onun təkrarlanması ehtiyacını oyatması qaçılmaz olur. Mövcud olan qurumların cəmini nəzərdən keçirib, təmizlik tədbirlərinin çirkləndirmədən başqa bir təsir göstərə bilməyəcəyini düşünəndə, demək olar ki, heç bir fərdin qaça bilmədiyi körpəlik onanizmi vasitəsilə cinsi fəaliyyət üçün bu erogen zonanın gələcək üstünlüyünün müəyyən edildiyi fikrindən yayınmaq mümkün deyil. Həyəcanı aradan qaldıran və doyum hissi yaradan hərəkət, əl ilə sürtünməli təmas və ya əl və ya bir-birinə yaxınlaşan budlar tərəfindən mütləq refleksiv olaraq əvvəlcədən formalaşmış təzyiqdən ibarətdir. İkinci üsul qızlarda xeyli daha çox yaygındır. Oğlanlarda ələ üstünlük verilməsi, gələcəkdə yiyələnmə həvəsinin kişi cinsi fəaliyyətinə hansı vacib töhfəni verəcəyinə artıq işarə edir.⁶³ Üç uşaq onanizm mərhələsinin ayırd edilməli olduğunu bildirməklə aydınlıq yalnız artırılacaqdır. Bunlardan birincisi körpəlik dövrünə, ikincisi dörd yaş ətrafında cinsi fəaliyyətin qısa çiçəklənmə dövrünə aiddir; yalnız üçüncüsü çox vaxt tək başına qiymətləndirilən pubertat onanizminə uyğun gəlir.

Körpəlik onanizmi qısa müddət sonra yox olur kimi görünür, lakin onun pubertata qədər davamlı olaraq təkrarlanması, mədəniyyət insanı üçün arzuolunan inkişafdan ilk böyük sapmanın artıq mövcud olduğunu göstərə bilər. Körpəlik dövründən sonrakı uşaqlıq illərində, adətən dörd yaşdan əvvəl, bu genital zonanın cinsi həvəsi yenidən oyandığını və sonra yenidən yeni bir boğulmaya qədər bir müddət davam etdiyini və ya fasiləsiz olaraq davam etdiyini görmək olar. Mümkün olan vəziyyətlər çox müxtəlifdir və yalnız ayrı-ayrı halların daha dəqiq təhlili ilə izah edilə bilər. Lakin bu ikinci uşaq cinsi fəaliyyətinin bütün təfərrüatları, şəxs sağlam qalarsa, onun xarakterinin inkişafını, pubertatdan sonra xəstələnsə, onun nevrozunun simptomatikasını müəyyən edən ən dərin (şüursuz) izlər qoyur.² Sonuncu halda bu cinsi dövrün unudulmuş, ona şahidlik edən şüurlu xatirələrin yerdəyişmiş olduğu aşkarlanır; — mən normal uşaq amneziyasını da bu uşaq cinsi fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək istədiyimi artıq qeyd etmişəm. Psixoanalitik araşdırma sayəsində unudulmuş olanı şüurlu etmək və beləliklə, şüursuz psixi materialdan gələn məcburiyyəti aradan qaldırmaq mümkün olur. Körpəlik dövrünün cinsi oyanması göstərilən uşaqlıq illərində ya onanistik doyuma dəvət edən mərkəzi şərtli qıcıq kimi, ya da yetkinlik dövründəki pollyusiya ilə analog olaraq, hər hansı bir hərəkətin köməyi olmadan doyuma nail olan pollyusiya tipli proses kimi yenidən ortaya çıxır. İkinci hal qızlarda və uşaqlıq dövrünün ikinci yarısında daha çox rast gəlinir, onun şərtləndirilməsi tam aydın deyil və çox vaxt — lakin həmişə deyil — əvvəlki aktiv onaniya dövrünü şərt kimi tələb edir. Bu cinsi ifadələrin simptomatologiyası kasıbdır; hələ inkişaf etməmiş cinsiyyət aparatı üçün adətən sidik aparatı, sanki onun qəyyumu kimi, əlamətlər verir. Bu dövrün çoxsaylı deyilən sidik kisəsi xəstəlikləri cinsi pozuntulardır; epileptik tutma olmayan hallarda gecə enurezi pollyusiyaya uyğundur.⁶⁴,⁶⁵

Cinsi fəaliyyətin yenidən ortaya çıxması üçün daxili səbəblər və xarici fürsətlər həlledici rol oynayır; hər ikisi nevroz xəstəliyi hallarında simptomların quruluşundan çıxarıla bilər və psixoanalitik tədqiqatla qətiyyətlə üzə çıxarıla bilər. Daxili səbəblər haqqında sonralar danışılacaq; təsadüfi xarici fürsətlər bu dövrdə böyük və davamlı əhəmiyyət qazanır. Əvvəlcə gəldiyi təsir, uşağı vaxtından əvvəl cinsi obyekt kimi rəftar edən və ona təsirli şəraitdə cinsiyyət zonalarından doyumu öyrədən başdan çıxartmadır; uşaq sonra onanistik olaraq bunu yeniləməyə məcbur olur. Belə təsir böyüklər və ya digər uşaqlar tərəfindən göstərilə bilər; 1896-cı ildəki «Histeriyanın etiologiyası haqqında» məqaləmdə onun tezliyi və ya əhəmiyyətini şişirdiyimi etiraf edə bilmərəm, baxmayaraq ki, o vaxt normal qalmış fərdlərin uşaqlıq illərində eyni təcrübələrə malik ola biləcəyini hələ bilmirdim və buna görə də başdan çıxartmanı cinsi konstitusiyada və inkişafda verilən amillərdən daha yüksək qiymətləndirirdim. Başdan çıxartmanın uşağın cinsi həyatını oyatmaq üçün lazım olmadığı, belə oyadılmanın daxili səbəblərdən spontan olaraq da baş verə biləcəyi aydındır.

Uşağın başdan çıxartma təsiri altında polimorf pervers ola biləcəyi, bütün mümkün həddən artıq hallara sövq edilə biləcəyi öyrədici məlumatdır. Bu, onun bu istedadı öz quruluşu ilə daşıdığını göstərir; icra buna görə də cüzi müqavimətlərlə qarşılaşır, çünki cinsi həddi aşmalara qarşı ruhi bəndlər — utanma, iyrənmə və əxlaq — uşağın yaşından asılı olaraq hələ qurulmamış və ya yenicə formalaşmaqdadır. Uşaq bu baxımdan mədəniyyətsiz orta qadından fərqlənmir, çünki onda da eyni polimorf pervers meyl qalır. Bu qadın adi şəraitdə təxminən cinsi cəhətdən normal qala bilər, lakin bacarıqlı bir başdan çıxaranın rəhbərliyi altında bütün perversiyalardan zövq alacaq və onları öz cinsi fəaliyyəti üçün saxlayacaqdır. Eyni polimorf, yəni infantil dispozisiyanı fahişə sonra öz peşə fəaliyyəti üçün istismar edir və fahişəlik edən qadınların və peşədən yayınsalar da, onlara fahişəliyə yararlılıq aid edilməli olan qadınların nəhəng sayı qarşısında bütün perversiyalara bərabər dispozisiyada ümumbəşəri və ilkin olanı tanımamaq qətiyyən mümkün olmur.⁶⁶

Polimorf pervers dispozisiya

Hissəvi həvəslər

Bundan başqa, başdan çıxarmanın təsiri cinsi həvəsin ilkin münasibətlərini aşkara çıxarmağa kömək etmir, əksinə, uşağa cinsi obyekti vaxtından əvvəl təqdim etməklə onlar haqqındakı anlayışımızı qarışdırır; halbuki infantil cinsi həvəs əvvəlcə ona heç bir ehtiyac göstərmir. Bununla belə, etiraf etməliyik ki, uşaq cinsi həyatı da, erogen zonaların hökmranlığının bütün üstünlüyünə baxmayaraq, elə komponentlər göstərir ki, onlar üçün başlanğıcdan etibarən cinsi obyekt olaraq başqa şəxslər nəzərdə tutulur. Bu qəbildəndir erogen zonalardan müəyyən dərəcədə asılılıqla meydana çıxan baxma və göstərmə həzzinin və qəddarlığın həvəsləri; onlar genital həyatla sıx əlaqələrinə yalnız sonralar girir, lakin artıq uşaq illərində əvvəlcə erogen cinsi fəaliyyətdən ayrılmış, müstəqil cəhdlər kimi nəzərə çarpır. Kiçik uşaq hər şeydən əvvəl utanmazdır və müəyyən erkən illərdə cinsi orqanları xüsusilə vurğulamaqla bədənini çılpaq göstərməkdən birmənalı həzz alır. Bu sapqın sayılan meylin qarşılığı, yəni başqalarının cinsiyyət orqanlarını görməyə olan maraq, ehtimal ki, uşaqlıq illərinin bir qədər gec mərhələlərində aydın şəkildə üzə çıxır, çünki utanc hissinin maneəsi artıq müəyyən bir inkişaf mərhələsinə çatmışdır. Başdan çıxarma təsiri altında, baxma sapqınlığı uşağın cinsi həyatında böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Lakin sağlam uşaqların və nevroz xəstələrinin uşaqlıq illərinə aid araşdırmalarımdan belə bir nəticə çıxarmalıyam ki, uşaqlarda baxma həvəsi spontan cinsi ifadə kimi ortaya çıxa bilər. Diqqəti bir dəfə öz cinsiyyət orqanlarına — çox vaxt masturbasiya yolu ilə — yönəldilmiş kiçik uşaqlar, adətən, kənar müdaxilə olmadan daha irəliyə gedir və oyun yoldaşlarının cinsiyyət orqanlarına canlı maraq göstərirlər. Belə marağı təmin etmək fürsəti əsasən yalnız iki ekskremental ehtiyacın ödənməsi zamanı yarandığı üçün, bu uşaqlar voyeurlərə, yəni başqalarının sidik və nəcis ifrazı zamanı həvəskar tamaşaçılara çevrilirlər. Bu meyllərin sıxışdırılmasından sonra, başqalarının cinsiyyət orqanlarını (öz və ya əks cinsin) görməyə olan maraq, bəzi nevroz hallarında simptomların yaranması üçün ən güclü həvəs qüvvəsi kimi davam edən əzabverici bir tələb olaraq qalır.

Uşaqlarda cinsi həvəsin qəddarlıq komponenti, digər erogen zonalarla bağlı olan cinsi fəaliyyətdən daha böyük müstəqilliklə inkişaf edir. Qəddarlıq uşaq xarakterinə ümumiyyətlə yaxındır, çünki yiyələnmə həvəsini başqasının ağrısından saxlayan maneə, yəni şəfqət hissi qabiliyyəti, nisbətən gec formalaşır. Məlumdur ki, bu həvəsin ətraflı psixoloji təhlili hələ də uğurla başa çatmamışdır; biz qəddar təhrikin yiyələnmə həvəsindən mənşə aldığını və cinsi həyatda cinsiyyət orqanlarının sonradan oynayacaqları rolu hələ üstlənmədikləri bir dövrdə ortaya çıxdığını fərz edə bilərik. Bu, sonradan pregenital təşkilatlanma kimi təsvir edəcəyimiz cinsi həyatın bir fazasına nəzarət edir. Heyvanlara və oyun yoldaşlarına qarşı xüsusi qəddarlıqları ilə seçilən uşaqlar, adətən, haqlı olaraq erogen zonalardan gələn intensiv və vaxtından əvvəl cinsi fəaliyyət şübhəsini oyadırlar; bütün cinsi həvəslərin eyni vaxtda erkən yetkinləşməsi halında, erogen cinsi fəaliyyət yenə də əsas olan kimi görünür. Şəfqət maneəsinin aradan qalxması, uşaqlıqda qəddar və erogen həvəslər arasında qurulmuş bu əlaqənin sonradan həyatda həllolunmaz olduğunu ortaya çıxarma təhlükəsini də özü ilə gətirir.

Qəddarlığa passiv həvəsin (mazoxizmin) erogen kökü kimi, arxa hissəsinin dəri təbəqəsinin ağrılı qıcıqlandırması, Jan-Jak Russonun öz etirafından bəri bütün tərbiyəçilər tərəfindən məlumdur. Onlar buradan haqlı olaraq belə bir tələb irəli sürmüşlər ki, əsasən bu bədən hissəsinə toxunan fiziki cəza, sonradan mədəniyyət tərbiyəsinin tələbləri ilə libidonun yan yollara yönəldilə biləcəyi bütün uşaqlarda tətbiq edilməməlidir.⁶⁷

Uşaq cinsi tədqiqatı

Uşağın cinsi həyatının ilk çiçəklənməsinə çatdığı eyni vaxtda, üçüncü ildən beşinci ilə qədər, onda həm də bilmə və ya tədqiqat həvəsi adlandırılan fəaliyyətin başlanğıcları meydana çıxır. Bilmə həvəsini nə elementar həvəs komponentlərinə aid etmək olar, nə də o, yalnız cinsəlliyə tabe edilə bilər. Onun fəaliyyəti bir tərəfdən hakim olmanın sublimləşmiş üsuluna uyğun gəlir, digər tərəfdən isə o, baxma həzzinin enerjisi ilə işləyir. Lakin onun cinsi həyatla münasibətləri xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki biz psixoanalizdən öyrənmişik ki, uşaqların bilmə həvəsi gözlənilmədən erkən və gözlənilməz dərəcədə intensiv şəkildə cinsi problemlərə cəlb olunur, bəlkə də yalnız onlar vasitəsilə oyanır.

Nəzəri deyil, praktik maraqlar uşaqda araşdırma fəaliyyətinin işə düşməsinə səbəb olur. Yeni bir uşağın bilinən və ya ehtimal edilən gəlişi ilə mövcudluq şərtlərinin təhdid edilməsi, bu hadisə ilə əlaqəli qayğı və sevgi itkisindən qorxma uşağı dərin düşünməyə və kəskin zəka nümayiş etdirməyə məcbur edir. Onun məşğul olduğu ilk problem, bu oyandırıcı tarixə uyğun olaraq, cins fərqi sualı deyil, əksinə, «Uşaqlar haradan gəlir?» tapmacasıdır. Asanlıqla geri qaytarıla bilən bir təhriflə, bu, eyni zamanda Teb Sfenksinin həll etməli olduğu tapmacadır. İki cinsin mövcudluğu faktını uşaq əvvəlcə heç bir müqavimət və ya şübhə olmadan qəbul edir. Kişi uşağı üçün tanıdığı bütün şəxslərdə özününkini andıran bir cins orqanının olduğunu fərz etmək məntiqidir və belə bir orqanın çatışmazlığını digərlərinin təsəvvürü ilə uzlaşdırmaq qeyri-mümkündür. Bu inanc oğlan uşağı tərəfindən enerjili şəkildə qorunur, tezliklə yaranan müşahidə ziddiyyətlərinə qarşı inadla müdafiə olunur və yalnız ağır daxili mübarizələrdən (kastrasiya kompleksi) sonra tərk edilir. Qadının itən penisinin əvəzedici formaları müxtəlif sapqınlıqların qurulmasında böyük rol oynayır.

Bilik həvəsi · Sfinksin tapmacası · Kastrasiya kompleksi və penis həsədi · Doğuş nəzəriyyələri

Bütün insanlarda eyni (kişi) cins orqanının olması fərz edilən, qəribə və ağır nəticəli uşaq cinsəllik nəzəriyyələrinin birincisidir. Bioloji elm uşağın bu qərəzinə haqq qazandırmalı və qadın klitorisini həqiqi bir penis əvəzi kimi tanımalı olsa belə, bu uşağa az fayda verir. Kiçik qız oğlanın fərqli quruluşlu cins orqanını gördükdə bənzər rəddetmələrə düşmür. O, dərhal onu qəbul etməyə hazırdır və gələcək üçün vacib olan «oğlan olmaq» istəyində zirvəyə çatan penis həsədinə məruz qalır.

