Psixi müalicə (Ruh müalicəsi)

Psixe yunan sözüdür və alman dilinə tərcümə edildikdə «ruh» (Seele) deməkdir. Deməli, psixi müalicə ruh müalicəsi deməkdir. İnsan düşünə bilər ki, bununla ruh həyatının xəstəlik əlamətlərinin müalicəsi nəzərdə tutulur. Lakin bu, bu sözün mənası deyil. Psixi müalicə daha çox bunu ifadə etmək istəyir: ruhdan müalicə, ruhi və ya fiziki pozğunluqların müalicəsi – insanın psixikasına ilkin və birbaşa təsir edən vasitələrlə.

Belə bir vasitə əvvəlcə sözdür və sözlər də ruh müalicəsinin əsas alətidir. Qeyri-mütəxəssis həkimin «yalnız» sözləri ilə bədəndəki və ruhdakı xəstəlik əlamətlərinin aradan qaldırılacağını başa düşməkdə çətinlik çəkəcəkdir. O, özündən sehrə inanmağı tələb etdiklərini düşünəcəkdir. Bu mövzuda o, tam da haqsız deyil; gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz sözlər solğun sehrdən başqa bir şey deyildir. Lakin elmin sözdəki köhnə sehr qüvvəsinin heç olmasa bir hissəsini ona qaytarmaq üçün necə hərəkət etdiyini başa düşmək üçün daha uzun bir yol getmək zəruri olacaqdır.

Elmi təhsil almış həkimlər də ruh müalicəsinin dəyərini yalnız son vaxtlar qiymətləndirməyi öyrənmişlər. Bu, son yarım əsrdə tibbin inkişaf yolunu nəzərə alsaq, asanlıqla izah olunur. Sözdə təbiət fəlsəfəsindən asılılığın olduqca məhsulsuz dövründən sonra tibb, təbiət elmlərinin uğurlu təsiri altında, həm elm, həm də sənət kimi ən böyük irəliləyişlərə nail olmuşdur; orqanizmin mikroskopik kiçik vahidlərdən (hüceyrələrdən) qurulmasını dərk etmiş, ayrı-ayrı həyat funksiyalarını fiziki və kimyəvi baxımdan başa düşmüş, müxtəlif xəstəlik proseslərinin nəticəsi olan bədən hissələrindəki görünən və əlçatan dəyişiklikləri ayırmış, digər tərəfdən də, dərin yerləşən xəstəlik proseslərinin hələ də sağ olan insanlarda özünü büruzə verdiyi əlamətləri tapmış, bundan əlavə, çoxlu sayda canlı xəstəlik törədici amilləri kəşf etmiş və yeni qazanılmış biliklər vasitəsilə ağır cərrahi müdaxilələrin təhlükələrini çox kəskin şəkildə azaltmışdır. Bütün bu irəliləyişlər və kəşflər insanın bədən hissəsinə aid idi və nəticədə, düzgün olmayan, lakin asanlıqla başa düşülən bir hökm istiqaməti səbəbindən həkimlər öz maraqlarını bədən üzərində məhdudlaşdırdılar və ruhla məşğul olmağı, öz tərəflərindən təhqir edilən filosoflara asanlıqla buraxdılar.

Müasir tibbin bədən və ruh arasındakı inkarolunmaz əlaqəni öyrənmək üçün kifayət qədər səbəbi var idi, lakin sonra o, heç vaxt ruhu bədənlə müəyyən edilmiş və ondan asılı kimi təqdim etməyi buraxmadı. Beləliklə, zehni fəaliyyətlərin normal inkişaf etmiş və kifayət qədər qidalanmış beyinin mövcudluğuna bağlı olduğu və bu orqanın hər hansı xəstəliyi zamanı pozğunluqlara uğradığı vurğulandı; qan dövranına zəhərli maddələrin daxil edilməsinin müəyyən dəli hal vəziyyətlərini yaratmağa imkan verdiyi və ya kiçik miqyasda, yatan adamın yuxularının, təcrübə məqsədilə ona təsir etmək üçün istifadə edilən qıcıqlandırıcılardan asılı olaraq dəyişdiyi qeyd olundu.

Bədən və ruh arasındakı əlaqə (həm heyvanlarda, həm də insanlarda) qarşılıqlı təsir əlaqəsidir, lakin bu əlaqənin digər tərəfi, yəni ruhun bədənə təsiri, keçmiş dövrlərdə həkimlərin gözündə az qəbul görmüşdür. Onlar ruh həyatına müəyyən müstəqillik tanımaqdan çəkinirmiş kimi görünürdülər, sanki bununla elmi əsasları tərk edəcəkmişlər kimi.

Tibbin bədəni yönəltməkdəki bu tək tərəfli istiqaməti son on beş ildə tədricən dəyişikliyə uğramışdır; bu dəyişiklik birbaşa həkim fəaliyyətindən qaynaqlanmışdır. Belə ki, yüngül və ağır xəstələrin böyük bir sayı var ki, onların pozğunluqları və şikayətləri həkimlərin sənətinə böyük tələblər qoyur, lakin elmi tibbin tədqiqat metodlarındakı bütün inkişafa baxmayaraq, həyatda və ya ölüm sonrası xəstəlik prosesinin görünən və əlçatan əlamətləri aşkar edilə bilmir. Bu xəstələrin bir qrupu xəstəlik mənzərəsinin zənginliyi və çoxşəkilliliyi ilə diqqət çəkir; baş ağrısı və ya diqqətin çatışmazlığı səbəbindən zehni işləyə bilmirlər, oxuma zamanı gözləri ağrıyır, ayaqları gəzərkən yorulur, küt ağrılı və ya hissini itirmiş olur, xoşagəlməz hisslər, geyirmə və ya mədə spazmları səbəbindən həzm pozulur, bağırsaq hərəkəti kömək olmadan baş vermir, yuxu pozulur və s. Onlar bütün bu əziyyətləri eyni anda, ardıcıl olaraq və ya yalnız onların bir hissəsini yaşaya bilərlər; bütün hallarda eyni xəstəliyin olduğu açıqdır. Bu zaman xəstəlik əlamətləri çox vaxt dəyişkən xarakter daşıyır, biri digərini əvəz edir və yerini tutur; indiyə qədər baş ağrıları səbəbindən iş qabiliyyəti olmayan, lakin nisbətən yaxşı həzm sistemi olan eyni xəstə, növbəti gün başının azad olmasından həzz ala bilər, lakin bundan sonra qidanın çoxunu pis qəbul edir. Həyat şəraitindəki köklü dəyişiklik zamanı əziyyətləri onu qəflətən tərk edir; səyahət zamanı özünü tamamilə yaxşı hiss edə bilər və müxtəlif qidaları zərərsiz qəbul edə bilər, evə qayıtdıqda isə bəlkə yenidən turşu südə məhdudlaşmalı olur. Bu xəstələrin bəzilərində pozğunluq – ağrı və ya iflicə bənzər zəiflik – hətta bədən tərəfini dəyişə bilər, sağdan sola uyğun bədən sahəsinə keçə bilər. Lakin hamısında müşahidə etmək olar ki, əziyyət əlamətləri həyəcanlanmaların, əhval-ruhiyyə dəyişikliklərinin, narahatlıqların və s. təsiri altında çox açıq şəkildə qalır, eləcə də onlar uzun müddət davam etdikdən sonra belə iz qoymadan yox ola, tam sağlamlığa yer verə bilərlər.