Çox sayda insan pubertatdan əvvəlki dövrdə «uşaqlar haradan gəlir?» sualına necə intensiv maraq göstərdiklərini açıq şəkildə xatırlayır. Həmin dövrdə anatomik cavablar tamamilə müxtəlif idi: uşaqlar sinədən gəlir, ya da bədəndən kəsilib çıxarılır, ya da göbək onları buraxmaq üçün açılır. Erkən uşaqlıq illərinə aid müvafiq araşdırmalar analizin kənarında nadir hallarda xatırlanır; onlar artıq uzun müddət əvvəl sıxışdırmağa məruz qalmışdır, lakin nəticələri tamamilə vahid idi. Uşaqlar müəyyən bir şeyi yeməklə (nağıllarda olduğu kimi) əldə edilir və bağırsaqdan bir nəcis çıxıntısı kimi doğulur. Bu uşaq nəzəriyyələri heyvanlar aləmindəki quruluşları, xüsusilə də məməlilərdən aşağı dərəcəli növlərin kloakasını xatırladır.⁶⁸,⁶⁹

Uşaqlar belə kiçik yaşlarda böyüklər arasındakı cinsi əlaqənin tamaşaçısı olurlarsa — böyüklərin kiçik uşağın hələ heç nəyi cinsi mənada başa düşə bilməyəcəyinə olan inancı buna şərait yaradır — onlar cinsi aktı bir növ pis rəftar və ya məğlubetmə, yəni sadist mənada qəbul etməkdən qaça bilməzlər. Psixoanaliz bizə belə erkən uşaqlıq təəssüratının, gələcəkdə cinsi məqsədin sadist şəkildə yerdəyişməsi üçün əlverişli bir meyil yaratmasına çox töhfə verdiyini də öyrədir. Bundan əlavə, uşaqlar cinsi əlaqənin və ya onların qavrayışına görə evlənmənin nədən ibarət ola biləcəyi problemi ilə çox məşğul olurlar və sirrin həllini çox vaxt sidik və ya nəcis funksiyası vasitəsilə təmin edilən bir birliyə aid edirlər.

Ümumiyyətlə, uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələri haqqında belə demək olar ki, onlar uşağın öz cinsi konstitusiyasının əksidir və grotesk səhvlərinə baxmayaraq, yaradıcılarından gözləniləndən daha çox cinsi proseslərə başa düşmə qabiliyyətinə malik olduqlarını sübut edirlər. Uşaqlar ananın hamiləlik dəyişikliklərini də qeyd edirlər və onları düzgün yozumlayırlar; leylək nağılı çox vaxt belə dinləyicilər qarşısında danışılır ki, onlar bu nağıla dərin, lakin çox vaxt susqun bir etimadsızlıqla yanaşırlar. Lakin uşaqlıq cinsəllik araşdırmasına iki element — mayalandırıcı toxumun rolu və qadın cinsiyyət açığının mövcudluğu — naməlum qaldığı üçün (qeyd edək ki, uşaqlıq təşkilatının hələ də geri qaldığı eyni məqamlar budur), uşaq tədqiqatçılarının səyləri həmişə nəticəsiz qalır və çox vaxt bilmə həvəsində davamlı bir zədə buraxan bir imtina ilə sona çatır. Bu erkən uşaqlıq illərinin cinsəllik araşdırması həmişə təkbaşına aparılır; bu, dünyada müstəqil istiqamət tapmağa doğru atılan ilk addımdır və əvvəllər uşağın tam etimadına sahib olan ətrafındakı şəxslərdən uşağın güclü bir şəkildə uzaqlaşmasını tələb edir. Biz indiyə qədər uşaq cinsi həyatının xarakterik cəhətləri kimi onun əsasən avtoerotik olduğunu (öz obyektini öz bədənində tapdığını) və ayrı-ayrı hissəvi həvəslərin ümumilikdə bir-biri ilə əlaqəsiz və müstəqil şəkildə həzz əldə etməyə can atdığını vurğulamışıq. İnkişafın nəticəsi, həzz əldə etmənin çoxalma funksiyasının xidmətinə keçdiyi və hissəvi həvəslərin tək bir erogen zonanın üstünlüyü altında, kənar cinsi obyekt üzərində cinsi məqsədə nail olmaq üçün sabit bir təşkilat qurduğu, belə deyilən yetkin insanın normal cinsi həyatıdır.

Cinsi əlaqənin sadist qavranışı · Uşaq cinsi tədqiqatının tipik uğursuzluğu · Pregenital təşkilatlanmalar · Cinsi təşkilatlanmanın inkişaf mərhələləri

Psixoanaliz köməyi ilə bu inkişaf yolundakı ləngimələrin və pozğunluqların öyrənilməsi bizə, hissəvi həvəslərin belə bir təşkilatının başlanğıclarını və mərhələlərini tanımağa imkan verir; bu təşkilat da eyni zamanda bir növ cinsi rejim yaradır. Bu cinsi təşkilat mərhələləri adətən hamar keçilir və işarələrdən artıq özünü büruzə vermir. Yalnız patologik hallarda onlar aktivləşir və kobud müşahidə üçün də tanınır.

Cinsi həyatın, genital zonaların hələ öz dominant roluna girmədiyi təşkilatlarını biz pregenital adlandırmaq istəyirik. Biz indiyə qədər onlardan ikisini tanıyıb öyrəndik; bunlar erkən heyvan vəziyyətlərinə geri dönüşə bənzəyir.

Belə bir pregenital cinsi təşkilatın birincisi oral və ya, istəsək, kanibalik təşkilatdır. Burada cinsi fəaliyyət hələ qida qəbulundan ayrılmayıb, onun daxilindəki ziddiyyətlər fərqləndirilməyib. Bir fəaliyyətin obyekti digərinin də obyektidir; cinsi məqsəd obyektin özünə qatılmasında (inkorporasiya) ibarətdir ki, bu da sonradan identifikasiya kimi belə əhəmiyyətli psixi rol oynayacaq şeyin nümunəsidir. Bu fiktiv, bizə patologiya tərəfindən qəbul etdirilən təşkilat mərhələsinin qalığı kimi əmmə qəbul edilə bilər; burada cinsi fəaliyyət qidalanma fəaliyyətindən ayrılmış və kənar obyekti öz bədənindəki bir obyekt ilə əvəz etmişdir.

İkinci pregenital mərhələ sadist-anal təşkilat mərhələsidir. Burada cinsi həyatı kəsən ziddiyyət artıq formalaşıb; lakin o, hələ kişi və qadın adlandırıla bilməz, aktiv və passiv adlandırılmalıdır. Aktivlik bədən əzələləri tərəfindən yiyələnmə həvəsi ilə təmin edilir; passiv cinsi məqsədli orqan kimi əsasən erogen bağırsaq selikli qişası özünü göstərir; hər iki meyl üçün obyektlər mövcuddur, lakin onlar üst-üstə düşmür. Bununla yanaşı, digər hissəvi həvəslər avtoerotik şəkildə fəaliyyət göstərir. Deməli, bu mərhələdə cinsi qütblülük və kənar obyekt artıq aşkar edilə bilər. Təşkilat və çoxalma funksiyasına tabe olma hələ baş verməyib.

Cinsi təşkilatlanmanın bu forması artıq həyat boyu qorunub saxlana və cinsi fəaliyyətin böyük bir hissəsini daim özünə çəkə bilər. Sadizmin hökmranlığı və anal zonanın kloaka rolu ona son dərəcə arxaik bir xarakter verir. Onun növbəti xarakterik xüsusiyyəti də budur ki, həvəs ziddiyyət cütləri təxminən bərabər şəkildə formalaşmışdır; bu davranış Bleylerin daxil etdiyi uğurlu ambivalentlik adı ilə işarə olunur.

Cinsi həyatın pregenital təşkilatlanmaları haqqında fərziyyə nevrozların təhlilinə əsaslanır və obyekt seçimi II. Gözləmək olar ki, davam etdirilən analitik səy normal cinsi funksiyanın quruluşu və inkişafı haqqında bizə daha da çox qiymətli məlumatlar hazırlayacaqdır.⁷⁰,⁷¹

Ambivalentlik · İki mərhələli obyekt seçimi

Uşaq cinsi həyatının mənzərəsini tamamlamaq üçün ona əlavə etmək lazımdır ki, tez-tez və ya müntəzəm olaraq artıq uşaq illərində elə bir obyekt seçimi həyata keçirilir ki, biz onu inkişaf fazası (yetkinlik dövrü) üçün xarakterik hesab etmişik; belə ki, bütün cinsi səylər tək bir şəxsə doğru istiqamət alır və həmin şəxsdə öz məqsədlərinə çatmaq istəyir. Bu, o zaman yetkinlik dövründən sonrakı cinsi həyatın qəti formalaşmasına uşaq illərində mümkün olan ən böyük yaxınlaşmadır. Sonuncudan fərq yalnız ondan ibarətdir ki, hissəvi həvəslərin birləşdirilməsi və onların cinsiyyət orqanlarının primatına tabe edilməsi uşaqlıqda həyata keçirilmir və ya yalnız çox qeyri-kamil şəkildə həyata keçirilir. Deməli, bu primatın nəsil artırma xidmətində qurulması cinsi təşkilatlanmanın keçdiyi son fazadır.

Bunu tipik bir hadisə kimi qeyd etmək olar ki, obyekt seçimi iki mərhələdə, iki təkanla baş verir. Birinci təkan iki ilə beş yaş arasındakı illərdə başlayır və latentlik dövrü ilə dayandırılır və ya geriyə qaytarılır; o, cinsi məqsədlərinin infantil təbiəti ilə fərqlənir. İkincisi yetkinlik dövrü ilə başlayır və cinsi həyatın qəti formalaşmasını müəyyən edir.⁷²

İki mərhələli obyekt seçimi faktı, əsasən, latentlik dövrünün təsirinə endirilsə də, bu son vəziyyətin pozulması üçün son dərəcə əhəmiyyətli olur. Uşaqlıq obyekt seçiminin nəticələri sonrakı dövrlərə qədər uzanır; onlar ya elə həmin şəkildə qalırlar, ya da pubertat dövründə yenidən canlanırlar. Hər iki mərhələ arasında baş verən sıxışdırma inkişafı nəticəsində onlar yararsız hesab olunurlar. Onların cinsi məqsədləri yumşalmış və indi cinsi həyatının incə axını adlandıra biləcəyimiz şeyi təmsil edirlər. Yalnız psixoanalitik araşdırma bu incəliyin, hörmətin və ehtiramın arxasında uşaqlıq hissəvi həvəslərinin köhnə, indi yararsızlaşmış cinsi tələblərinin gizləndiyini sübut edə bilər. Pubertat dövrünün obyekt seçimi uşaqlıq obyektlərindən imtina etməli və şəhvani axın kimi yenidən başlamalıdır. Hər iki axının birləşməməsi çox vaxt cinsi həyatının ideallarından birinin, yəni bütün istəklərin bir obyektdə birləşdirilməsinin əldə edilə bilməməsi nəticəsini verir.

Uşaq cinsəlliyinin mənbələri

Cins həvəsinin mənşəyini izləmək səyi çərçivəsində biz indiyə qədər cinsi oyanmanın aşağıdakı şəkildə yarandığını tapmışıq: a) digər orqanik proseslərə bağlı olaraq yaşanmış doyumun təkrarı kimi, b) erogen zonaların uyğun periferik oyanması ilə, c) mənşəyini hələ tam başa düşmədiyimiz bəzi «həvəslərin», məsələn, baxma həvəsinin və qəddarlıq həvəsinin ifadəsi kimi. Sonrakı dövrdən uşaqlığa geri dönən psixoanalitik araşdırma və eyni zamanda uşağın müşahidəsi indi cinsi oyanma üçün bizə başqa mütəmadi axan mənbələri göstərmək üçün birlikdə təsir edir. Uşaqlıq müşahidəsinin çatışmazlığı ondadır ki, o, asanlıqla yanlış başa düşülə bilən obyektlərlə məşğul olur; Psixoanaliz isə öz obyektlərinə və nəticələrinə yalnız böyük çətinliklərlə və dolambaçlı yollarla nail ola bildiyi üçün çətinləşir; lakin hər iki metodun birgə təsiri nəticəsində məlumatın kifayət qədər etibarlılıq dərəcəsinə nail olunur.

Mexaniki oyanmalar

Erogen zonaların tədqiqi zamanı biz artıq bu dəri sahələrinin yalnız bütün dəri səthinə müəyyən dərəcədə xas olan qıcıqlanma qabiliyyətinin xüsusi bir artımını nümayiş etdirdiyini tapmışıq. Buna görə də, dərinin ümumi qıcıqlanmasının bəzi növlərinə çox aydın erogen təsirlərin aid edildiyini öyrəndikdə təəccüblənməyəcəyik. Bunların arasında ilk növbədə temperatur qıcıqlarını qeyd edirik; bəlkə də isti hamamların terapiya təsirini başa düşməyimiz də belə hazırlanır.

Bundan sonra, burada bədənin ritmik mexaniki silkələnmələri ilə cinsi oyanmanın yaradılmasını da qeyd etmək lazımdır; bu silkələnmələrdə üç növ qıcıq təsirini ayırd etmək lazımdır: vestibulyar sinirlərin hissi orqanına, dəriyə və dərin qatlara (əzələlər, oynaqlar aparatı) təsir edən qıcıqlar. Bu zaman yaranan həzz hisslərinə görə — burada «cinsi oyanma» və «doyum» anlayışlarını fərqləndirmədən, bütövlüklə bir sıra hallarda istifadə etməyə icazə verildiyini vurğulamaq vacibdir və bu, bizə sonradan izah axtarmaq vəzifəsini yükləyir; — müəyyən mexaniki bədən silkələnmələri ilə yaradılan həzzin sübutu ondan ibarətdir ki, uşaqlar yelləncək və uçurma kimi passiv hərəkət oyunlarını çox sevir və onların təkrarlanmasını daim tələb edirlər.⁷³ Məlumdur ki, narahat uşaqları yatırtmaq üçün yellənmə prosesi mütəmadi olaraq tətbiq edilir. Araba və sonradan dəmir yolu səyahətinin silkələnmələri böyük uşaqlar üzərində o qədər cazibədar təsir bağışlayır ki, ən azı bütün oğlan uşaqları həyatlarında bir dəfə konduktor və ya arabaçı olmaq istəyirlər. Dəmir yollarında baş verən hadisələrə onlar adətən qəribə və yüksək səviyyəli maraq göstərirlər və eyni hadisələri fantaziya fəaliyyəti dövründə (pubertatdan bir az əvvəl) incə cinsi simvolizmin nüvəsinə çevirirlər. Dəmir yolu səyahətinin cinsəlliklə belə əlaqələndirilməsinə məcburiyyət açıq şəkildə hərəkət hisslərinin həzz xarakterindən qaynaqlanır. Uşaqlıq dövründəki üstünlüklərin çoxunu əksinə çevirən sıxışdırma prosesi əlavə edildikdə, həmin şəxslər böyüyən və ya böyüklər kimi yelləncəklərə və yellənməyə ürəkbulanması ilə reaksiya verəcəklər, dəmir yolu səyahəti ilə dəhşətli dərəcədə tükənəcəklər və ya səyahət zamanı təşviş hücumlarına meyl edəcəklər və utandırıcı təcrübənin təkrarlanmasından dəmir yolu təşvişi ilə qorunacaqlar.

Burada — hələ də anlaşılmamış — dəhşət və mexaniki silkələnmənin qarşılaşması nəticəsində ağır histeriform travmatik nevrozun yarandığı faktı qeyd olunur. Ən azı belə qəbul etmək olar ki, kiçik intensivliklərdə cinsi oyanma mənbəyinə çevrilən bu təsirlər, həddindən artıq böyük ölçüdə təsir etdikdə, cinsi mexanizmin və ya kimyanın dərin pozulmasına səbəb olurlar.

Uşağın geniş fəal əzələ fəaliyyətinin ona bir ehtiyac olduğu və onun təmin edilməsindən fövqəladə həzz aldığı məlumdur. Bu həzzin cinsəlliklə bir əlaqəsi olub-olmadığı, onun özünün cinsi doyumu ehtiva edib-etmədiyi və ya cinsi oyanmanın səbəbi ola biləcəyi — bunlar tənqidi mülahizələrə mövzu ola bilər ki, bu mülahizələr də, şübhəsiz ki, əvvəlki hissədə yer alan və passiv hərəkət hissləri vasitəsilə həzzin cinsi xarakter daşıdığı və ya cinsi oyadıcı təsir göstərdiyi barədəki müddəaya qarşı yönələcəkdir. Lakin fakt budur ki, bir sıra şəxslər bildirirlər ki, onlar cinsiyyət orqanlarındakı oyanmanın ilk əlamətlərini oyun yoldaşları ilə boğuşma və ya güləş zamanı yaşamışlar; bu vəziyyətdə ümumi əzələ gərginliyindən başqa, rəqiblə geniş dəri təması da təsirli olur. Müəyyən bir şəxslə əzələ çəkişməsinə meyl, sonrakı illərdə söz çəkişməsinə olduğu kimi («Sevən sataşar»), həmin şəxsə yönəlmiş obyekt seçiminin yaxşı əlamətlərindən biridir. Əzələ fəaliyyəti vasitəsilə cinsi oyanmanın təşviq edilməsində sadist həvəsin köklərindən birini tanımaq olar. Bir çox fərdlər üçün boğuşma ilə cinsi oyanma arasındakı infantil əlaqə sonralar cinsi həvəslərinin üstünlük verdiyi istiqaməti müəyyən edən amillərdən biri olur.

Əzələ fəaliyyəti · Affekt prosesləri

Uşaqda cinsi oyanmanın digər mənbələri daha az şübhə doğurur. Həm eyni vaxtda müşahidə, həm də sonrakı araşdırma vasitəsilə müəyyən etmək asandır ki, bütün daha intensiv affekt prosesləri, hətta dəhşətverici oyanmalar da cinsəlliyə keçir; bu isə, yeri gəlmişkən, belə ruhi hərəkətlərin patogen təsirini anlamağa bir töhfə verə bilər. Məktəbli uşaqda imtahandan keçmə təşvişi, çətin həll olunan bir tapşırığın gərginliyi cinsi təzahürlərin partlaması üçün olduğu kimi, məktəblə münasibət üçün də əhəmiyyətli ola bilər; belə şəraitdə kifayət qədər tez-tez cinsiyyət orqanlarına toxunmağa çağıran bir qıcıq hissi və ya bütün çaşdırıcı nəticələri ilə birlikdə pollyusiya bənzəri bir proses meydana çıxır. Uşaqların məktəbdəki davranışı — ki, bu, müəllimlərə kifayət qədər tapmaca verir — ümumiyyətlə onların cücərməkdə olan cinsəlliyi ilə əlaqədə qoyulmağa layiqdir. Bəzi özlüyündə xoşagəlməz affektlərin — təşvişin, ürpərmənin, vahimənin — cinsi oyadıcı təsiri çox sayda insanda yetkin həyat boyunca da qalır və çox güman ki, bunun izahıdır ki, çox sayda insan belə sensasiyalar üçün hər fürsətin arxasınca qaçır, əgər yalnız müəyyən ikinci dərəcəli şərait (bir xəyali dünyaya mənsubiyyət, oxu, teatr) xoşagəlməzlik duyğusunun ciddiliyini zəiflədirsə.⁷⁴

Əgər güman etmək mümkün olsaydı ki, intensiv ağrılı duyğulara da eyni erogen təsir xasdır, xüsusən də ağrı ikinci dərəcəli bir şərtlə yumşaldılır və ya daha uzaqda saxlanılırsa, onda bu nisbətdə mazoxist-sadist həvəsin əsas köklərindən biri olardı ki, biz onun çoxşaxəli mürəkkəbliyinə getdikcə bələd oluruq.

Nəhayət, inkarolunmazdır ki, diqqətin intellektual bir fəaliyyətə cəmlənməsi və ümumiyyətlə zehni gərginlik bir çox gənc və daha yetkin şəxslərdə cinsi bir müştərək oyanma ilə nəticələnir ki, bu da zehni «həddindən artıq işləmə»dən əsəb pozuntularının başqa cür bu qədər şübhəli çıxarılması üçün yeganə haqlı əsas kimi qəbul edilməlidir.

İndi bu nə tam, nə də tam sayda bildirilməmiş nümunələr və işarələrə nəzər saldıqdan sonra uşaq cinsi oyanmasının mənbələrini nəzərdən keçirsək, aşağıdakı ümumilikləri duymaq və ya tanımaq olar: cinsi oyanma prosesinin — ki, onun mahiyyəti bizim üçün artıq kifayət qədər tapmacalı olmuşdur — işə salınması üçün ən bol şəkildə təmin edildiyi görünür. Buna ilk növbədə az və ya çox birbaşa şəkildə həssas səthlərin — dəri və hiss orqanlarının — oyanmaları təmin edir, ən birbaşa isə erogen zonalar adlandırılmalı olan müəyyən yerlərə qıcıqlandırıcı təsirlər. Cinsi oyanmanın bu mənbələrində qıcıqlandırıcıların keyfiyyəti, çox güman ki, həlledicidir, hərçənd intensivlik anı (ağrı zamanı) tamamilə laqeyd deyil. Lakin bundan başqa, orqanizmdə elə qurğular mövcuddur ki, onların nəticəsi olaraq cinsi oyanma bir sıra daxili proseslərin yan təsiri kimi meydana çıxır, kifayətdir ki, bu proseslərin intensivliyi yalnız müəyyən kəmiyyət hədlərini aşmış olsun. Bizim cinsəlliyin hissəvi həvəsləri adlandırdığımız şey ya birbaşa cinsi oyanmanın bu daxili mənbələrindən törəyir, ya da belə mənbələrdən və erogen zonalardan gələn töhfələrdən təşəkkül tapır. Mümkündür ki, orqanizmdə cinsi həvəsin oyanmasına öz komponentini verməyəcək heç bir əhəmiyyətli hadisə baş verməsin.⁷⁵

Mənə elə gəlir ki, hazırda bu ümumi müddəaları daha böyük aydınlığa və əminliyə gətirmək mümkün deyil və bunun üçün iki amili məsul sayıram: birincisi, bütün baxış tərzinin yeniliyi, ikincisi isə cinsi oyanmanın mahiyyətinin bizə tamamilə naməlum olması. Lakin geniş üfüqlər açmağı vəd edən iki qeyddən imtina etmək istəmirəm: a) Necə ki, bir az əvvəl anadangəlmə cinsi konstitusiyaların müxtəlifliyini erogen zonaların müxtəlif təşəkkülü ilə əsaslandırmaq imkanını gördük, eləcə də indi eyni şeyi cinsi oyanmanın dolayı mənbələrini də cəlb etməklə sınaya bilərik. Güman etməyə icazə veririk ki, bu mənbələr bütün fərdlərdə axın təmin etsə də, hamısı bütün şəxslərdə eyni dərəcədə güclü deyil və ayrı-ayrı mənbələrin cinsi oyanmaya üstünlük verilmiş inkişafı müxtəlif cinsi konstitusiyaların diferensiasiyasına daha bir töhfə olaraq qəbul edilməlidir. b) Uzun müddət saxladığımız obrazlı ifadə təsirindən imtina edərək, cinsi oyanmanın "mənbələri"ndən danışdığımız zaman, belə bir fərziyyəyə gələ bilərik ki, digər funksiyalardan cinsi oyanmaya aparan bütün əlaqə yolları əks istiqamətdə də keçilə bilən olmalıdır. Məsələn, iki funksiyanın dodaq zonasına birgə sahib olması qida qəbulu zamanı cinsi doyumun yaranmasına səbəb olursa, eyni amil bizə qida qəbulundakı pozuntuları da anlamağa imkan verir, əgər birgə zonanın erogen funksiyaları pozulmuşsa. Bir dəfə bilsək ki, diqqətin cəmləşdirilməsi cinsi oyanma yarada bilir, onda belə bir fərziyyə yaxınlaşır ki, eyni yolla, yalnız əks istiqamətdə təsir vasitəsilə cinsi oyanma vəziyyəti idarə oluna bilən diqqətdən istifadə imkanına təsir edir. Cinsi proseslərin pozuntularından çıxardığım nevrozların simptomatologiyasının xeyli hissəsi digər cinsi olmayan bədən funksiyalarının pozuntularında özünü göstərir və bu indiyədək anlaşılmaz olan təsir, əgər yalnız cinsi oyanmanın istehsalının məruz qaldığı təsirlərin əks tərəfini təşkil edirsə, daha az tapmacalı olur.⁷⁶,⁷⁷

Lakin cinsi pozuntuların digər bədən funksiyalarına keçdiyi eyni yollar sağlamlıqda da digər mühüm bir fəaliyyətə xidmət etməli idi. Bu yollarla cinsi həvəs qüvvələrinin cinsi olmayan digər məqsədlərə cəlb edilməsi, yəni cinsəlliyin sublimasiyası baş verməli idi. Etirafla bitirməliyik ki, bu şübhəsiz mövcud olan, ehtimal ki, hər iki istiqamətdə keçilə bilən yollar haqqında hələ çox az etibarlı şey məlumdur.

III. Pubertatın dəyişmələri

Pubertatın başlaması ilə infantil cinsi həyatı son normal formasına keçirməli olan dəyişikliklər başlayır. Cinsi həvəs indiyə qədər əsasən avtoerotik idi, indi o, cinsi obyekti tapır. O, indiyə qədər ayrı-ayrı həvəslərdən və erogen zonalardan çıxış edərək, bir-birindən asılı olmayaraq yeganə cinsi məqsəd kimi müəyyən bir həzz axtarırdı. İndi yeni bir cinsi məqsəd verilir, ona çatmaq üçün bütün hissəvi həvəslər birlikdə fəaliyyət göstərir, erogen zonalar isə genital zonanın primatına tabe olur. Yeni cinsi məqsəd hər iki cinsə çox fərqli funksiyalar təyin etdiyi üçün, onların cinsi inkişafı indi bir-birindən çox uzaqlaşır. Kişinin inkişafı daha ardıcıldır, bizim anlayışımız üçün də daha asan əlçatandır, qadında isə hətta bir növ geriləmə baş verir. Cinsi həyatın normallığı yalnız cinsi obyektə və cinsi məqsədə yönəlmiş iki axının — nəvazişli və şəhvani axınların — dəqiq üst-üstə düşməsi ilə təmin edilir; bunlardan birincisi cinsəlliyin infantil erkən çiçəklənməsindən qalanları özündə ehtiva edir. Bu, tunelin hər iki tərəfdən qazılması kimidir.

Yeni cinsi məqsəd kişidə cinsi məhsulların boşaldılmasından ibarətdir; bu, əvvəlki məqsəddən — həzzə çatmaqdan — heç də uzaq deyil, əksinə, həzzin ən yüksək miqdarı cinsi prosesin bu son aktına bağlıdır. Cinsi həvəs indi çoxalma funksiyasının xidmətinə keçir; belə demək mümkünsə, o, altruist olur. Bu çevrilmənin baş tutması üçün, onun gedişində ilkin əsaslarla və həvəslərin bütün xüsusiyyətləri ilə hesablaşmaq lazımdır.

Orqanizmdə mürəkkəb mexanizmlərə doğru yeni əlaqələr və birləşmələr baş verməli olan hər bir başqa halda olduğu kimi, burada da bu yeni nizamlamaların baş tutmaması nəticəsində xəstəlikli pozuntular üçün imkan verilmişdir. Cinsi həyatın bütün xəstəlikli pozuntuları tam haqlı olaraq inkişaf ləngimələri kimi qəbul edilməlidir.

Genital zonaların primatı və ilkin həzz

Təsvir edilən inkişaf gedişinin başlanğıcı və son məqsədi gözümüzün önündə aydın durur. Aralıq keçidlər bizim üçün hələ də çox yerdə qaranlıqdır; onlarda birdən çox tapmacanı açılmamış qoymalı olacağıq.

Pubertat proseslərində ən gözə çarpanı onların mahiyyəti kimi seçilmişdir — xarici genital orqanların aşkar böyüməsi; uşaqlığın latentlik dövrü özünü məhz onlarda nisbi böyümə ləngiməsi ilə göstərmişdi. Eyni zamanda daxili genital orqanların inkişafı o qədər irəliləmişdir ki, onlar cinsi məhsullar verməyə, müvafiq olaraq yeni bir canlının formalaşmasını qəbul etməyə qadirdir. Son dərəcə mürəkkəb bir aparat beləcə hazır olmuşdur və öz istifadəyə verilməsini gözləyir.

Bu aparat qıcıqlar vasitəsilə işə salınmalıdır və indi müşahidə bizə göstərir ki, qıcıqlar onu üç yolla hədəf ala bilər, xarici dünyadan gələn bizə artıq məlum olan erogen zonaların oyanması yolu ilə, orqanik daxili aləmdən hələ araşdırılmalı olan yollarla və ruh həyatından, özünün xarici təəssüratların saxlanma yeri və daxili oyanmaların qəbul edilmə mərkəzi təşkil etdiyi sahədən. Hər üç yolla eyni vəziyyət yaradılır, «cinsi oyanma» adlandırılan və iki əlamətlə özünü büruzə verən bir vəziyyət: psixi və somatik əlamətlərlə. Psixi əlamət ən yüksək dərəcədə tələsik xarakter daşıyan özünəməxsus gərginlik hissidir; müxtəlif fiziki əlamətlər arasında birinci yerdə cinsiyyət orqanlarında baş verən dəyişikliklər durur, bunların şübhəsiz mənası var, yəni cinsi akt üçün hazırlıq, hazırlıq vəziyyəti mənası. (Kişinin cinsiyyət orqanının ereksiyası, qadının cinsiyyət orqanının islənməsi.)

Cinsi gərginlik

Cinsi oyanmanın gərginlik xarakterinə bir problem bağlıdır, həll edilməsi həm çətin, həm də cinsi proseslərin anlayışı üçün əhəmiyyətli olardı. Psixologiyada bu mövzuda hökm sürən bütün fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, mən gərginlik hissinin təbiət etibarilə xoşagəlməzlik xarakteri daşıdığını müdafiə etməyə davam etməliyəm. Mənim üçün həlledici olan budur ki, belə bir hissin psixi vəziyyətin dəyişdirilməsinə doğru təkanı var, itələyici təsir göstərir, bu isə hissedilən həzzin təbiətinə tamamilə yadandır. Lakin cinsi oyanmanın gərginliyini xoşagəlməzlik hisslərinə aid etsək, eyni gərginliyin şübhəsiz şəkildə həzzverici kimi qəbul edildiyi faktı ilə qarşılaşırıq. Cinsi proseslər tərəfindən yaradılan gərginlikdə hər yerdə həzz var; hətta cinsiyyət orqanlarının hazırlıq dəyişikliklərində belə bir növ doyum hissi açıq şəkildə görünür. Beləliklə, bu xoşagəlməzlik gərginliyi və bu həzz hissi bir-biri ilə necə əlaqədardır?