Həkimlik tədqiqatı nəhayət belə şəxslərin mədə xəstəsi və ya göz xəstəsi və s. kimi qəbul edilməli və müalicə olunmalı olmadığını, əksinə, onların bütün sinir sisteminin xəstəliyi ilə əlaqəli olduğunu ortaya qoydu. Lakin belə xəstələrin beyin və sinirlərinin müayinəsi indiyə qədər aydın dəyişikliklər aşkarlaya bilmədi və xəstəlik mənzərəsinin bəzi cizgiləri, xəstəliyi izah etmək qabiliyyətində olan belə dəyişikliklərin gələcəkdə daha incə tədqiqat vasitələri ilə sübut edilə biləcəyi gözləntisini belə qadağan edir. Bu hallara sinirlilik (nevrasteniya, histeriya) adı verilmiş və onlar sinir sisteminin sadəcə «funksional» xəstəlikləri kimi təsnif edilmişdir. Bundan əlavə, daha davamlı sinir xəstəliklərində və yalnız psixi xəstəlik əlamətləri verən (sözdə məcburi ideyalar, sayıqlama fikirləri, dəlilik) hallarda da beyinin ətraflı müayinəsi (xəstənin ölümündən sonra) nəticəsiz qalmışdır.

Həkimlər qarşısında bu sinirli və ya nevrozlu xəstələrdə xəstəlik təzahürlərinin təbiətini və mənşəyini araşdırmaq vəzifəsi dururdu. Bu zaman ən azı bu xəstələrin bir hissəsində əziyyət əlamətlərinin, psixi həyatlarının bədənlərinə dəyişmiş təsirindən başqa heç nədən qaynaqlanmadığı kəşf edildi; yəni pozğunluğun birbaşa səbəbi psixi sahədə axtarılmalıdır. Psixi sahənin pozulmasına səbəb olan daha uzaq səbəblərin hansı olduğu, indi öz növbəsində bədəni pozan psixi sahənin pozğunluğuna səbəb olan amillər başqa bir sualdır və burada layiqincə nəzərə alınmadan buraxıla bilər. Lakin həkimlik elmi burada, bədən və ruh arasındakı qarşılıqlı əlaqədə indiyə qədər nəzərə alınmayan tərəfə tam dərəcədə diqqət yetirmək üçün əlaqə nöqtəsini tapmışdı.

Yalnız xəstəliyi öyrəndikdə normalı anlamağı öyrənirsən. Psixi sahənin bədənə təsiri haqqında çox şey həmişə məlum idi, lakin yalnız indi bu məlumatlar düzgün işıqlandırma altında yerini tapdı. Bədənə psixi təsirin ən gündəlik, müntəzəm və hər kəsdə müşahidə edilə bilən nümunəsini sözdə «hisslərin ifadəsi» təqdim edir. İnsanların demək olar ki, bütün psixi vəziyyətləri üz əzələlərinin gərginlik və boşalmalarında, gözlərinin vəziyyətində, dərinin qanla dolmasında, səs aparatının istifadəsində və əzaların, xüsusilə əllərin vəziyyətində özünü büruzə verir. Bu müşayiət edən bədən dəyişiklikləri adətən həmin şəxsə heç bir fayda gətirmir, əksinə, o, psixi proseslərini başqalarından gizlətmək istədikdə çox vaxt onun niyyətlərinə mane olur, lakin onlar başqaları üçün etibarlı əlamətlər kimi xidmət edir; bu əlamətlərdən psixi proseslər haqqında nəticə çıxarmaq olar və onlara eyni vaxtda baş verən qəsdən sözlərlə ifadələrdən daha çox etibar edilir. Əgər insanı müəyyən psixi fəaliyyətlər zamanı daha dəqiq müayinəyə tabe etmək mümkün olarsa, həmin fəaliyyətlərin bədən nəticələrini ürək fəaliyyətinin dəyişikliklərində, bədəndə qan paylanmasının dəyişməsində və s. aşkar etmək olar.

Müəyyən ruh vəziyyətlərində, «affektlər» adlandırılan hallarda, bədənin iştirakı o qədər aydın və o qədər böyükdür ki, bəzi ruhşünaslar hətta affektlərin mahiyyətinin yalnız bu fiziki ifadələrdən ibarət olduğunu düşünmüşlər. Qorxu, qəzəb, ruh ağrısı, cinsi həzz kimi hisslərin təsiri altında üz ifadəsində, qan dövranında, sekresiyalarda, iradəli əzələlərin oyanma vəziyyətlərində hansı qeyri-adi dəyişikliklərin baş verdiyi hamıya məlumdur. Daha az məlum, lakin tamamilə təsdiqlənmiş başqa fiziki təsirlər də var ki, artıq affektlərin ifadəsinə aid deyil. Naxoş və ya, dedikləri kimi, «depresiv» təbiətli davamlı affekt vəziyyətləri, məsələn, kədər, qayğı və yas, bədənin ümumi qidalanmasını aşağı salır, saçların ağarmasına, piyin yox olmasına və qan damarlarının divarlarının xəstəlik təsirindən dəyişməsinə səbəb olur. Əksinə, sevinc oyanmalarının, «xoşbəxtliyin» təsiri altında bütün bədənin çiçəkləndiyini və fərdin gəncliyin bir çox əlamətlərini yenidən qazandığını görmək olar. Böyük affektlərin yoluxucu xəstəliklərə qarşı müqavimət qabiliyyəti ilə əlaqəsi açıq şəkildə mövcuddur; tibb müşahidəçilərinin bildirdiyinə görə, məğlub ordunun üzvlərində düşərgə xəstəliklərinə və dizenteriyaya (qanlı ishal) meyllilik qaliblər arasında olanlardan çox daha böyükdür. Affektlər, demək olar ki, yalnız depressiv olanlar, tez-tez özləri də xəstəlik törədici amilə çevrilir; həm anatomik olaraq sübut edilə bilən dəyişikliklərlə müşayiət olunan sinir sistemi xəstəlikləri, həm də digər orqanların xəstəlikləri üçün, bu halda müvafiq şəxsin həmin xəstəliyə qədər təsirsiz olan uyğunluğunu əvvəlcədən daşıdığını qəbul etmək lazımdır.