Həzz və xoşagəlməzlik problemi ilə əlaqədar olan hər şey müasir psixologiyanın ən həssas nöqtələrindən birinə toxunur. Biz mümkün qədər əlimizdəki halın şərtlərindən öyrənməyə çalışmalı və problemə bütövlükdə yaxınlaşmaqdan çəkinək. Gəlin əvvəlcə erogen zonaların yeni nizama necə uyğunlaşdığını nəzərdən keçirək. Onlara cinsi oyanmanın başlanğıcında vacib rol düşür. Cinsi obyektə bəlkə də ən uzaq olan orqan, yəni göz, obyekt axtarışı şəraitində ən çox qıcıqlanmaya məruz qalır; bu oyanmanın xüsusi keyfiyyətinin səbəbini biz cinsi obyektdə gözəllik adlandırırıq. Buna görə də cinsi obyektin üstünlükləri «cazibələr» adlanır. Bu qıcıqlandırma ilə bir tərəfdən artıq həzz bağlıdır, digər tərəfdən isə cinsi oyanmanın artması və ya hələ mövcud olmadıqda onun yaradılması bunun nəticəsidir. Əgər başqa bir erogen zonanın, məsələn, toxunan əlin oyanması da əlavə olunursa, nəticə eyni olur: bir tərəfdən tezliklə hazırlıq dəyişikliklərindən gələn həzzlə güclənən həzz hissi, digər tərəfdən isə cinsi gərginliyin daha da artması; əgər bu artıma daha çox həzz gətirməyə imkan verilmirsə, tezliklə açıq xoşagəlməzliyə çevrilir. Bəlkə də daha aydın olan digər bir hal, məsələn, cinsi baxımdan oyanmamış bir şəxsdə bir erogen zonanın, məsələn, qadının döş dərisinin toxunuşla həyəcanlandırılmasıdır. Bu toxunuş artıq həzz hissi yaradır, lakin eyni zamanda, daha çox həzz tələb edən cinsi oyanmanı doğurmaq üçün başqa heç nə kimi uyğundur. Hiss olunan həzzin daha böyük həzz ehtiyacını necə yaratdığı məhz bu problemdir.

Erogen zonaların bu prosesdə oynadığı rol aydındır. Birinə aid olan hər şey bütün zonalar üçün keçərlidir. Onların hamısı, gərginliyin artmasına səbəb olan müəyyən miqdarda həzz təmin etmək üçün, öz uyğun həyəcanlandırılmaları ilə istifadə olunur; bu gərginlik isə öz növbəsində cinsi aktı başa çatdırmaq üçün lazım olan hərəkət enerjisini təmin etməlidir. Cinsi aktın sondan əvvəlki hissəsi yenidən bir erogen zonanın, yəni genital zonanın özünün, penisin başında, buna ən uyğun obyekt — qın selikli qişası — tərəfindən və bu oyanmanın verdiyi həzz altında uyğun həyəcanlandırılmasıdır; bu dəfə refleks yolu ilə cinsiyyət maddələrinin xaricə atılmasını təmin edən hərəkət enerjisi əldə edilir. Bu sonuncu həzz intensivliyinə görə ən yüksəkdir və mexanizmi baxımından əvvəlki həzzlərdən fərqlidir. Tamamilə yüklənmənin boşalması ilə yaradılır, tamamilə doyum həzzidir və onunla birlikdə libidonun gərginliyi müvəqqəti olaraq söner.⁷⁸

İlkin həzz mexanizmi

O görünür ki, həzzin təbiətindəki bu fərqi — erogen zonaların qıcıqlandırılması ilə digər cins maddələrin boşalması arasındakı fərqi — adlandırmaqla sabitləşdirmək mənim üçün əsassız deyil. Birincisini cinsi fəaliyyətin son həzzi və ya doyum həzzinə qarşı ilkin həzz adlandırmaq uyğun olar. İlkin həzz, uşaq cinsi həvəsinin, baxmayaraq ki, daha kiçik miqyasda, əldə edə bildiyi eyni şeydir; son həzz isə yenidir, deməli, çox güman ki, yalnız pubertat dövründə yaranan şərtlərdən asılıdır. Erogen zonaların yeni funksiyası üçün düstur belədir: Onlar, uşaqlıq həyatında olduğu kimi, özündən əldə edilən ilkin həzz vasitəsilə daha böyük doyum həzzinin əldə edilməsinə imkan vermək üçün istifadə olunur.

Mən bir müddət əvvəl, psixi hadisələrin tamamilə fərqli bir sahəsindən, kiçik bir həzz hissi sayəsində daha böyük bir həzz effekti əldə edilən və bu hissin bir cəlb edici mükafat kimi təsir etdiyi başqa bir nümunə izah edə bildim. Orada da həzzin təbiəti haqqında daha ətraflı danışmaq imkanı yarandı.⁷⁹

Lakin ilkin həzzin uşaq cinsi həyatı ilə əlaqəsi, ona düşə bilən patogen rol ilə təsdiqlənir. İlkin həzzin daxil olduğu mexanizmdən, normal cinsi məqsədə nail olmaq üçün açıq-aşkar bir təhlükə yaranır; bu təhlükə, hazırlayıcı cinsi proseslərin hər hansı bir nöqtəsində ilkin həzzin çox böyük, gərginlik payının isə çox az olması halında baş verir. Onda cinsi prosesi davam etdirmək üçün lazım olan həvəs qüvvəsi itir, bütün yol qısalır və müvafiq hazırlayıcı fəaliyyət normal cinsi məqsədin yerini tutur. Bu zərərli hal, təcrübəyə görə, müvafiq erogen zonanın və ya uyğun hissəvi həvəsin uşaqlıq həyatında həzz əldə etməyə qeyri-adi dərəcədə çox töhfə vermiş olmasını şərt kimi tələb edir. Əgər bərkidilməyə təsir edən digər amillər də əlavə olunursa, sonrakı həyat üçün asanlıqla, bu bir ilkin həzzin yeni bir kontekstə inteqrasiyasına qarşı çıxan bir məcburiyyət yaranır. Əslində, çoxlu sapqınlıqların mexanizmi belədir; onlar cinsi prosesin hazırlayıcı aktlarında dayanmağı təmsil edirlər.

Cinsi mexanizminin funksiyasının uğursuzluğa uğraması, ilkin həzzin günahı sayəsində, əsasən, genital zonaların üstünlüyünün uşaqlıq həyatında da əvvəlcədən müəyyən edildiyi halda qarşısı alınır. Uşaqlıq dövrünün ikinci yarısında (səkkiz yaşdan pubertata qədər) bunun üçün həqiqətən tədbirlər görülmüş kimi görünür. Genital zonalar bu illərdə artıq yetkinlik dövründəki ilə bənzər şəkildə davranır; onlar, digər erogen zonaların təmin edilməsi ilə hər hansı bir həzz hiss edildiyi zaman, oyanma hisslərinin və hazırlıq dəyişikliklərinin mərkəzinə çevrilirlər, baxmayaraq ki, bu təsir hələ məqsədsiz qalır, yəni cinsi prosesi davam etdirməyə heç bir töhfə vermir. Beləliklə, uşaqlıq illərində doyum həzzinin yanında müəyyən miqdarda cinsi gərginlik yaranır, baxmayaraq ki, bu gərginlik daha az sabit və daha az genişdir, və indi biz cinsəlliyin mənbələri müzakirə edilərkən, müvafiq prosesin eyni dərəcədə cinsi doyum yaradıcı və cinsi həyəcanlandırıcı kimi təsir etdiyini söyləyə bildiyimiz səbəbi başa düşə bilərik. Biz qeyd edirik ki, tanıma yolunda uşaq və yetkin cinsi həyatının fərqlərini əvvəlcə həddindən artıq böyük təsəvvür etmişik və indi düzəliş edirik. Yalnız normal cinsi həyatdan sapmalar deyil, həm də onun normal quruluşu cinsəlliyin uşaqlıq ifadələri ilə müəyyən edilir.

İlkin həzzin təhlükələri · Cinsi maddələrin rolu · Cinsi oyanma problemi

Cinsi gərginliyin haradan qaynaqlandığı, erogen zonaların təmin edilməsi zamanı həzzlə eyni vaxtda yarandığı və onun mahiyyətinin nə olduğu bizə tamamilə qaranlıq qalmışdır.¹ Bu gərginliyin hər hansı bir şəkildə həzzin özündən yarandığına dair növbəti fərziyyə, təkcə öz-özlüyündə çox ehtimal olunmayan deyil, həm də cinsi məhsulların boşaldılması ilə bağlı olan ən böyük həzz zamanı heç bir gərginlik yaradılmadığı, əksinə bütün gərginliyin aradan qaldırıldığı üçün etibarsızdır. Deməli, həzz və cinsi gərginlik yalnız dolayısı ilə əlaqəli ola bilər.

Normalda yalnız cinsi maddələrdən qurtulmanın cinsi oyanmaya son qoyduğu faktından başqa, cinsi gərginliyi cinsi məhsullarla əlaqələndirmək üçün digər istinad nöqtələri də mövcuddur. Təmkinli həyatda cinsiyyət orqanı dəyişən, lakin nizamsız olmayan dövrlərdə gecələr həzz hissi ilə və cinsi aktın yuxu hallüsinasiyası zamanı cinsi maddələrdən qurtulur və bu proses — gecə boşalması — üçün qısa hallüsinasiya yolu ilə aktın əvəzləyicisini tapan cinsi gərginliyin cinsi məhsullar üçün rezervuarlarda toxum yığılmasının funksiyası olduğu fikrini rədd etmək çətindir. Cinsi mexanizmin tükənmə qabiliyyəti haqqında edilən təcrübələr də eyni mənada danışır. Toxum ehtiyatı boşaldıqda yalnız cinsi aktın icrası qeyri-mümkün olmur, həm də erogen zonaların qıcıqlanma qabiliyyəti də sıradan çıxır, onların müvafiq qıcıqlandırılması artıq həzz doğura bilmir. Beləliklə, yeri gəlmişkən öyrənirik ki, erogen zonaların qıcıqlanma qabiliyyəti üçün müəyyən dərəcədə cinsi gərginliyin özü də zəruridir.⁸⁰

Beləliklə, yanılmıramsa, kifayət qədər geniş yayılmış olan bir fərziyyəyə gəlmək məcburiyyəti yaranır: cinsi maddələrin yığılması cinsi gərginliyi yaradır və saxlayır, məsələn, bu məhsulların öz qablarının divarına təzyiqi onurğa mərkəzinə qıcıq kimi təsir edir, onun vəziyyəti yuxarı mərkəzlər tərəfindən qəbul edilir və sonra şüur üçün tanış gərginlik hissini verir. Əgər erogen zonaların qıcıqlandırılması cinsi gərginliyi artırırsa, bu yalnız belə ola bilər ki, erogen zonalar bu mərkəzlərlə əvvəlcədən formalaşmış anatomik əlaqədə durur, oradakı oyanma tonusunu yüksəldir, kifayət qədər cinsi gərginlik olduqda cinsi aktı işə salır, kifayət etmədikdə isə cinsi maddələrin istehsalını təhrik edir.

Bu təlimin zəifliyi — məsələn, v. Krafft-Ebingsin cinsi proseslər təsvirində qəbul edilmiş görünür — ondadır ki, o, yetkin kişinin cinsi fəaliyyəti üçün yaradılaraq üç cür münasibətə az diqqət yetirir, halbuki onların da izahını verməli idi. Bunlar uşaqda, qadında və kişi kastratda olan münasibətlərdir. Hər üç halda kişidə olduğu kimi cinsi məhsulların yığılmasından söhbət getmir, bu da sxemin hamar tətbiqini çətinləşdirir; bununla belə, asanlıqla qəbul etmək lazımdır ki, bu halların da tabe edilməsini mümkün edəcək məlumatlar tapıla bilərdi. Hər halda, cinsi məhsulların yığılması amilinə qadir olmadığı görünən xidmətləri yükləməmək barədə xəbərdarlıq qüvvədə qalır.

Daxili cinsiyyət orqanlarının qiymətləndirilməsi · Kimyəvi nəzəriyyə

Cinsiyyət maddələrinin istehsalından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olmayan cinsi oyanmanın mövcudluğu, kişilərdə aparılan kastrasiya müşahidələrindən aydın olur; bu müşahidələr zamanı bəzən libido əməliyyatın yaratdığı zədələnmədən qorunur, hərçənd əməliyyatı məntiqi şəkildə izah edən əks davranış qayda halındadır. Bundan əlavə, kişilərin cinsiyyət hüceyrələrinin istehsalını məhv edən xəstəliklərin, indi qısır olan fərdin libidosuna və gücünə zərər vermədiyini artıq uzun müddətdir bilirik. Bu halda, kişilərin cinsiyyət vəzilərinin daha yetkin yaşda itirilməsinin fərdin psixoloji davranışına heç bir əlavə təsir göstərməməsi, C. Rigerin iddia etdiyi qədər təəccüblü deyil. Pubertatdan əvvəl, uşaqlıq dövründə aparılan kastrasiya, cinsiyyət xarakterlərinin ləğvi məqsədinə yaxınlaşsa da, burada cinsiyyət vəzilərinin itirilməsi ilə yanaşı, onların yoxa çıxması ilə əlaqədar digər amillərin inkişafının ləngiməsi də nəzərə alına bilər.

Onurğalı heyvanlarda cinsiyyət vəzilərinin («testis və yumurtalıqlar») çıxarılması və yeni belə orqanların uyğun şəkildə dəyişdirilmiş transplantasiyası ilə aparılan təcrübələr (Lipschützin sitat gətirilən əsərinə, səh. 15 bax) nəhayət cinsi oyanmanın mənşəyinə qismən işıq salmış və hüceyrəvi cinsi məhsulların toplanmasının mümkün əhəmiyyətini daha da geri plana itirmişdir. Təcrübənin (E. Steinach) sayəsində erkəyi dişiyə, dişini isə erkəyə çevirmək mümkün olmuşdur; bu zaman heyvanın psixoseksual davranışı somatik cinsiyyət xarakterlərinə uyğun olaraq və onlarla eyni vaxtda dəyişmişdir. Bu cinsiyyəti müəyyənləşdirən təsir toxum telləri və yumurta kimi spesifik cinsiyyət hüceyrələrini əmələ gətirən cinsiyyət vəzinin hissəsinə deyil, müəlliflərin buna görə «pubertat vəzisi» kimi xüsusi vurğuladıqları onun interstisial toxumasına aid olmalıdır. Tamamilə mümkündür ki, sonrakı tədqiqatlar yetkinlik vəzinin normal halda ikicinsli quruluşa malik olduğunu aşkara çıxarsın, bununla da ali heyvanların biseksuallığı təlimi anatomik əsas qazanmış olar, və artıq indi ehtimal olunur ki, o, cinsi oyanma və cinsiyyət xarakterlərinin istehsalı ilə məşğul olan yeganə orqan deyildir. Hər halda bu yeni bioloji tapıntı qalxanabənzər vəzin cinsəllik üçün roluna dair əvvəlcədən öyrəndiklərimizə bağlanır. İndi güman edə bilərik ki, cinsiyyət vəzlərinin interstisial hissəsində xüsusi kimyəvi maddələr əmələ gəlir, onlar qan axını tərəfindən qəbul edilərək mərkəzi sinir sisteminin müəyyən hissələrinin cinsi gərginliklə yüklənməsini meydana gətirir, necə ki, biz belə bir toksik qıcıqlandırıcının xüsusi orqan qıcığına çevrilməsini bədənə kənardan daxil edilmiş digər zəhərli maddələrdən tanıyırıq. Cinsi oyanmanın mərkəzi aparatların əvvəlcədən yüklənməsi zamanı erogen zonaların qıcıqlandırılması yolu ilə necə meydana gəldiyini və bu cinsi proseslərdə saf toksik və fizioloji qıcıq təsirlərinin hansı qarışıqlıqlarını yaratdığını hətta yalnız hipotetik olaraq araşdırmaq indiki mərhələdə aktual vəzifə ola bilməz. Cinsi proseslərə dair bu anlayışda bizim üçün əsas olaraq xüsusi, cinsi maddələr mübadiləsindən qaynaqlanan maddələrin mövcudluğunu qəbul etmək kifayətdir. Çünki bu zahirən ixtiyari müddəa az diqqət yetirilmiş, lakin son dərəcə diqqətəlayiq bir dərrakə ilə dəstəklənir. Yalnız cinsi həyatın pozulmalarına qaytarıla bilən nevrozlar intoksikasiya və abstinensiya fenomenlərinə ən böyük klinik oxşarlıq göstərir, hansı ki, həzz yaradan zəhərli maddələrin (alkaloidlərin) adət halına gəlmiş daxil edilməsi nəticəsində meydana çıxır.

Libido nəzəriyyəsi

Cinsi oyanmanın kimyəvi əsası haqqında bu ehtimallarla cinsi həyatın psixi təzahürlərini mənimsəmək üçün yaratdığımız köməkçi təsəvvürlər yaxşı uzlaşır. Biz libido anlayışını cinsi oyanma sahəsindəki prosesləri və çevrilmələri ölçə biləcək kəmiyyətcə dəyişkən qüvvə olaraq müəyyən etdik. Bu libidonu ümumiyyətlə psixi proseslərin altında yatan enerjidən xüsusi mənşəyinə görə ayırırıq və bununla ona keyfiyyət xarakteri də veririk. Libidinöz və digər psixi enerjinin ayrılmasında orqanizmin cinsi proseslərinin qidalanma proseslərindən xüsusi kimyəviliklə fərqləndiyi fərziyyəsini ifadə edirik. Perversiyaların və psixonevrozların təhlili bizi belə bir anlayışa gətirdi ki, bu cinsi oyanma yalnız sözdə cinsiyyət üzvləri tərəfindən deyil, bütün bədən orqanları tərəfindən təmin edilir. Beləliklə, biz psixi təmsilçiliyini Mən-libidosu adlandırdığımız, istehsalı, artması və ya azalması, bölgüsü və yerdəyişməsi bizə müşahidə olunan psixoseksual hadisələr üçün izah imkanları təqdim etməli olan bir libido kəmiyyəti təsəvvürü formalaşdırırıq.

Lakin bu Mən-libidosu analitik öyrənmə üçün əlverişli şəkildə yalnız o zaman əlçatan olur ki, o, cinsi obyektlərin yüklənməsi üçün psixi istifadəni tapmış, yəni obyekt-libidosuna çevrilmişdir. Biz onu sonra obyektlər üzərində cəmləşdiyini, onlarda fiksasiya olunduğunu və ya bu obyektləri tərk edib onlardan başqalarına keçdiyini və bu mövqelərdən fərdin cinsi fəaliyyətini istiqamətləndirdiyini görürük ki, bu da doyuma, yəni libidonun qismən və müvəqqəti sönməsinə gətirib çıxarır. Sözdə transfer nevrozlarının psixoanalizi (histeriya və məcburiyyət nevrozu) bizə burada etibarlı bir baxış imkanı verir.

Obyekt-libidosunun talelərindən hələ də tanıya bilərik ki, o, obyektlərdən çəkilir, xüsusi gərginlik vəziyyətlərində asılı vəziyyətdə saxlanılır və nəhayət Mənə geri qaytarılır, belə ki, yenidən Mən-libidosuna çevrilmiş olur. Mən-libidosunu obyekt-libidosundan fərqli olaraq narsisistik libido da adlandırırıq. Psixoanaliz baxımından biz keçilməsi bizə icazə verilməyən bir sərhəddən sanki o tərəfə baxaraq narsisistik libidonun mexanizminə nəzər salırıq və hər ikisinin münasibəti haqqında təsəvvür formalaşdırırıq. Narsisistik və ya Mən-libidosu bizə elə görünür ki, böyük anbar kimi, oradan obyekt yüklənmələri göndərilir və ora yenidən daxil edilir, Mənin narsisistik libido yüklənməsi isə ilk uşaqlıqda reallaşmış ilkin vəziyyət kimi, hansı ki, libidonun sonrakı göndərişləri ilə yalnız örtülür, əsasən onların arxasında qorunub saxlanılmışdır.

Nevrotik və psixotik pozuntuların libido nəzəriyyəsinin vəzifəsi müşahidə olunan bütün hadisələri və aşkar edilmiş prosesləri libido iqtisadiyyatının terminləri ilə ifadə etməkdən ibarət olmalıdır. Asanlıqla təxmin etmək olar ki, bu zaman Mən libidosunun taleyi daha böyük əhəmiyyət kəsb edəcək, xüsusən də söhbət daha dərin psixotik pozuntuların izahından getdikdə. Çətinlik onda olur ki, tədqiqat vasitəmiz olan psixoanaliz bizə hələlik yalnız obyekt libidosundakı dəyişikliklər barədə etibarlı məlumat verir,⁶ Mən libidosunu isə Məndə təsir edən digər enerjilərdən asanlıqla ayıra bilmir.⁷⁸¹,⁸²,⁸³

Libido nəzəriyyəsinin davam etdirilməsi buna görə hələlik yalnız spekulyasiya yolu ilə mümkündür. Lakin C. G. Yunqun ardınca libido anlayışının özünü qeyri-müəyyənləşdirib onu ümumiyyətlə psixi həvəs qüvvəsi ilə eyniləşdirdikdə, indiyə qədərki psixoanalitik müşahidədən əldə edilən bütün qazancdan imtina edilir.

Cinsi həvəs təhriklərinin digərlərindən ayrılması və bununla da libido anlayışının yalnız birincilərlə məhdudlaşdırılması yuxarıda müzakirə olunan cinsi funksiyanın xüsusi kimya quruluşu fərziyyəsində güclü dəstək tapır.

Kişi və qadın arasındakı fərq

Məlumdur ki, kişi və qadın xarakterinin kəskin ayrılması yalnız yetkinlik dövrü ilə birlikdə meydana gəlir, bu ziddiyyət sonradan heç bir başqa ziddiyyət kimi insanların həyat quruluşuna həlledici təsir göstərmir. Kişi və qadın mayası isə artıq uşaqlıq çağında yaxşı seçilir; cinsəllik ləngimələrinin (utanma, ikrah, rəhm və s.) inkişafı kiçik qızcığazda oğlandakından daha erkən və daha az müqavimətə qarşı baş verir; cinsəlliyin sıxışdırılmasına meyl ümumiyyətlə daha böyük görünür; cinsəlliyin hissəvi həvəsləri özünü göstərdikdə, onlar passiv formaya üstünlük verirlər. Lakin erogen zonaların avtoerotik fəaliyyəti hər iki cinsdə eynidir və bu uyğunluq sayəsində yetkinlik dövründən sonra meydana gələn cins fərqinin mümkünlüyü uşaqlıq üçün aradan qaldırılır. Avtoerotik və masturbasiya xarakterli cinsi təzahürləri nəzərə alaraq belə bir müddəa irəli sürmək olar ki, kiçik qızların cinsəlliyi tamamilə kişi xarakteri daşıyır. Bəli, əgər «kişi və qadın» anlayışlarına daha müəyyən məzmun vermək mümkün olsaydı, o zaman belə bir iddianı da müdafiə etmək olardı ki, libido istər kişidə, istərsə də qadında meydana gəlsin və obyektindən asılı olmayaraq — istər bu kişi, istərsə də qadın olsun — müntəzəm və qanunauyğun olaraq kişi təbiətlidir.

Biseksuallıq nöqteyi-nəzərindən tanış olduğum vaxtdan bəri, bu məqamı burada həlledici sayıram və biseksuallığı nəzərə almadan, kişi və qadının əslində müşahidə edilən cinsi ifadələrini başa düşməyə nail olmaq çətindir, fikrini bildirirəm.

Kişidə və qadında aparıcı zonalar

Bundan əlavə, yalnız aşağıdakıları əlavə edə bilərəm: Aparıcı erogen zona qız uşağında da klitorisdə yerləşir, bu da kişinin genital zonası olan başcığa homologdur. Kiçik qızlarda masturbasiya haqqında əldə edə biləcəyim bütün məlumatlar klitorislə bağlı idi, gələcək cinsi funksiyalar üçün əhəmiyyətli olan xarici cinsiyyət orqanının hissələri ilə deyil. Qız uşağının başdan çıxarmanın təsiri altında klitoris masturbasiyasından başqa bir şeyə nail ola biləcəyinə şübhə edirəm, yalnız çox nadir hallarda istisna ola bilər. Kiçik qızlarda çox tez-tez rast gəlinən cinsi oyanmanın spontan boşalmaları klitorisin titrəmələri şəklində özünü göstərir və onun tez-tez baş verən ereksiyaları qızlara, öz cinsi proseslərinin hisslərini sadəcə oğlanlara köçürməklə, digər cinsin cinsi ifadələrini təlimat olmadan da düzgün qiymətləndirməyə imkan verir.⁸⁴

Kiçik qızın qadınlaşmasını anlamaq istəyiriksə, bu klitoral oyanmanın daha sonrakı taleyini izləmək lazımdır. Oğlana libidonun böyük bir irəliləyişini gətirən pubertat dövrü, qız üçün, məhz klitoral cinsəlliyin təsirinə məruz qaldığı yeni bir sıxışdırma dalğası ilə xarakterizə olunur. Bu prosesdə sıxışdırmaya məruz qalan, kişiliyin cinsi həyatının bir hissəsidir. Qadının pubertat dövründə baş verən bu sıxışdırma nəticəsində yaradılan cinsi maneələrin güclənməsi, sonra kişilərin libidosu üçün bir qıcıq yaradır və onun öz fəaliyyətini artırmağa məcbur edir: libidonun yüksəkliyi ilə birlikdə, yalnız özünü inkar edən, cinsəlliyini təkzib edən qadın üçün tam mənada mövcud olan cinsi həddindən artıq qiymətləndirmə də artır. Klitoris, sonunda icazə verilən cinsi akt zamanı özü həyəcanlanarsa, bu oyanmanı qonşu qadın orqanlarına ötürmək rolunu saxlayır; təxminən, bir çöpün daha bərk odun alovlandırmaq üçün istifadə oluna bilməsi kimi. Bu ötürmənin baş verməsi çox vaxt bir müddət tələb edir və bu müddət ərzində gənc qadın anestetik olur. Əgər klitoral zona öz oyanmasını verməkdən imtina edərsə, bu anesteziya daimi ola bilər; bu isə məhz uşaqlıq dövründə geniş miqyasda fəaliyyət göstərməklə hazırlanır. Qadınların anesteziyasının çox vaxt yalnız görünüşdə, yəni lokal olduğunu məlumdur. Onlar qın girişində anestetikdirlər, lakin klitoris və ya hətta digər zonalar tərəfindən oyanma qabiliyyətindən məhrum deyillər. Anesteziyanın bu erogen səbəblərinə, eyni zamanda sıxışdırma ilə şərtlənən psixi səbəblər də əlavə olunur.

Əgər erogen həyəcanlanmanın klitorisdən qın girişinə ötürülməsi uğurla həyata keçirilibsə, qadın beləliklə, sonrakı cinsi fəaliyyət üçün aparıcı zonasını dəyişmiş olur; kişi isə öz zonasını uşaqlıqdan bəri saxlamışdır. Bu aparıcı erogen zonanın dəyişməsi, eləcə də pubertat dövründəki sıxışdırma təkanında, ki sanki uşaqlıq kişiliyini kənara qoyur, qadının nevroza, xüsusilə də histeriyaya meylliliyinin əsas şərtləri yerləşir. Bu şərtlər beləliklə, qadın təbiətinin mahiyyəti ilə sıx bağlıdır.

Obyektin tapılması

Pubertat hadisələri genital zonaların üstünlüyünü müəyyən etdikdə və kişidə ereksiya olmuş orqanın irəliyə doğru əmrverici təzyiqi yeni cinsi məqsədə, yəni genital zonanı qıcıqlandıran bədən boşluğuna nüfuz etməyə işarə etdikdə, psixoloji tərəfdən obyektin tapılması baş verir; bu axtarış üçün ən erkən uşaqlıq dövründən bəri hazırlıq işləri görülmüşdür. İlk cinsi doyum hələ qida qəbulu ilə əlaqəli ikən, cinsi həvəs öz bədənindən kənarda, ananın sinəsində bir cinsi obyektə malik idi. O, bu obyekti yalnız sonradan, bəlkə də uşağa doyum verən orqana sahib olan şəxsin bütün təsəvvürünü formalaşdırmaq imkanı yarandığı zaman itirdi. Cinsiyyət həvəsi bundan sonra adətən avtoerotik olur və yalnız latentlik dövrünün aşılmasından sonra ilkin münasibət yenidən bərpa olunur. Uşağın anasının sinəsini əmməsinin hər bir sevgi münasibəti üçün nümunəvi olması təsadüfi deyil. Obyekt axtarışı əslində yenidən tapmadır.⁸⁵

Südəmər körpəlik dövrünün cinsi obyekti

Lakin bütün cinsi münasibətlərin ilk və ən vacibi olan bu münasibətdən, cinsi fəaliyyətin qida qəbulundan ayrılmasından sonra da vacib bir hissə qalır; bu hissə obyekt seçimini hazırlayır və itirilmiş xoşbəxtliyi bərpa etməyə kömək edir. Bütün latentlik dövrü boyunca uşaq, onun çarəsizliyinə çarə tapıb ehtiyaclarını ödəyən digər şəxsləri, südəmər dövründə dayəyə olan münasibətinin nümunəsi və davamı olaraq, tamamilə həmin üslubda sevməyi öyrənir. İnsan uşağın qayğı göstərən şəxslərə qarşı olan nəvazişli hisslərini və onlara göstərdiyi hörməti cinsi sevgi ilə eyniləşdirməyə qarşı çıxmaq istəyə bilər, lakin mənim fikrimcə, daha dəqiq psixoloji araşdırma bu eyniliyi hər hansı bir şübhədən uzaq olaraq müəyyən edə biləcəkdir. Uşağın qayğı göstərən şəxslə münasibəti, onun üçün erogen zonalar hesabına bitib-tükənməyən cinsi oyanma və doyum mənbəyidir; xüsusilə də sonuncu — adətən ana — uşağa öz cinsi həyatından gələn hisslərlə yanaşır, onu oxşayır, öpür, yelləyir və onu tamamilə etibarlı bir cinsi obyektin əvəzi kimi qəbul edir.² Anaya, bütün nəvazişləri ilə uşağının cinsi həvəsini oyatdığını və onun sonrakı intensivliyinə hazırlıq gördüyünü izah etsələr, yəqin ki, dəhşətə gələrdi. O, öz hərəkətlərini qeyri-cinsi «saf» sevgi hesab edir, çünki bədən baxımı zamanı qaçınılmaz olanlardan artıq oyanmaları uşağın genital orqanlarına verməkdən ehtiyatla çəkinir. Lakin bildiyimiz kimi, cinsiyyət həvəsi yalnız genital zonanın oyanması ilə oyadılmır; nəvaziş adlandırdığımız şey, mütləq bir gün öz təsirini genital zonalar üzərində də göstərəcəkdir. digər tərəfdən yenidən rast gəlinir. Bu sonuncu, patoloji nəticələr üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, lakin burada nəzərdə tutulan kontekstə uyğun gəlmir.⁸⁶