Artıq formalaşmış xəstəlik vəziyyətləri fırtınalı affektlər tərəfindən çox əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənə bilər, əksər hallarda pisləşmə istiqamətində, lakin böyük bir dəhşət, qəfil bir kədər orqanizmin xüsusi bir dəyişməsi ilə əsaslı bir xəstəlik vəziyyətini sağaldıcı təsir göstərdiyi və ya hətta aradan qaldırdığı nümunələr də mövcuddur. Nəhayət, depressiv affektlərin həyat müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısalda biləcəyi, eləcə də güclü bir dəhşət, yanan bir «təhqir» və ya utancın həyata qəfil son qoya biləcəyi şübhə doğurmur; maraqlıdır ki, sonuncu təsir bəzən gözlənilmədən böyük bir sevincin nəticəsi olaraq da müşahidə edilir.

Ən dar mənada affektlər bədəni proseslərlə çox xüsusi əlaqə ilə seçilir, lakin ciddi şəkildə desək, bütün ruh vəziyyətləri, hətta bizə «düşünmə prosesləri» kimi görünənlər də müəyyən dərəcədə «affektiv»dir və onların heç biri bədən ifadələrindən və bədən proseslərini dəyişdirmə qabiliyyətindən məhrum deyil. Hətta «təsəvvürlərdə» sakit düşünmə zamanı belə, bu təsəvvürlərin məzmununa uyğun olaraq, hamar və zolaqlı əzələlərə daimi oyanmalar yönəldilir; bu oyanmalar uyğun gücləndirmə ilə açıq şəkildə göstərilə bilər və bəzi diqqət çəkən, hətta «təbiətüstü» hesab edilən hadisələr üçün izahat verir. Məsələn, məlum «düşüncəni təxmin etmə» hadisəsi belə izah olunur: insan ondan gizli bir əşyanı tapmaq üçün özünü ona təslim etdikdə və ya onunla təcrübələr apardıqda, «vasitəçi»nin icra etdiyi kiçik, iradəsiz əzələ hərəkətləri vasitəsilə. Bütöv hadisə daha çox «düşüncənin ələ verilməsi» adını haqq edir.

İradə və diqqət prosesləri də bədən proseslərinə dərindən təsir etmək və bədən xəstəliklərində köməkçi və ya ləngidici kimi böyük rol oynamaq qabiliyyətinə malikdir. Böyük bir ingilis həkim öz təcrübəsindən xəbər vermişdir ki, o, diqqətini yönəltmək istədiyi hər hansı bədən hissəsində müxtəlif hisslər və ağrılar yarada bilir və insanların çoxu onun kimi davranır. Adətən bədən əlamətləri hesab edilən ağrıların qiymətləndirilməsində, ümumiyyətlə, onların ruh şərtlərindən həddindən artıq aydın asılılığı nəzərə alınmalıdır. Bu cür təsirləri «təsəvvür» adı altında birləşdirməyə meylli olan qeyri-peşəkarlar, yaralanma, xəstəlik və ya iltihab nəticəsində yaranan ağrılara nisbətən, təsəvvür nəticəsində yaranan ağrılara qarşı az hörmət bəsləyirlər. Lakin bu, açıq-aydın haqsızlıqdır; ağrıların səbəbi hansı olursa olsun, hətta təsəvvür olsa belə, ağrıların özü ondan daha az real və daha az şiddətli deyil.

Ağrılar diqqətin yönəldilməsi ilə necə yaradılır və ya gücləndirilirsə, diqqətin yayındırılması ilə də yox olurlar. Hər uşaqda bu təcrübəni sakitləşdirmək üçün istifadə etmək olar; yetkin döyüşçü döyüşün qızğın şövqü zamanı yaralanmanın ağrısını hiss etmir; şəhid çox güman ki, dini hisslərinin həddindən artıq qızğınlaşması və bütün düşüncələrinin ona təklif olunan göylərin mükafatına yönəldilməsi nəticəsində işgəncələrinin ağrısına tamamilə həssas deyil. İradənin bədən xəstəlik proseslərinə təsirini nümunələrlə sübut etmək daha çətindir, lakin sağalma qərarının və ya ölüm iradəsinin ağır və şübhəli xəstəlik hallarının nəticəsi üçün əhəmiyyətsiz olmaması çox mümkündür.

Bizi maraqlandıran ən böyük iddia, vasitəsilə fiziki əziyyətlərin yaranması və sağalması üçün ən təsirli psixi qüvvələrdən bir sıra hərəkətə gətirilə bilən gözlənti psixi vəziyyətidir. Təşvişli gözlənti nəticə üçün əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz deyil; onun xəstəliyə tutulmağa, ona aid edilən qədər təsir edib-etmədiyini, məsələn, bir epidemiya hökmranlığı dövründə xəstəliyə tutulmağı ən çox qorxanların ən çox təhlükə altında olub-olmadığını dəqiq bilmək vacib olardı. Əks vəziyyət, ümidli və inanclı gözlənti, əslində, bütün müalicə və sağaltma cəhdlərimizdə ciddi mənada nəzərə almalı olduğumuz təsirli bir qüvvədir. Əks halda, dərmanlarda və müalicəvi müdaxilələrdə müşahidə etdiyimiz təsirlərin xüsusiyyətlərini izah edə bilməzdik. Lakin inanclı gözləntinin təsiri ən aydın şəkildə, həkim sənətinin köməyi olmadan, indi də gözümüzün qarşısında baş verən, belə deyilən möcüzəvi sağalmalarda görünür. Doğru möcüzəvi sağalmalar, dini hissləri gücləndirməyə qadir olan tədbirlərin təsiri altında, inanclılarda baş verir; yəni möcüzə yaradan müqəddəs surətə sitayiş olunduğu, müqəddəs və ya ilahi şəxsiyyətin insanlara göründüyü və ibadət müqabilində onlara yüngüllük vəd etdiyi, yaxud da müqəddəs qalıqların xəzinə kimi saxlandığı yerlərdə. Gözlənti yolu ilə xəstəliyi sıxışdırmaq təkcə dini inanc üçün asan görünmür, çünki möcüzəvi sağalmalarda adətən digər tədbirlər də rol oynayır. İlahi lütfün axtarıldığı vaxtlar xüsusi əlaqələrlə fərqlənməlidir; xəstənin özünə tətbiq etdiyi fiziki məşəqqət, zəvvarlığın əziyyətləri və qurbanları onu bu lütfə xüsusilə layiq etməlidir.