Əgər ana, həvəslərin bütün ruhi həyat üçün, bütün etik və psixiki nailiyyətlər üçün yüksək əhəmiyyətini daha yaxşı başa düşsəydi, aydınlaşdırmadan sonra bütün özünə qınamaqlardan da qurtular. O, uşağı sevməyi öyrətdikdə yalnız öz vəzifəsini yerinə yetirir; uşaq güclü cinsi ehtiyacı olan, enerjili bir insan olmalıdır və həyatında həvəsin insanı sövq etdiyi bütün işləri görməlidir. Valideyn nəvazişinin həddindən artıq çoxluğu, şübhəsiz, zərərli olacaq, çünki o, cinsi yetkinləşməni sürətləndirir, həmçinin uşağı «ərköyünləşdirərək», onu sonrakı həyatda sevgidən müvəqqəti olaraq imtina etməyə və ya ondan daha az miqdara razı olmağa qadir olmayan bir vəziyyətə salır. Uşaq valideynlərinin nəvazişinə olan istəyində doymaz olduğunu göstərsə, bu, sonrakı nevrozluğun ən yaxşı əlamətlərindən biridir; digər tərəfdən, adətən həddindən artıq nəvazişə meylli olan nevrozlu valideynlər, öz oxşamaları ilə uşağın nevroz xəstəliyinə olan predispozisiyasını ən tez şəkildə oyadacaqlar. Bu nümunədən aydın olur ki, nevrozlu valideynlər üçün öz pozğunluqlarını uşaqlara ötürməyin irsiyyət yolundan daha birbaşa yolları var.

Uşaqların özləri erkən yaşlarından etibarən elə davranırlar ki, sanki onların qoruyucularına olan bağlılığı cinsi sevginin təbiətindən imiş. Uşaqların təşvişi, əslində, sevdikləri şəxsin yoxluğunu ifadə etməkdən başqa bir şey deyil; ona görə də onlar hər bir yad adama təşvişlə cavab verirlər; qaranlıqda qorxurlar, çünki qaranlıqda sevdikləri şəxsi görmürlər, və qaranlıqda həmin şəxsin əlini tuta bildikləri zaman sakitləşirlər. Uşaq dəhşətlərinin və dayələrin vahiməli hekayələrinin təsirini, uşaqların təşvişliliyini onların yaratdığını güman etməklə, həddindən artıq qiymətləndiririk. Təşvişə meylli uşaqlar, digərlərinin heç cür qəbul etmədiyi hekayələri yalnız qəbul edirlər; və təşvişə yalnız həddindən artıq böyük, vaxtından əvvəl inkişaf etmiş və ya ərköyünlük nəticəsində tələbkar olmuş cinsi həvəsi olan uşaqlar meyllidirlər. Uşaq, bu zaman, yetkin insan kimi davranır, çünki libidosunu təşvişə çevirir, nə vaxt ki, onu təmin edə bilmir; və yetkin insan, əgər təmin edilməmiş libido nəticəsində nevrozlu olubsa, öz təşvişində uşaq kimi davranacaq, tək qaldığı, yəni sevgisinə əmin olduğu bir şəxsin olmadığı anda təşvişə qapılacaq və bu təşvişi ən uşaqca tədbirlərlə yatdırmağa çalışacaq.

Əgər valideynlərin uşağa göstərdikləri nəvaziş, cinsi həvəsi fiziki yetkinlik şərtləri mövcud olmadan əvvəl, yəni erkən yaşda, psixi oyanmanın cinsiyyət sistemini aydın şəkildə qıracaq qədər güclü oyatmağından uğurla qaçınmışsa, onda o, bu uşağı yetkinlik yaşında cinsi obyektin seçilməsində yönləndirmə vəzifəsini yerinə yetirə bilər. Şübhəsiz ki, uşağa ən yaxın olanı, uşaqlığından bəri belə desək, söndürülmüş libidoyla sevdiyi şəxslərin özlərini cinsi obyekt kimi seçməsi idi.⁸⁷ Lakin cinsi yetkinliyin təxirə salınması sayəsində digər cinsi maneələrlə yanaşı, inses səddini qurmaq, yəni uşaqlıqdakı sevimli şəxsləri qan qohumları kimi obyekt seçimindən açıq şəkildə kənarlaşdıran əxlaqi qaydaları mənimsəmək üçün vaxt qazanılmışdır. Bu qadağaya riayət etmək, ilk növbədə, ailə tərəfindən maraqların mənimsənilməsinə qarşı mübarizə aparmalı olan cəmiyyətin mədəni tələbidir; çünki cəmiyyət yüksək sosial vahidlərin yaradılması üçün ailəyə ehtiyac duyur və buna görə də hər bir fərdin, xüsusilə gəncin, uşaqlıqda yeganə həlledici olan ailəsi ilə əlaqəsini zəiflətmək üçün bütün vasitələrlə çalışır.⁸⁸

Obyekt seçimi əvvəlcə təsəvvürdə həyata keçirilir və yeni-yetkinləşən gənclərin cinsi həyatının, icra olunması nəzərdə tutulmayan təsəvvürlər, yəni fantaziyalarla məşğul olmaqdan başqa demək olar ki, heç bir digər imkanı yoxdur. Bu fantaziyalarda bütün insanlarda uşaqlıq meylləri, indi somatik təzyiqlə gücləndirilmiş şəkildə, yenidən ortaya çıxır və onların arasında qanunauyğun tezliklə və birinci yerdə, artıq cinsi cazibə ilə fərqləndirilmiş uşağın valideynlərə olan cinsi təhriki, oğlanın anaya və qızın ataya olan cinsi təhriki dayanır. Bu aydın şəkildə insest xarakterli fantaziyaların öhdəsindən gəlmə və rədd edilməsi ilə eyni vaxtda, pubertat dövrünün ən əhəmiyyətli, lakin ən ağrılı psixiki nailiyyətlərindən biri həyata keçirilir: valideynlərin avtoritetindən ayrılma. Bu ayrılma sayəsində yeni nəsillə köhnə nəsil arasında mədəniyyət inkişafı üçün çox vacib olan qarşıdurma yaradılır. Fərdlərin keçməli olduğu inkişaf yolunun hər bir mərhələsində onların bir qismi geridə qalır və beləliklə, valideynlərin avtoritetini heç vaxt üstələməyən və onlara olan nəvazişlərini ya heç, ya da yalnız çox natamam geri çəkən şəxslər də mövcuddur. Bunlar əsasən qızlardır ki, valideynlərin sevinci üçün pubertatdan çox sonra da tam uşaq sevgisində qalır və sonra öyrənmək çox faydalıdır ki, bu qızların sonrakı evliliyində ərlərinə layiq olanı vermə qabiliyyəti çatışmır. Onlar soyuq həyat yoldaşları olurlar və cinsi anesteziya vəziyyətində qalırlar. Bundan belə nəticə çıxarılır ki, görünüşdə qeyri-cinsi olan valideynlərə sevgi və cinsi sevgi eyni mənbələrdən qidalanır, yəni birincisi yalnız libidonun uşaqlıq sabitləşməsinə uyğun gəlir.⁸⁹,⁹⁰

Haqlı olaraq deyilir ki, Edip kompleksi nevrozların nüvə kompleksidir və nevrozun məzmununda əsas hissəni təşkil edir. Uşaqlıq cinsəlliyi onda zirvəyə çatır və öz təsirləri ilə böyüklərin cinsəlliyinə həlledici təsir göstərir. Hər yeni insana Edip kompleksini aşmaq vəzifəsi qoyulur; bunu bacarmayan nevroza məhkumdur. Psixoanalitik işin inkişafı Edip kompleksinin bu əhəmiyyətini getdikcə daha kəskin cizgilərlə üzə çıxarmışdır; onun tanınması psixoanalizin tərəfdarlarını rəqiblərindən ayıran şibboletə çevrilmişdir.⁹¹,⁹²

Psixoseksual inkişafın daha dərin pozğunluqlarına nə qədər yaxınlaşsaq, insest obyekt seçiminin əhəmiyyəti o qədər aydın üzə çıxır. Psixonevrozlu xəstələrdə cinsəlliyə qarşı imtina nəticəsində psixoseksual fəaliyyətin böyük bir hissəsi və ya hamısı obyekt axtarışı üçün şüursuzluqda qalır. Həddindən artıq nəvaziş ehtiyacı olan və cinsi həyatın real tələblərindən eyni dərəcədə qorxan qızlar üçün bir tərəfdən həyatda aseksual sevgi idealını reallaşdırmaq, digər tərəfdən isə özünü qınamadan ifadə edə biləcəkləri bir nəvazişin arxasında libidolarını gizlətmək, uşaqlıqdan qalıb yetkinlik dövründə yenidən canlanan valideyn və ya bacı-qardaşlara olan meylini ömür boyu davam etdirmək qarşıdurulmaz bir təklifə çevrilir. Psixoanaliz belə şəxslərə asanlıqla sübut edə bilər ki, onlar bu qohumlarına sözün adi mənasında aşiqdirlər; çünki o, simptomlar və digər xəstəlik əlamətləri vasitəsilə onların şüursuz düşüncələrini üzə çıxarır və şüurlu vəziyyətə gətirir. Hətta əvvəlcə sağlam olan bir şəxs bədbəxt bir sevgi təcrübəsindən sonra xəstələndikdə, belə bir xəstəliyin mexanizmi kimi libidonun uşaqlıqda üstünlük verilən şəxslərə geri dönməsini qətiyyətlə aşkar etmək olar. Libidosunun insest bərkiməsini uğurla obyekt seçimi təsadüfən qaçmış olanlar belə, onun təsirindən tamamilə qorunmuş deyillər. Gənc kişinin ilk ciddi aşiq olması, çox vaxt olduğu kimi, yetkin bir qadına, qızınkı isə daha yaşlı, avtoritet sahibi bir kişiyə yönəldiyi zaman, bu inkişaf mərhələsinin aydın bir əks-sədası müşahidə olunur; bu şəxslər onlara ana və ata obrazını canlandırmağa qadirdir.⁹³ Bu nümunələrə daha sərbəst şəkildə əsaslanaraq, obyekt seçimi ümumiyyətlə baş verir. Hər şeydən əvvəl kişi, uşaqlıq başlanğıclarından bəri ona hakim olan ana xatirə obrazını axtarır; hələ sağ olan ana bu yenilənməyə qarşı müqavimət göstərsə və ona düşmənçiliklə yanaşsa, bu tam uyğunluqdadır.

İnversiyanın qarşısının alınması

Uşaqlıq dövründə valideynlərlə əlaqələrin sonradan cinsi obyektin seçilməsində bu qədər əhəmiyyətli olması nəzərə alınarsa, uşaqlıq əlaqələrinə hər hansı bir maneənin yetkinlikdən sonra cinsi həyatda ən ağır nəticələr doğurduğunu başa düşmək asandır; aşiqin qısqanclığı da heç vaxt uşaqlıq kökündən və ya ən azından uşaqlıq gücləndirməsindən məhrum deyil. Valideynlər arasında mübahisələr, onların bədbəxt evliliyi uşaqlarda pozulmuş cinsi inkişaf və ya nevroz xəstəliyi üçün ən ağır predispozisiyanı yaradır.

Valideynlərə olan uşaqlıq meyli, yetkinlik dövründə yenidən canlanaraq obyekt seçiminə yol göstərən izlərin ən əhəmiyyətlisi, lakin yeganəsi deyil. Eyni mənşəli digər başlanğıclar kişiyə hələ də uşaqlığına əsaslanaraq birdən çox cinsi sıra inkişaf etdirməyə, obyekt seçimi üçün çox müxtəlif şərtlər formalaşdırmağa imkan verir.

Obyekt seçimi zamanı qarşıya çıxan vəzifələrdən biri əks cinsi səhv etməməkdir. Məlum olduğu kimi, bu vəzifə bir qədər təxmin etmədən həll olunmur. Pubertatdan sonrakı ilk təhriklər çox vaxt — daimi ziyan vermədən — yanlış yola düşür. Dessoir haqlı olaraq gənclər və qızların öz cinslərinə qarşı olan həvəskar dostluqlarında hansı qanunauyğunluğun özünü göstərdiyinə diqqət çəkmişdir. Cinsi obyektin daimi inversiyasına mane olan ən böyük qüvvə, şübhəsiz ki, əks cinsiyyət xarakterlərinin bir-birinə göstərdiyi cazibədir; bunun izahı bu müzakirələr çərçivəsində verilə bilməz. Lakin bu amilin özü təkbaşına kifayət etmir, inversiyanı istisna etmək üçün müxtəlif dəstəkləyici amillər əlavə olunur. Hər şeydən əvvəl, cəmiyyətin avtoritet təzyiqi; inversiya cinayət kimi qəbul edilmədiyi yerlərdə, onun cinsi meyillərə bir çox fərdin tam uyğun gəldiyi təcrübəsinə rast gəlmək olar. Bundan əlavə, kişi üçün uşaqlıqda ananın və uşaq ikən himayəsinə tapşırıldığı digər qadınların nəvazişi haqqında xatirənin, onun seçimini qadına yönəltməkdə enerjili şəkildə kömək etdiyini qəbul etmək olar, halbuki atadan gələn erkən cinsi qorxutma və ona qarşı rəqabət mövqeyi eyni cinsdən uzaqlaşdırır. Hər iki amil, cinsi fəaliyyəti ananın xüsusi himayəsi altında olan qız üçün də keçərlidir. Beləliklə, öz cinsinə qarşı düşmən münasibət yaranır və bu, obyekt seçimini normal hesab olunan məna baxımından həlledici şəkildə təsir edir. Oğlanların kişi şəxslər tərəfindən (qədim dünyada qullar) tərbiyə edilməsi homoseksuallığı qəbul etməyə səbəb olur; bu günkü aristokratiyada inversiyanın tez-tez rast gəlinməsi, bəlkə də kişi xidmətçilərin istifadəsi və anaların uşaqlarına daha az fərdi qayğı göstərməsi ilə bir qədər daha aydın olur. Bəzi histeriklərdə belə bir vəziyyət ortaya çıxır ki, valideynlərdən birinin erkən itirilməsi (ölüm, boşanma, uzaqlaşma nəticəsində), bundan sonra qalan valideynin uşağın bütün sevgisini özünə cəlb etməsi, sonradan cinsi obyekt kimi seçilən şəxsin cinsini müəyyən edən şərti təyin etmiş və beləliklə də daimi inversiyaya imkan vermişdir.⁹⁴,⁹⁵

Xülasə

Cinsi həvəsin obyektinə və məqsədinə aid olan sapmalarından yola çıxaraq, bu sapmaların doğuşdan gələn quruluşdanmı, yoxsa həyat təsirləri nəticəsində qazanılıbmı sualını irəli sürdüyümüz vəziyyətdə, nəticə çıxarmağa çalışmaq artıq vaxtı gəlib. Bu sualın cavabı bizə psixonevrozlu xəstələrdəki cinsi həvəs münasibətlərinə aid anlayışdan doğdu; bu, çoxlu sayda olan və sağlam insanlardan uzaq olmayan bir insan qrupudur və bu anlayışı psixoanalitik araşdırmalarla əldə etmişdik. Beləliklə, bu şəxslərdə bütün perversiyalara meyllərin şüursuz qüvvələr kimi aşkar edilə bilindiğini və simptom yaradıcıları kimi özünü büruzə verdiyini gördük və nevrozun perversiyanın bir növ mənfi təsviri olduğunu deyə bildik. İndi aşkar edilmiş olan perversiya meyllərinin geniş yayılmasını nəzərə alaraq, perversiyalara aid quruluşun insan cinsi həvəsinin ilkin ümumi quruluşu olduğu, normal cinsi davranışın isə yetkinləşmə prosesi boyunca orqanik dəyişikliklər və psixi ləngimələr nəticəsində bu ilkin quruluşdan inkişaf etdiyi nöqteyi-nəzər bizə özünü qəbul etdirdi. İlkin quruluşu uşaqlıq dövründə göstərə biləcəyimizə ümid edirdik; cinsi həvəsin istiqamətini məhdudlaşdıran qüvvələr arasında utancı, iyrənməni, şəfqəti və əxlaq ilə avtoritetin sosial quruluşlarını önə çıxardıq. Beləliklə, normal cinsi həyatdan olan hər bir sabitləşmiş sapmada inkişafın ləngiməsinin və infantilizmin bir hissəsini görməli idik.