Bu möcüzəvi sağalmalara sadəcə inanmamaq və onlar haqqında olan hesabatları dindar aldatma ilə qeyri-dəqiq müşahidənin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə izah etmək rahat, lakin çox yanlış olardı. Bu izah cəhdi nə qədər haqlı olsa da, möcüzəvi sağalmalar faktını tamamilə aradan qaldırmaq qüdrətinə malik deyil. Onlar həqiqətən baş verir, bütün dövrlərdə təkrarlanıb və yalnız «təsəvvür»də səbəbləri olan, yəni zəvvarlığın şərtlərinin xüsusilə təsir edə biləcəyi psixi mənşəli əziyyətlərlə deyil, həm də əvvəllər bütün həkim səylərinə qarşı durmuş «orqanik» əsaslı xəstəlik vəziyyətləri ilə bağlıdır.

Lakin möcüzəvi sağalmaları izah etmək üçün ruhi qüvvələrdən başqa qüvvələrə müraciət etmək məcburiyyəti yoxdur. Bizim dərkimiz üçün anlaşılmaz sayıla biləcək təsirlər belə şəraitdə də üzə çıxmır. Hər şey təbii şəkildə baş verir; hətta dini inamın gücü burada bir neçə həqiqi insani həvəs qüvvəsi ilə güclənir. Fərdin dindar inamı, müqəddəs məkana yaxınlaşmağa adət etdiyi insan kütləsinin həyəcanı ilə artır. Belə kütləvi təsir fərdin bütün ruhi təhriklərini həddindən artıq yüksəldə bilər. Fərd lütf məkanında sağalma axtardıqda, kütlənin təsirini əvəz edən şey həmin məkanın şöhrəti və nüfuzudur; beləliklə, yenə də yalnız kütlənin gücü təsir göstərir. Bu təsir başqa bir yolla da özünü büruzə verir. Məlumdur ki, ilahi lütf özündən diləyən çoxluğun yalnız bir neçəsinə nəsib olur; hər bir fərd bu seçilmişlər və fərqləndirilmişlər arasında olmaq istəyir; hər bir fərdin içində yatan şöhrətpərəstlik dindar inama kömək edir. Bu qədər güclü qüvvələr birgə fəaliyyət göstərdikdə, bəzən hədəfin həqiqətən əldə edilməsinə təəccüblənməməliyik.

Dini inamsızlar da möcüzəvi sağalmalardan imtina etmək məcburiyyətində deyillər. Nüfuz və kütləvi təsir onlara dini inamı tamamilə əvəz edir. Hər zaman modaya uyğun müalicələr və moda həkimlər var ki, xüsusilə yüksək cəmiyyətdə hökm sürür; bu cəmiyyətdə bir-birini üstələmək və ən nüfuzlu şəxslərə bərabər olmaq istəyi ən güclü ruhi həvəs qüvvələrini təşkil edir. Belə moda müalicələr öz güc sahəsinə aid olmayan sağaltma təsirləri yaradır və eyni vasitələr, məsələn, əlamətdar bir şəxsiyyətin köməkçisi kimi tanınmış moda həkimin əlində, digər həkimlərin bacara biləcəyindən qat-qat çox iş görür. Beləliklə, ilahi möcüzə yaradanlar kimi insani möcüzə yaradanlar da var; lakin moda və təqlid lütfü ilə nüfuz qazanmış bu insanlar, onlar üçün fəaliyyət göstərən qüvvələrin təbiətinə uyğun olaraq, tez tükənirlər.

Həkimlik sənətinin çox vaxt qeyri-kafi olan köməyinə qarşı başa düşülən narazılıq, bəlkə də insanlara təbiətin amansızlığını əks etdirən elmi düşüncənin məcburiyyətinə qarşı daxili üsyan, bütün dövrlərdə və bizim günlərimizdə yenidən şəxslərin və vasitələrin sağaldıcı qüvvəsi üçün qəribə bir şərt yaratmışdır. İnanclı gözlənti yalnız kömək edən həkim olmadıqda və sağaldıcı sənətin elmi əsaslandırmasından heç nə başa düşmədiyini öyünə bildikdə, vasitə dəqiq yoxlama ilə sınaqdan keçirilməmiş, əksinə, xalq arasında yayılmış bir üstünlüklə tövsiyə edildikdə özünü qurur. Buna görə də təbii müalicə üsullarının və təbii müalicə ustalarının bolluğu mövcuddur; onlar da indi yenidən həkimlərin peşələrini icra etmələrinə mane olurlar və biz ən azı bir qədər əminliklə deyə bilərik ki, onlar sağalmağı istəyən xəstələrə faydadan çox zərər verirlər. Əgər burada xəstələrin inanclı gözləntisinə qəzəblənmək üçün əsasımız varsa, eyni qüvvənin daima bizim öz həkimlik səylərimizi də dəstəklədiyini unutacaq qədər nankor olmamalıyıq. Həkimin təyin etdiyi hər bir vasitənin, onun etdiyi hər bir müdaxilənin təsiri, ehtimal ki, iki hissədən ibarətdir. Bəzən böyük, bəzən kiçik olan, heç vaxt tamamilə nəzərə almamaq lazım gəlməyən birinci hissəni xəstənin psixiki davranışı təşkil edir. Xəstənin həkim tədbirinin birbaşa təsirinə qarşı göstərdiyi inanclı gözlənti, bir tərəfdən onun öz sağalmağa can atmasının dərəcəsindən, digər tərəfdən isə doğru addımları atdığına olan inamından, yəni ümumiyyətlə həkimlik sənətinə hörmətindən, sonra öz həkiminin şəxsiyyətinə tanıdığı qüvvədən və hətta həkimin onda oyatdığı sadə insani məhəbbətdən asılıdır. Elə həkimlər var ki, xəstələrin inamını qazanma qabiliyyəti onlarda digərlərindən daha yüksək dərəcədə mövcuddur; xəstə çox vaxt həkimin otağına gəldiyini gördüyü anda artıq yüngüllük hiss edir.

Həkimlər qədimdən, keçmiş dövrlərdə bugünkü kimi deyil, daha geniş şəkildə ruh müalicəsi tətbiq etmişlər. Əgər biz ruh müalicəsi dedikdə, xəstədə sağalmağa ən əlverişli psixiki vəziyyətləri və şərtləri yaratmağa yönəlmiş səyi nəzərdə tuturuqsa, bu cür həkimlik müalicəsi tarixən ən qədimidir. Qədim xalqların əlində psixiki müalicədən başqa demək olar ki, heç nə yox idi; onlar sağaldıcı içkilərin və sağaldıcı tədbirlərin təsirini təsirli ruh müalicəsi ilə dəstəkləməyi heç vaxt əldən verməmişlər. Cadu düsturlarının məlum tətbiqləri, təmizləyici hamamlar, məbəd sahəsində yatmaqla kəhanət yuxularının oyadılması və s. yalnız psixiki yolla sağaldıcı təsir göstərə bilərdi. Həkimin öz şəxsiyyəti, sağaldıcı sənətin başlanğıcında kahinlərin əlində olduğu üçün, birbaşa ilahi qüvvədən gələn bir nüfuz yaratmışdı. Beləliklə, həkimin şəxsiyyəti o vaxt da, indi də xəstədə sağalmağa əlverişli psixiki vəziyyətin əldə edilməsi üçün əsas şərtlərdən biri olmuşdur.

İndi sözün «sehr»ini də anlamağa başlayırıq. Söz, bir insanın digərinə təsir göstərmək istədiyi ən vacib vasitədir; söz, ona yönəldildiyi şəxsdə psixoloji dəyişikliklər yaratmaq üçün yaxşı vasitədir və buna görə də, sözün sehrinin xəstəlik əlamətlərini, xüsusilə də özləri psixoloji vəziyyətlərdə əsaslanan əlamətləri aradan qaldıra biləcəyi iddiası artıq sirr kimi gəlmir.

Xəstəliklərin aradan qaldırılmasında effektiv olduğu sübut edilmiş bütün psixoloji təsirlərdə bir qədər hesablanmaz bir şey var. Affektlər, iradənin yönəlməsi, diqqətin yayındırılması, inamlı gözlənti — xəstəliyi bəzən ləğv edən bu bütün qüvvələr, digər hallarda bunu etməyi buraxırlar, halbuki müxtəlif nəticəyə görə xəstəliyin təbiətini məsul tutmaq olmaz. Görünür, psixoloji baxımdan çox fərqli şəxsiyyətlərin özbaşınalığıdır ki, müalicə uğurunun qanunauyğunluğuna mane olur. Həkimlər psixoloji vəziyyətin müalicə üçün əhəmiyyətini aydın dərk etdikdən sonra, xəstənin özündə nə qədər psixoloji qarşılıq yaranacağını xəstənin öz ixtiyarına buraxmamaq, əksinə, əlverişli psixoloji vəziyyəti məqsədyönlü şəkildə uyğun vasitələrlə məcburi olaraq yaratmaq cəhdinə təşviq edilmişlər. Bu səylə müasir psixoterapiya öz başlanğıcını götürür.

Beləliklə, bir sıra müalicə üsulları ortaya çıxır; onlardan bəziləri, əlbəttə, başa düşüləndir, digərləri isə yalnız mürəkkəb şərtlərdən sonra başa düşülə bilən olur. Əlbəttə, bu gün artıq kahin və ya sirr elminin sahibi kimi heyranlıq aşılaya bilməyən həkimin, öz şəxsiyyətini elə saxlaması vacibdir ki, xəstəsinin etimadını və sevgisinin bir hissəsini qazana bilsin. Əgər belə bir uğur ona yalnız məhdud sayda xəstədə nail olursa, digərləri isə təhsil səviyyələri və başqa həkim şəxslərə olan meylləri səbəbindən onlara cəlb olunurlarsa, bu, məqsədəuyğun bölgüyə xidmət edir. Lakin sərbəst həkim seçiminin ləğvi ilə xəstələrə psixoloji təsir göstərmək üçün vacib bir şərt məhv edilir.

Bir sıra çox təsirli ruhi vasitələrdən həkim özü üçün istifadə edə bilmir. Ya onların gücü çatmır, ya da onlardan istifadə etmək hüququnu özünə aid edə bilməz. Bu, ilk növbədə güclü affektlərin oyadılmasına, yəni ruhun bədənə təsir etdiyi ən mühüm vasitələrə aiddir. Tale çox vaxt xəstəlikləri böyük sevinc oyanmaları, ehtiyacların ödənilməsi, arzuların yerinə yetirilməsi ilə sağaldır; sənətindən kənarda çox vaxt özü də aciz olan həkim bununla yarışa bilməz. Şiddətli qorxu və dəhşət yaratmaqla müalicə məqsədi güdmək isə daha çox onun gücündə ola bilər, lakin uşaqlardan başqa, belə iki tərəfi iti tədbirlərə əl atmaq barədə çox düşünməli olacaq. Digər tərəfdən, xəstə ilə bağlı olan, zərif hisslərlə əlaqəli bütün münasibətlər bu ruh hallarının həyati əhəmiyyəti üzündən həkim üçün bağlanır. Beləliklə, onun xəstələrinin ruhi dəyişməsi üçün güc bolluğu əvvəlcədən o qədər məhdud görünərdi ki, qəsdən aparılan ruhi müalicə əvvəlki üsula qarşı heç bir üstünlük vəd etməzdi.

Həkim xəstənin iradə fəaliyyətini və diqqətini yönəltməyə cəhd edə bilər və müxtəlif xəstəlik hallarında buna yaxşı əsas vardır. Əgər o, özünü iflic olmuş hesab edəni israrla xəstənin guya bacarmadığı hərəkətləri yerinə yetirməyə məcbur edərsə və ya şübhəsiz mövcud olmayan bir xəstəlik üzündən müayinə olunmağı tələb edən təşvişli adamdan müayinəni əsirgəyərsə, düzgün müalicə yolunu tutmuş olacaq; lakin bu tək-tək hallar ruhi müalicəni xüsusi bir sağaltma üsulu kimi ortaya qoymaq üçün çətin ki, əsas verir. Əksinə, həkimə özünəməxsus və əvvəlcədən gözlənilməz bir yolla xəstələrinin ruh həyatına dərin, hərçənd müvəqqəti təsir göstərmək və bundan müalicə məqsədləri üçün istifadə etmək imkanı yaranmışdır.