İlkin quruluşun dəyişkənliklərinin əhəmiyyətini önə çıxarmalı idik, lakin bu dəyişkənliklər ilə həyat təsirləri arasında qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq münasibəti olduğunu qəbul etməli idik. Digər tərəfdən, ilkin quruluş mürəkkəb olduğu üçün, cinsi həvəsin özü də çoxsaylı amillərdən təşkil olunan bir şey kimi görünürdü və perversiyalarda sanki öz tərkib hissələrinə ayrılırdı. Beləliklə, perversiyalar bir tərəfdən inkişafın ləngimələri, digər tərəfdən isə normal inkişafın dissosiasiyaları kimi özünü göstərdi. Hər iki yanaşma, böyüyün cinsi həvəsinin uşaqlıq həyatındakı çoxsaylı təhriklərin vahid bir bütövlük, tək bir məqsədə yönəlmiş bir təkan halında birləşməsi nəticəsində yarandığı fərziyyədə birləşirdi.

Biz, psixonevrotiklərdə pervers meyillərin üstünlük təşkil etməsinin izahını da əlavə etdik; bu üstünlüyü, «sıxışdırma» nəticəsində əsas axın yatağının dəyişdirilməsi ilə yan yolların kollateral dolması kimi tanıdıq və sonra uşaqlıq dövründəki cinsi həyatın nəzərdən keçirilməsinə yönəldik. Uşaqlıq dövrünə cinsi həvəsin mənsub olmadığı və uşağın az-çox müşahidə olunan cinsi ifadələrinin qayda pozan hadisələr kimi təsvir edildiyini təəssüf hissi ilə qarşıladıq. Bizə daha çox belə görünürdü ki, uşaq dünyaya cinsi fəaliyyətin toxumlarını da gətirir və qidalanma zamanı cinsi doyumla yanaşı, daha sonra «əmmə» kimi yaxşı tanınan fəaliyyətdə dəfələrlə əldə etməyə çalışdığı cinsi doyumdan da həzz alır. Lakin uşağın cinsi fəaliyyəti onun digər funksiyaları ilə eyni addımla inkişaf etmir, əksinə, ikinci ilə beşinci yaşlar arasındakı qısa çiçəklənmə dövründən sonra deyilən «latentlik dövrünə» daxil olur. Həmin latentlik dövründə cinsi oyanmanın istehsalı heç vaxt dayandırılmır, əksinə, davam edir və böyük ölçüdə cinsi olmayan məqsədlər üçün istifadə olunan enerji ehtiyatı yaradır; bu enerji bir tərəfdən sosial hisslər üçün cinsi komponentlərin ayrılmasına, digər tərəfdən isə (sıxışdırma və reaksiya təşəkkülü vasitəsilə) sonrakı cinsi maneələrin qurulmasına sərf olunur. Beləliklə, cinsi həvəsi müəyyən yollarda saxlamağa məqsəd qoyan qüvvələr, uşaqlıq dövründə, böyük ölçüdə pervers olan cinsi təhriklər hesabına və tərbiyənin köməyi ilə qurulur. Uşaq cinsi təhriklərinin başqa bir hissəsi bu istifadələrdən yayınır və cinsi fəaliyyət kimi özünü büruzə verə bilər. Onda məlum olur ki, uşağın cinsi oyanması çoxlu mənbələrdən qaynaqlanır. Əvvəlcə, «erogen zonalar» adlanan həssas sahələrin uyğun həssas oyanması ilə doyum əldə edilir; bu zonalar kimi ehtimal ki, hər bir dəri sahəsi və hər bir hissi orqan, ehtimal ki, hər bir orqan fəaliyyət göstərə bilər, baxmayaraq ki, bəzi seçilmiş erogen zonalar mövcuddur və onların oyanması ilkin mərhələdən bəri bəzi orqanik quruluşlar tərəfindən təmin olunur. Bundan əlavə, cinsi oyanma, orqanizmdə baş verən çoxlu proseslərdə, həmin proseslər müəyyən intensivliyə çatdıqda, demək olar ki, yan məhsul kimi yaranır; xüsusilə də, təbiəti xoşagəlməz olsa belə, bütün güclü duyğu hərəkətlərində. Bütün bu mənbələrdən gələn oyanmalar hələ birləşmir, əksinə, hər biri tək-tək öz məqsədini izləyir; bu məqsəd yalnız müəyyən bir həzzin əldə edilməsidir. Beləliklə, cinsi həvəs uşaqlıq dövründə mərkəzləşdirilməmiş və ilkin mərhələdə obyektsiz, avtoerotikdir.⁹⁶

Uşaqlıq illəri davam edərkən genital bölgənin erogen zonası özünü hiss etdirməyə başlayır; ya elə bir şəkildə ki, hər hansı digər erogen zona kimi uyğun həssas oyanmaya cavab olaraq doyum verir, ya da başqa mənbələrdən gələn doyumla eyni vaxtda, tam anlaşılmayan bir yolla cinsi oyanma yaradılır və bu oyanma genital zonaya xüsusi bir əlaqə qurur. Cinsi doyumla cinsi oyanma arasındakı münasibətin, eləcə də genital zonanın fəaliyyəti ilə cinsəlliyin digər mənbələri arasındakı əlaqənin kifayət qədər aydınlaşdırıla bilməməsinə təəssüf hissi keçirməli olduq.

Nevrotik pozuntuların tədqiqi ilə uşaq cinsəlliyinin əvvəlindən etibarən cinsi həvəs komponentlərinin təşkilinə dair başlanğıcların tanına biləcəyini nəzərə aldıq. İlk, çox erkən mərhələdə oral erotizm ön plandadır; bu «pregenital» təşkilatlardan ikincisi sadizm və anal erotizmin üstünlüyü ilə xarakterizə olunur; yalnız üçüncü mərhələdə (uşaqda yalnız fallusun üstünlüyünə qədər inkişaf edir) cinsi həyatı əsl genital zonaların payı ilə müəyyən edilir.

Sonra, ən təəccüblü kəşflərdən biri olaraq, uşaq cinsəlliyinin bu erkən çiçəklənməsinin (iki ilə beş yaş) bütün zəngin ruhi nailiyyətləri ilə birlikdə bir obyekt seçimini də nəticə verdiyini qeyd etməli olduq; belə ki, buna bağlı və ona uyğun mərhələ, tək həvəs komponentlərinin kifayətsiz birləşməsinə və cinsi məqsədin qeyri-müəyyənliyinə baxmayaraq, sonrakı qəti cinsi təşkilatın əhəmiyyətli bir sələfi kimi qiymətləndirilməlidir.

İnsanda cinsəlliyin inkişafının iki mərhələli başlanğıcı, yəni bu inkişafın latentlik dövrü ilə kəsilməsi faktı bizə xüsusi diqqətə layiq göründü. Bu, insanın daha yüksək mədəniyyət inkişafına uyğunluğu, eləcə də nevroza meylliliyi üçün şərtlərdən birini ehtiva edən kimi görünür. İnsanların heyvan qohumlarında, bildiyimiz qədər, analoq bir şey aşkar edilə bilməz. Bu insan xüsusiyyətinin mənşəyinin izahını insan növünün qədim tarixində axtarmaq lazımdır.

Uşaq yaşında hansı miqdarda cinsi fəaliyyətin hələ normal, sonrakı inkişafa ziyan verməyən kimi təyin edilə biləcəyini deyə bilmədik. Cinsi ifadələrin xarakteri əsasən masturbasiya yolu ilə özünü göstərdi. Bundan əlavə, təcrübələr vasitəsilə, başdan çıxarmağın xarici təsirlərinin latentlik dövrünün vaxtından əvvəl qırılmasına, hətta onun ləğvinə səbəb ola biləcəyini və bu zaman uşağın cinsi həvəsinin həqiqətən polimorf pervers kimi özünü göstərdiyini; eləcə də belə hər hansı erkən cinsəllik fəaliyyətinin uşağın tərbiyəyə qabiliyyətini zəiflətdiyini müəyyən etdik.

Uşaqlıq cinsi həyatına dair nəzərlərimizin qüsurlu olmasına baxmayaraq, pubertatın ortaya çıxması ilə qoyulan dəyişiklikləri öyrənməyə çalışmalı olduq. Biz onlardan ikisini, yəni cinsi oyanmanın digər bütün mənbələrinin genital zonaların üstünlüyünə tabe olmasını və obyekt axtarışı prosesini həlledici kimi seçdik. Hər ikisi uşaqlıq həyatında artıq mövcuddur. Birincisi, ilkin həzzin istifadəsi mexanizmi vasitəsilə baş verir; bu zaman digər hallarda müstəqil olan və həzz və oyanma ilə əlaqəli olan cinsi aktlar, yeni cinsi məqsəd olan cinsi məhsulların boşaldılmasına hazırlıq aktlarına çevrilir; bu məqsədə nail olmaq isə böyük həzzlə cinsi oyanmaya son qoyur. Bu prosesdə kişi və qadın kimi cinsi fərqlənməni nəzərə almalı olduq və qadın olmaq üçün uşaqlıq kişiliyinin bir hissəsini ləğv edən və qadını aparıcı genital zonanın dəyişməsinə hazırlayan yeni bir sıxışdırmanın zəruri olduğunu aşkar etdik. Nəhayət, obyekt seçiminin, uşağın valideynlərinə və ona baxan şəxslərə qarşı pubertata qədər yenilənmiş uşaqlıq cinsi meylinə işarələri və bu şəxslərdən onlara bənzəyən digərlərinə yönəldən, artıq qurulmuş olan qohumlararası cinsi əlaqəyə qoyulan qadağa (insest səddi) tərəfindən idarə olunduğunu gördük. Nəhayət, əlavə edək ki, pubertatın keçid dövründə somatik və psixi inkişaf prosesləri bir müddət bir-biri ilə əlaqəsiz, yan-yana gedir; ta ki, genital orqanların sinir təchizatına doğru intensiv psixi sevgi təhrikinin qəfil üzə çıxması ilə sevgi funksiyasının normal olaraq tələb olunan vahidliyi qurulana qədər.

Bu uzun inkişaf yolundakı hər bir addım inkişafın sabitləşmə nöqtəsinə, bu mürəkkəb quruluşdakı hər bir birləşmə nöqtəsi cinsi həvəsin dissosiasiyasına səbəb ola bilər; bunu biz artıq müxtəlif nümunələr üzərində müzakirə etmişik. Bizə yalnız, inkişafı pozan müxtəlif daxili və xarici amillərin ümumi nəzərdən keçirilməsini vermək və onların törətdiyi pozğunluğun mexanizmin hansı nöqtəsində hücum etdiyini əlavə etmək qalır. Burada ardıcıl olaraq qeyd etdiklərimiz, əlbəttə, öz aralarında bərabər dəyərdə ola bilməz və biz hər bir amilə layiq olduğu qiymətləndirməni verməkdə çətinliklərlə üzləşməyi gözləməliyik.

İlk yerə cinsi konstitusiyanın doğuşdan gələn fərqliliyini qoymaq lazımdır; ehtimal ki, əsas çəki məhz ona düşür; lakin o, təbii ki, həmişə böyük qətiyyətlə olmasa da, yalnız sonrakı təzahürlərindən çıxarılmaqla müəyyən edilə bilər. Biz bunun altında cinsi oyanmanın müxtəlif mənbələrindən birinin və ya digərinin üstünlük təşkil etməsini nəzərdə tuturuq və belə quruluş fərqlərinin, hətta normal hədd daxilində qalsalar belə, nəticədə mütləq özünü büruzə verməli olduğuna inanırıq. Əlbəttə, ilkin quruluşun elə dəyişkənlikləri də mümkündür ki, bunlar heç bir əlavə kömək olmadan və zəruri olaraq qeyri-normal cinsi həyatın formalaşmasına gətirib çıxarmalıdır. Bunlara «degenerativ» ad vermək və irsi zəifləmənin ifadəsi kimi nəzərdən keçirmək olar. Bu münasibətlə mən diqqətəlayiq bir faktı bildirməliyəm. Psixoterapevtik olaraq müalicə etdiyim ağır histeriya, məcburiyyət nevrozu və s. halların yarısından çoxunda ataların evlənmədən əvvəl keçirdikləri sifilis xəstəliyinin sübutunu dəqiq şəkildə əldə etmişəm; bu ya ataların tabes və ya proqressiv paralizi xəstəliyinə tutulmalarından, ya da onların luetik xəstəliyinin başqa yollarla anamnestik olaraq müəyyən edilməsindən irəli gəlirdi. Xüsusi olaraq qeyd edirəm ki, sonradan nevrotik olan uşaqlarda irsi luesin heç bir fiziki əlaməti yox idi, buna görə də qeyri-normal cinsi konstitusiya luetik irsin son nəticəsi kimi nəzərdən keçirilməli idi. Sifili olan valideynlərdən gəlməyi neyropatik konstitusiyanın mütəmadi və ya zəruri etioloji şərti kimi qəbul etmək mənim uzaq olduğum bir məsələdir, lakin mənim müşahidə etdiyim üst-üstə düşməni nə təsadüfi, nə də əhəmiyyətsiz hesab edirəm.

Sonrakı işlənmə

Pozitiv perverslərin irsi vəziyyətləri daha az yaxşı məlumdur, çünki onlar araşdırmadan yayınmağı bacarırlar. Lakin perversiyalarda nevrozlardakı kimi oxşar qanunauyğunluğun keçərli olduğunu fərz etmək üçün əsas var. Çox vaxt eyni ailələrdə perversiya və psixonevrozun müxtəlif cinslər arasında elə bölündüyü müşahidə olunur ki, kişi üzvlər və ya onların biri pozitiv pervers, qadın üzvlər isə öz cinslərinə xas olan sıxışdırma meylinə uyğun olaraq negativ pervers, histeriya olurlar; bu, bizim iki pozğunluq arasında aşkar etdiyimiz mahiyyət əlaqələrinə yaxşı bir sübutdur.