Çoxdan məlum idi, lakin yalnız son onilliklər ərzində hər cür şübhədən yuxarı qaldırılmışdır ki, insanları müəyyən yumşaq təsirlərlə tamamilə özünəməxsus bir ruhi vəziyyətə gətirmək mümkündür; bu vəziyyət yuxuya çox bənzəyir və buna görə də hipnoz adlandırılır. Hipnozu yaratmaq üsullarının ilk baxışda bir-biri ilə çox az ortaqlığı var. İnsanı hipnoz etmək olar: parlaq bir əşyanı bir neçə dəqiqə boyunca gözdən qaçırmadan ona baxdırmaqla, ya saatı həmin müddət ərzində təcrübə olunan şəxsin qulağına tutmaqla, ya da öz düz tutulmuş əlləri ilə az məsafədən onun üzü və əzaları üzərində təkrar-təkrar sığallamaqla. Lakin eyni nəticəyə o zaman da nail olmaq olar ki, hipnoz etmək istənilən şəxsə hipnotik vəziyyətin və onun xüsusiyyətlərinin baş verməsini sakit əminliklə bildirəsən, yəni ona hipnozu «təlqin edəsən». Hər iki üsulu bir-biri ilə birləşdirmək də olar. Məsələn, şəxsi oturtmaq, gözlərinin qarşısına bir barmaq tutmaq, ona həmin barmağa dik baxmağı tapşırmaq və sonra ona demək olar: «Özünüzü yorğun hiss edirsiniz. Gözləriniz artıq yumulur, onları açıq saxlaya bilmirsiniz. Əzalarınız ağırdır, artıq tərpənə bilmirsiniz. Yuxuya gedirsiniz» və s. Görünür ki, bütün bu üsullarda ortaq olan diqqətin bağlanmasıdır; əvvəlcə sadalananlarda söhbət zəif və bərabər hissi qıcıqlandırıcılarla diqqətin yorulmasından gedir. Yalnız təlqinin digər üsullarla tamamilə eyni vəziyyəti necə yaratdığı hələ də qənaətbəxş şəkildə aydınlaşdırılmamışdır. Təcrübəli hipnotizorlar bildirirlər ki, bu yolla təcrübə olunan şəxslərin təxminən 80 faizində aydın hipnotik dəyişiklik əldə edilir. Lakin əvvəlcədən hansı şəxslərin hipnoza meyilli olduğunu və hansıların olmadığını təxmin etməyə imkan verən heç bir əlamət yoxdur. Xəstəlik vəziyyəti heç də hipnozun şərtlərindən deyil; deyilənə görə, normal insanlar xüsusilə asanlıqla hipnoz olunurlar, əsəbi olanların bir hissəsi isə çox çətinliklə hipnoz olunur, ruhi xəstələr isə tamamilə boyun əymirlər. Hipnotik vəziyyətin çox müxtəlif dərəcələri var; ən yüngül dərəcəsində hipnoz olunan yalnız bir növ yüngül keyləşmə hiss edir, ən yüksək və xüsusi qəribəliklərlə seçilən dərəcə isə somnambulizm adlandırılır — təbii hadisə olaraq müşahidə edilən yuxuda gəzməyə bənzədiyinə görə. Lakin hipnoz heç də gecə yuxumuz və ya yuxu dərmanları ilə yaradılan süni yuxu kimi bir yuxu deyil. Onda dəyişikliklər baş verir və onda normal yuxuda olmayan ruhi fəaliyyətlər qorunub qalır.

Hipnozun bəzi təzahürləri, məsələn, əzələ fəaliyyətindəki dəyişikliklər, yalnız elmi maraq doğurur. Lakin hipnozun ən əhəmiyyətli və bizim üçün ən mühüm əlaməti hipnoza salınmış şəxsin hipnotizatoruna qarşı davranışındadır. Hipnoza salınmış şəxs xarici aləmə qarşı adətən yatan adam kimi davrandığı, yəni bütün hissləri ilə ondan üz döndərdiyi halda, onu hipnoza salmış şəxsə qarşı oyaqdır, yalnız onu eşidir və görür, onu başa düşür və ona cavab verir. Hipnozda rapport adlanan bu təzahür, bəzi adamların, məsələn, körpəsini əmizdirən ananın yatması zamanı özünü göstərən hala uyğun gəlir. Bu, o qədər diqqətçəkəndir ki, bizə hipnoza salınmış şəxslə hipnotizator arasındakı münasibətin anlaşılmasını verməlidir.

Hipnoza salınmış şəxsin dünyasının, belə demək mümkünsə, hipnotizatorla məhdudlaşması isə yeganə hal deyil. Buna əlavə olaraq, birinci şəxs ikinciyə qarşı tamamilə itaətkar olur, sözə baxan və inanan olur, dərin hipnozda isə bu, demək olar ki, hədsiz şəkildə baş verir. Və bu itaətin və bu inamın icrasında hipnotik halın xarakteri kimi özünü göstərir ki, hipnoza salınmış şəxsdə ruhi həyatın bədənə təsiri son dərəcə artmışdır. Əgər hipnotizator deyirsə: «Siz qolunuzu tərpədə bilməzsiniz», qol sanki tərpənməz halda aşağı düşür; hipnoza salınmış şəxs açıq-aydın bütün gücünü sərf edir və onu tərpədə bilmir. Əgər hipnotizator deyirsə: «Qolunuz öz-özünə tərpənir, siz onu saxlaya bilməzsiniz», bu qol tərpənir və adam hipnoza salınmış şəxsin onu hərəkətsiz saxlamaq üçün boş yerə səy göstərdiyini görür. Hipnotizatorun söz vasitəsilə hipnoza salınmış şəxsə verdiyi təsəvvür onda məhz öz məzmununa uyğun olan həmin ruhi-bədəni davranışı doğurmuşdur. Burada bir tərəfdən itaət, digər tərəfdən isə bir ideyanın bədənə təsirinin güclənməsi vardır. Söz burada yenidən həqiqətən sehrə çevrilmişdir.

Eyni şey hissiyyat qavrayışı sahəsində də belədir. Hipnotizator deyir: «Siz ilan görürsünüz, gül iyi duyursunuz, ən gözəl musiqini eşidirsiniz», və hipnoza salınmış şəxs ona təlqin edilmiş təsəvvürün ondan tələb etdiyi kimi görür, iyi duyur, eşidir. Hipnoza salınmış şəxsin bu qavrayışları həqiqətən yaşadığını nədən bilirik? Düşünmək olar ki, o, sadəcə olaraq özünü belə aparır; lakin buna şübhə etmək üçün heç bir əsas yoxdur, çünki o, elə davranır ki, sanki bunları həqiqətən yaşayır, bütün müvafiq affektləri ifadə edir, hətta bəzi hallarda hipnozdan sonra öz uydurma qavrayışları və yaşantıları haqqında danışa bilir. Onda aydın olur ki, o, bizim yuxuda gördüyümüz və eşitdiyimiz kimi görüb və eşidib, yəni hallüsinasiya keçirmişdir. O, açıq-aydın hipnotizatora o qədər inanır ki, əgər hipnotizator ona ilan görəcəyini bildirirsə, əmindir ki, ilan görünməlidir, və bu əminlik bədənə o qədər güclü təsir edir ki, o, ilanı həqiqətən görür, bu isə yeri gəlmişkən, hipnoza salınmamış şəxslərdə də bəzən baş verə bilər.

Yeri gəlmişkən, hipnotizasiya olunan şəxsin hipnotizatoruna qarşı bəslədiyi belə bir inam, hipnozdan başqa, real həyatda yalnız uşağın sevdiyi valideynlərinə qarşı münasibətində rast gəlinir və öz ruh həyatının başqa bir şəxsin ruh həyatına bu cür tabeçilliklə uyğunlaşdırılması bəzi tam sədaqətli sevgi münasibətlərində yeganə, lakin bununla belə tam dəyərli bir oxşarını tapır. Yeganə sayılma ilə inamlı itaətin bir araya gəlməsi ümumiyyətlə sevmənin səciyyəsinə aiddir.

Hipnotik vəziyyət haqqında hələ bir neçə şey söyləmək lazımdır. Təsvir edilən sehrli təsirləri göstərən hipnotizatorun nitqi təlqin adlanır və bu adı ilk növbədə yalnız oxşar təsir doğurmaq niyyətinin olduğu yerlərdə də işlətməyə adət etmişik. Hərəkət və hissiyyat kimi, hipnotizasiya olunan şəxsin bütün digər ruhi fəaliyyətləri də bu təlqinə itaət edir, halbuki o, öz təşəbbüsü ilə heç nə etməyə adət etməmişdir. Hipnotik itaətdən ruhi mexanizmə dərin baxış açan və tamaşaçıda ruhun bədən üzərində heç təsəvvür edilməyən qüdrətinə dair silinməz bir əqidə yaradan bir sıra son dərəcə qəribə təcrübələr üçün istifadə etmək olar. Hipnotizasiya olunan şəxsi orada olmayanı görməyə məcbur etmək mümkün olduğu kimi, ona orada olan və hiss orqanlarına özünü qəbul etdirməyə çalışan bir şeyi, məsələn, müəyyən bir şəxsi görməyi də qadağan etmək olar (sözdə mənfi hallüsinasiya) və bu şəxs sonra hipnotizasiya olunan şəxsə hər hansı qıcıqlandırıcılarla özünü hiss etdirməyi qeyri-mümkün hesab edir; o, onun tərəfindən «hava kimi» rəftar görür. Hipnotizasiya olunan şəxsə müəyyən bir hərəkəti yalnız hipnozdan oyandıqdan sonra müəyyən bir vaxtda yerinə yetirmək təlqini vermək olar (posthipnotik təlqin) və hipnotizasiya olunan şəxs vaxta riayət edir və ayıq vəziyyətinin ortasında təlqin edilmiş hərəkəti yerinə yetirir, ona heç bir səbəb göstərə bilmədən. Ondan sonra soruşsalar ki, bunu indi niyə etdi, o ya müqavimət göstərə bilmədiyi qaranlıq bir təkanı göstərir, ya da yarı yolda inandırıcı görünən bir bəhanə uydurur, halbuki əsl səbəbi, ona verilmiş təlqini xatırlamır.

Hipnozdan oyanma hipnotizatorun «Oyanın!» əmr sözü ilə heç bir çətinlik çəkmədən baş verir. Ən dərin hipnozlarda isə sonra hipnoz zamanı hipnotizatorun təsiri altında yaşanmış hər şey üçün yaddaş yox olur. Ruh həyatının bu parçası sanki digərindən təcrid olunmuş qalır. Digər hipnotizasiya olunan şəxslərdə yuxuya bənzər bir yaddaş olur, başqa bəziləri isə hər şeyi xatırlayır, lakin bildirirlər ki, onlar qarşısında heç bir müqavimətin olmadığı bir ruhi məcburiyyət altında olmuşlar.

Həqiqətən də, hipnotik faktlarla tanışlığın həkimlərə və ruh araşdırmaları ilə məşğul olanlara gətirdiyi elmi qazancı asanlıqla şişirtmək olmaz. Lakin yeni məlumatların praktik əhəmiyyətini qiymətləndirmək üçün, hipnotizatorun yerinə həkim, hipnotizə olunanın yerinə isə xəstə qoyulmalıdır. Hipnozun, həkimin «ruh həkim»i kimi xəstəyə qarşı çıxmaq istədiyi ölçüdə, onun bütün ehtiyaclarını ödəmək üçün çağırılmış görünmürmü? Hipnoz, hipnotizə olunanın bütün ruhi marağını həkimin şəxsiyyətində birləşdirməklə, həkimə, ehtimal ki, heç bir keşiş və ya möcüzə yaradanın heç vaxt malik olmadığı bir avtoritet bəxş edir; o, ruhi həyatın xəstədəki özbaşınalığını ləğv edir, biz isə bu özbaşınalığı ruhi təsirlərin bədəndə ifadə olunmasına mane olan qəribə bir əngəl kimi tanımışıq; o, özlüyündə, ruhi hökmranlığın bədən üzərində, əks halda yalnız ən güclü affekt təsirləri altında müşahidə edilən bir artımını yaradır və hipnozda xəstəyə verilənlərin yalnız sonra, normal vəziyyətdə üzə çıxmasına imkan verməklə (hipnozdan sonrakı təlqin), həkimə, hipnoz zamanındakı böyük gücünü ayıq vəziyyətdə xəstənin dəyişdirilməsi üçün istifadə etmə vasitələrini verir. Beləliklə, ruhi müalicə yolu ilə sağalmanın sadə bir nümunəsi yaranardı. Həkim xəstəni hipnoz vəziyyətinə salır, ona cari şəraitə uyğun dəyişdirilmiş təlqin verir: ki, o, xəstə deyil, oyandıqdan sonra əziyyət əlamətlərini hiss etməyəcək, sonra onu oyadır və təlqinin xəstəliyə qarşı öz vəzifəsini yerinə yetirdiyinə ümid bəsləyə bilər. Bu üsul, əgər tək bir tətbiq kifayət qədər fayda verməmişsə, lazım olan sayda təkrarlanmalıdır.

Tək bir şübhə həkim və xəstəni belə çox ümidverici bir müalicə üsulunun tətbiqindən çəkindirə bilər. Əgər məlum olarsa ki, hipnoza salınma öz faydasını başqa tərəfdən bir ziyanla kompensasiya edir, məsələn, hipnotizə olunanın ruhi həyatında davamlı bir pozğunluq və ya zəifləmə buraxırsa. İndiyə qədər toplanmış təcrübələr artıq bu şübhəni aradan qaldırmaq üçün kifayətdir; tək-tək hipnoz seansları tamamilə zərərsizdir, hətta çox təkrarlanan hipnozlar ümumilikdə zərərsizdir. Yalnız bir şeyi vurğulamaq lazımdır: şərait hipnozun davamlı tətbiqini zəruri etdiyi yerdə, hipnoza öyrəşmə və hipnotizator həkimdən asılılıq yaranır, bu isə müalicə üsulunun niyyətində ola bilməz.