Lakin cinsi konstitusiyada müxtəlif komponentlərin yerləşməsi ilə cinsi həyatın quruluşu haqqında qərarın birmənalı şəkildə müəyyən edildiyi mövqeyini müdafiə etmək olmaz. Şərtləndirmə davam edir və tək-tək mənbələrdən gələn cinsəllik axınlarının hansı taleyə məruz qalmasından asılı olaraq daha çox imkanlar yaranır. Bu daha sonrakı işlənmə açıq-aydın həlledici amildir, halbuki təsvir baxımından eyni olan konstitusiya üç müxtəlif son nəticələrə gətirib çıxara bilər. Əgər bütün quruluşlar qəbul edilmiş qeyri-normal nisbi münasibətlərini qoruyub saxlayar və yetkinləşmə ilə güclənərsə, yekun nəticə yalnız pervers cinsi həyat ola bilər. Belə qeyri-normal konstitusional quruluşların analizi hələ də layiqincə nəzərə alınmamışdır, lakin biz artıq belə fərziyyələrdə asanlıqla izahını tapdığımız halları tanıyırıq. Məsələn, müəlliflər bir sıra fiksasiya perversiyalarının cinsi həvəsin doğuşdan zəifliyinə ehtiyac duyduğunu iddia edirlər. Bu formada bu iddia mənim fikrimcə dayanıqsızdır; lakin əgər cinsi həvəsin bir amilinin, yəni genital zonanın konstitusional zəifliyi nəzərdə tutulursa, bu məna kəsb edir. Bu zona sonradan tək-tək cinsi fəaliyyətlərin çoxalma məqsədinə doğru birləşdirilməsi funksiyasını öz üzərinə götürür. Pubertat dövründə tələb olunan bu birləşmə uğursuz olmalı və digər cinsəllik komponentlərindən ən güclüsü öz fəaliyyətini perversiya kimi təsbit etməlidir.⁹⁷ Digər bir nəticə, inkişaf prosesində həddindən artıq güclü quruluşlu komponentlərdən bəzilərinin sıxışdırma prosesinə məruz qalması halında yaranır. Bu prosesin ləğvə bərabər olmadığını qəbul etmək lazımdır. Müvafiq oyanmalar adətən olduğu kimi yaradılır, lakin psixi maneə ilə öz məqsədlərinə çatmaqdan saxlanılır və müxtəlif digər yollara yönəldilir, nəticədə onlar simptomlar kimi ifadə olunurlar. Nəticə təxminən normal cinsi həyat ola bilər, — adətən məhdudlaşdırılmış, — lakin psixonevrotik xəstəliklə tamamlanır. Məhz bu hallar bizə nevrotiklərin psixoanalitik tədqiqi vasitəsilə yaxşı məlumdur. Belə şəxslərin cinsi həyatı perverslərin cinsi həyatı kimi başlamışdır, uşaqlıqlarının tam bir hissəsi pervers cinsi fəaliyyətlə keçir, bu fəaliyyət bəzən yetkinlik yaşını da çox aşır; sonra daxili səbəblərdən — adətən pubertatdan əvvəl, lakin bəzən hətta çox gec — bir sıxışdırma çevrilişi baş verir və bundan sonra köhnə təhriklər sönmədən, perversiyanın yerini nevroz tutur. İnsan burada «Gənc fahişə, yaşlı dindar qarı» atalar sözünü xatırlayır, yalnız burada gənclik həddindən artıq qısa sürür. Eyni şəxsdə perversiyanın nevrozla əvəz olunması, əvvəlki hissədə qeyd olunan perversiya və nevrozun eyni ailənin müxtəlif şəxslərinə paylanması kimi, nevrozun perversiyanın mənfi təsviri olması anlayışı ilə birgə nəzərə alınmalıdır.

Sıxışdırma · Sublimasiya

Anormal konstitusional quruluşda üçüncü çıxış yolu «sublimasiya» prosesi vasitəsilə mümkün olur; bu prosesdə ayrı-ayrı cinsəllik mənbələrindən gələn həddindən artıq güclü oyanmalara axın və başqa sahələrdə istifadə imkanı açılır, belə ki, özlüyündə təhlükəli olan bu meyldən psixi fəaliyyət qabiliyyətinin əhəmiyyətsiz olmayan dərəcədə artması meydana çıxır. Sənət fəaliyyətinin mənbələrindən biri burada tapılmalıdır və belə sublimasiyanın tam və ya natamam olmasından asılı olaraq, yüksək istedadlı, xüsusilə sənət meyilli şəxslərin xarakter təhlili fəaliyyət qabiliyyəti, perversiya və nevroz arasındakı hər qarışıq nisbətini ortaya qoyacaqdır. Sublimasiyanın bir alt növü, çox güman ki, reaksiya təşəkkülü vasitəsilə boğulmadır; bunun, tapdığımız kimi, artıq uşağın latentlik dövründə başladığını və əlverişli halda bütün həyat boyu davam etdiyini görürük. İnsanın «xarakter» adlandırdığımız şey, böyük ölçüdə cinsi oyanmalarının materialı ilə qurulmuşdur və uşaqlıqdan bəri fiksasiya olunmuş həvəslərdən, sublimasiya vasitəsilə qazanılmış olanlardan və istifadəyə yararsız kimi tanınmış pervers təhriklərin təsirli şəkildə boğulması üçün nəzərdə tutulmuş konstruksiyalardan ibarətdir. Beləliklə, uşaqlığın ümumi pervers cinsi quruluşu bir sıra fəzilətlərimizin mənbəyi kimi qiymətləndirilə bilər, o dərəcədə ki, o, reaksiya təşəkkülü vasitəsilə onların yaradılmasına təkan verir.

Cinsi boşalmalar, sıxışdırma təkanları və sublimasiyalar qarşısında — sonuncu iki prosesin daxili şərtləri bizə tamamilə məlum deyil — bütün digər təsirlər əhəmiyyət baxımından çox geridə qalır. Sıxışdırmaları və sublimasiyaları konstitusional quruluşa aid edən, onları həmin quruluşun həyat təzahürləri kimi qəbul edən kimsə, doğrudan da, cinsi həyatının son formasının hər şeydən əvvəl anadangəlmə konstitusiyanın nəticəsi olduğunu iddia etmək hüququna malikdir. Lakin heç bir dərrakəli adam inkar etməyəcəkdir ki, amillərin bu cür qarşılıqlı təsirində uşaqlıqda və sonralar təsadüfən yaşanılanların dəyişdirici təsirləri üçün də yer qalır. Konstitusional və təsadüfi amillərin təsir gücünü onların bir-birinə nisbətində qiymətləndirmək asan deyil. Nəzəriyyədə insan həmişə birinciləri həddindən artıq qiymətləndirməyə meyl edir; terapevtik təcrübə isə ikincilərin əhəmiyyətini önə çıxarır. Heç bir halda unutmaq olmaz ki, ikisi arasında bir-birini istisna etmə deyil, əməkdaşlıq nisbəti mövcuddur. Konstitusional amil yaşantıları gözləməlidir ki, onlar onu qüvvəyə mindirsin, təsadüfi amil isə təsir göstərmək üçün konstitusiyaya dayaq tapmalıdır. Halların əksəriyyəti üçün elə bir «tamamlayıcı sıra» təsəvvür etmək olar ki, orada bir amilin azalan intensivlikləri erogen komponentlər kimi tanınmışdır. Beləliklə, inadkarlıq, qənaətcillik və səliqəpərəstlik anal erotikasının istifadəsindən törəyir. İddialılıq isə güclü uretral erotik quruluşla müəyyən edilir. digərinin artımları ilə kompensasiya olunur, lakin ardıcıllığın uclarındakı ekstremal halların mövcudluğunu inkar etmək üçün heç bir əsas yoxdur.⁹⁸

Təsadüfi yaşantılar · Erkən yetkinlik

Psixoanalitik tədqiqata daha uyğun gələn odur ki, uşaqlıq dövrünün təsadüfi anları arasında erkən uşaqlıq təcrübələrinə üstünlük verilsin. Bu halda, bir etioloji ardıcıllıq ikiyə bölünür: biri disposisional, digəri isə definitiv adlandırıla bilər. Birincisində konstitusiya və təsadüfi uşaqlıq təcrübələri, ikincisində isə disposisiya və sonrakı travmatik təcrübələr eyni dərəcədə birgə təsir göstərir. Cinsi inkişafı zədələyən bütün amillər təsirini, əvvəlki bir inkişaf mərhələsinə qayıdış, yəni geriləmə yaradaraq nümayiş etdirir.

Biz burada, cinsi inkişafa təsirli olduğu məlum olan amilləri, bunlar ya təsirli qüvvələr, ya da belə qüvvələrin sadəcə ifadələri olsun, saymaqla vəzifəmizi davam etdiririk.

Belə bir amil, nevrozların etiologiyasında şübhəsiz ki, aşkar edilə bilən, lakin digər amillər kimi təkbaşına səbəb yaratmaq üçün kifayət etməyən spontan cinsi erkən yetkinlikdir. Bu, uşaqlıq dövründəki latentlik dövrünün pozulması, qısalması və ya ləğvi ilə özünü büruzə verir və bir tərəfdən cinsi ləngimələrin tam formalaşmamış vəziyyəti, digər tərəfdən isə inkişaf etməmiş genital sistemin nəticəsi olaraq, yalnız sapkınlıq xarakteri daşıya bilən cinsi ifadələrə səbəb olaraq pozğunluqların yaranmasına yol açır. Bu sapkınlıq meyilləri ya elə qalır, ya da baş vermiş sıxışdırmalardan sonra nevroz simptomlarının həvəs qüvvələrinə çevrilir; hər halda, cinsi erkən yetkinlik, yüksək psixi instansiyalar tərəfindən cinsi həvəsin arzuolunan sonrakı nəzarətini çətinləşdirir və həvəsin psixi təmsillərinin artıq tələb etdiyi məcburi xarakteri artırır. Cinsi erkən yetkinlik çox vaxt vaxtından əvvəl intellektual inkişafla paralel gedir; ən əhəmiyyətli və ən qabiliyyətli fərdlərin uşaqlıq tarixlərində belə hallar rast gəlinir; bu halda, o, təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxdığı kimi eyni dərəcədə patogen təsir göstərməyə bilər.

Erkən yetkinlik kimi, digər amillər də nəzərə alınmalıdır; bu amilləri «zamanla bağlı» adlandırmaqla erkən yetkinliklə birlikdə ümumiləşdirmək olar. Görünür, fərdi həvəs təhriklərinin hansı ardıcıllıqla aktivləşdirildiyi və yeni bir həvəs təhrikinin və ya tipik bir sıxışdırmanın təsiri altına düşənə qədər nə qədər müddət ərzində özünü büruzə verə biləcəyi filogenetik olaraq müəyyən edilmişdir. Lakin həm bu zaman ardıcıllığında, həm də həmin müddətdə son nəticəyə həlledici təsir göstərməli olan dəyişkənliklərin baş verdiyi görünür. Müəyyən bir axının əks axından daha erkən və ya daha gec ortaya çıxması əhəmiyyətsiz ola bilməz, çünki bir sıxışdırmanın təsirini geri qaytarmaq mümkün deyil: komponentlərin tərkibindəki zaman fərqliliyi qanunauyğun olaraq nəticədə dəyişiklik yaradır. Digər tərəfdən, xüsusilə intensiv şəkildə baş verən həvəs təhrikləri çox vaxt gözlənilmədən sürətli bir axın alır, məsələn, sonradan açıq şəkildə homoseksual olan şəxslərin heteroseksual bağlanması. Uşaqlıq dövrünün ən şiddətli başlanğıcını göstərən istəkləri, onların yetkin insanın xarakterini daim idarə edəcəyi qorxusunu əsaslandırmır; əksinə, onların yox olacağı və əksinə yer verməsi gözlənilə bilər. (Sərt ağalar uzun müddət hökm sürmürlər.) İnkişaf proseslərindəki belə zaman qarışıqlıqlarının nəyə əsaslandığını biz işarə şəklində belə göstərə bilmirik. Burada biologik, bəlkə də tarixi problemlərin daha dərin bir qatına açılan bir perspektiv yaranır; bu problemlərə biz hələ döyüş məsafəsində yaxınlaşmamışıq.

Zaman amilləri · Yapışqanlıq · Fiksasiya

Erkən dövrün bütün cinsi ifadələrinin əhəmiyyəti, hazırda yalnız psixoloji bir müvəqqəti qəbul kimi nəzərdə tutula bilən, mənşəyi naməlum olan psixi bir amillə artırılır. Mən cinsi həyatın bu təəssüratlarının artmış yapışqanlığını və ya fiksasiya oluna bilməsini nəzərdə tuturam; bu, sonradan nevrozlu olanlarda və perverslərdə vəziyyəti tamamlamaq üçün qəbul edilməlidir, çünki eyni erkən cinsi ifadələr digər şəxslərdə o qədər dərin əks olunmur ki, təkrarlanmaya məcburi şəkildə təsir etsinlər və cinsi həvəsə bütün həyat boyu yollarını təyin etməyə qadir olsunlar. Bəlkə də bu yapışqanlığın aydınlaşdırılmasının bir hissəsi, nevrozların yaranmasında əskik edə bilməyəcəyimiz digər bir psixi amildə, yəni ruhi həyatda son təəssüratlarla müqayisədə xatirə izlərinə düşən üstünlükdədir. Bu amil aydın şəkildə intellektual təhsildən asılıdır və fərdi mədəniyyətin səviyyəsi ilə böyüyür. Buna əks olaraq, vəhşi insan «anının bədbəxt uşağı» kimi xarakterizə edilmişdir. Mədəniyyət və sərbəst cinsi inkişaf arasındakı əks münasibətə görə, ki nəticələrini həyatımızın formalaşmasında uzaq müddətə qədər izləmək olar, aşağı mədəniyyət və ya cəmiyyət səviyyəsində uşağın cinsi həyatının necə axması sonrakı həyat üçün o qədər az, yüksək səviyyədə isə o qədər çox əhəmiyyət kəsb edir.

İndicə qeyd olunan psixi amillərin yaratdığı üstünlük, uşaqlıq cinsəlliyinin təsadüfən yaşanmış stimullarına aid olur. İkinci qrup (ilk növbədə digər uşaqlar və ya böyüklər tərəfindən başdan çıxarma) materialı təqdim edir; bu material birinci qrupun köməyi ilə daimi pozuntuya çevrilə bilər. Sonradan müşahidə edilən normal cinsi həyatdan sapmaların yaxşı bir hissəsi, nevrozlu xəstələrdə olduğu kimi, perverslərdə də, iddia olunduğu kimi cinsəllikdən azad olan uşaqlıq dövrünün təəssüratları ilə əvvəldən müəyyən edilmişdir. Səbəb yaradılmasında konstitusiyanın müvafiq olması, erkən yetişmə, yüksək yapışma qabiliyyəti xüsusiyyəti və cinsi həvəsin xarici təsir ilə təsadüfi stimullaşdırılması paylanır.⁹⁹

Lakin cinsi həyatın pozuntuları haqqında bu araşdırmalardan çıxan qənaətbəxş olmayan nəticə ondan ibarətdir ki, cinsəlliyin mahiyyətini təşkil edən bioloji proseslər haqqında, normal və patologik olanı anlamaq üçün kifayət edən bir nəzəriyyə qurmağa imkan verəcək qədər çox şey bilmirik; yalnız təcrid olunmuş anlayışlarımız var.