Hipnotik müalicə həqiqətən də həkimlik səlahiyyətlərinin böyük bir genişlənməsi və beləliklə, tibb sənətində bir irəliləyiş deməkdir. Əgər bu müalicə məharətli və etibarlı bir həkim tərəfindən həyata keçirilirsə, hər bir xəstəyə ona etibar etmək tövsiyəsi verilə bilər. Lakin hipnozdan, hazırda əksər hallarda edildiyi kimi deyil, başqa bir şəkildə istifadə edilməlidir. Adətən, bu müalicə üsuluna yalnız digər bütün vasitələr nəticə vermədiyi, xəstənin artıq ümidini itirdiyi və narazılıq hissi keçirdiyi zaman müraciət edilir. Sonra hipnoz edə bilməyən və ya bunu etməyən öz həkimini tərk edərək, çox vaxt yalnız hipnoz etməkdən başqa heç nə bilməyən və ya bacarmayan tanımadığı bir həkimə üz tuturlar. Hər iki hal xəstə üçün əlverişsizdir. Ev həkiminin özü hipnotik müalicə üsulu ilə tanış olmalı və əgər hadisəni və şəxsi bunun üçün uyğun hesab edirsə, bu üsulu əvvəldən tətbiq etməlidir. Hipnoz, ümumiyyətlə faydalı olduğu yerlərdə, digər müalicə üsulları ilə bərabər səviyyədə durmalı, son sığınacaq və ya elmdən şarlatanlığa keçid mənasını daşımamalıdır. Lakin hipnotik müalicə üsulu yalnız bütün sinir vəziyyətlərində və «təsəvvür» nəticəsində yaranan pozğunluqlarda, habelə xəstəlik təbiətli vərdişlərdən (alkolizm, morfinmaniya, cinsi sapmalar) qurtarmaqda deyil, həm də bir çox orqan xəstəliklərində, hətta iltihabi olanlarda da faydalıdır; belə hallarda əsas xəstəlik davam etdiyi təqdirdə, xəstəni əvvəlcə narahat edən əlamətləri, məsələn, ağrıları, hərəkət ləngiməsini və s. aradan qaldırmaq ümidi olur. Hipnotik üsulun tətbiqi üçün halların seçilməsi tamamilə həkimin qərarından asılıdır.

İndi həkim üçün hipnoz vasitəsi ilə rahat möcüzəkarlıq dövrünün başladığına dair təəssüratı aradan qaldırmaq vaxtı gəlib. Hipnotik müalicəyə olan tələblərimizi əhəmiyyətli dərəcədə azaldan və xəstələrdə yaranmış ola biləcək ümidləri onların haqlı səviyyəsinə endirən çoxlu sayda şəraiti nəzərə almaq lazımdır. Əvvəla, hipnoz vasitəsi ilə xəstələrin psixi davranışlarındakı narahat edici özbaşınalığı onlardan almağın mümkün olduğu yönündəki əsas ilkin fərziyyənin əsassız olduğu üzə çıxır. Onlar eyni özbaşınalığı qoruyub saxlayırlar və hətta onları hipnotiz etmək cəhdinə münasibətlərində bunu sübut edirlər. Əgər yuxarıda insanların təxminən 80 faizinin hipnotiz oluna biləcəyi deyilmişsə, bu böyük rəqəm yalnız hər hansı bir təsir əlaməti göstərən bütün halların müsbət hallar kimi qəbul edilməsi nəticəsində yaranmışdır. Təsvir zamanı nümunə kimi seçilən, tam itaətkarlıqla müşayiət olunan həqiqi dərin hipnozlar əslində nadirdir, heç olmasa müalicə məqsədi ilə arzu olunan qədər çox deyil. Hipnozun dərinliyi və təlqinlərə qarşı itaətkarlığın bir-biri ilə eyni addımla getmədiyini, buna görə də çox vaxt yüngül hipnotik keyləşmə zamanı belə təlqinlərin yaxşı təsirini müşahidə etmək mümkün olduğunu vurğulamaqla bu faktın təəssüratını yenidən zəiflətmək olar. Lakin hipnotik itaətkarlığı vəziyyətin özü üçün daha əsaslı götürsək belə, fərdi insanların özünəməxsusluğunu, yalnız müəyyən bir itaətkarlıq dərəcəsinə qədər təsirə məruz qala bildiklərini və orada dayandıqlarını göstərməklə etiraf etmək lazımdır. Beləliklə, fərdi şəxslər hipnotik müalicə üçün çox müxtəlif dərəcədə yararlılıq nümayiş etdirirlər. Əgər hipnotik vəziyyətin bütün bu xüsusi mərhələlərini tam hipnoza qədər yüksəldə biləcək vasitələr tapmaq mümkün olsaydı, xəstələrin özünəməxsusluğu yenidən aradan qalxar, ruh müalicəsinin ideali reallaşardı. Lakin bu irəliləyiş indiyə qədər uğurlu olmamışdır; təlqinə nə qədər itaətkarlığın tabe olacağı hələ də həkimdən çox xəstədən asılıdır, yəni bu yenidən xəstənin ixtiyarındadır.

Daha əhəmiyyətli olan başqa bir baxış bucağıdır. Hipnotik vəziyyətdə təlqinin ən qəribə nəticələrini təsvir edərkən, insan asanlıqla bunu unutur ki, bütün psixiki təsirlərdə olduğu kimi, burada da ölçü və ya güc nisbətlərindən söhbət gedir. Sağlam bir insanı dərin hipnoza salıb ona, kartofu armud kimi təqdim etdiyiniz halda, həmin kartofu dişləməyi əmr etsəniz və ya ona salam verməli olduğu bir tanışını gördüyünü inandırsanız, hipnotizə olunan şəxsdə təlqinə qarşı müqavimət göstərə biləcək ciddi bir səbəb olmadığı üçün tam itaət görmək asandır. Lakin digər əmrlərdə, məsələn, əks halda utancaq olan bir qızdan soyunmasını və ya dürüst bir kişidən oğurluq yolu ilə dəyərli bir əşyanı mənimsəməsini tələb etdikdə, hipnotizə olunan şəxsdə elə bir müqavimət müşahidə etmək olar ki, bu müqavimət hətta təlqinə itaət etməkdən imtina edəcək dərəcəyə qədər gedə bilər. Buradan öyrənirik ki, ən yaxşı hipnozdakı təlqin sonsuz bir güc tətbiq etmir, yalnız müəyyən gücdə bir qüvvəyə malikdir. Hipnotizə olunan şəxs kiçik qurbanlar verir, böyük qurbanlardan isə, tamamilə ayıq halda olduğu kimi, çəkinir. Əgər xəstə ilə işləyirsinizsə və onu təlqin vasitəsilə xəstəliyindən imtina etməyə məcbur edirsinizsə, bunun onun üçün kiçik deyil, böyük bir qurban demək olduğunu hiss edirsiniz. Təlqinin gücü, əlbəttə, xəstəlik əlamətlərini yaradan və onları saxlayan qüvvə ilə ölçülür, lakin təcrübə göstərir ki, sonuncu, hipnotik təsirdən tamamilə fərqli bir ölçüdədir. Hər hansı bir – elə də qəbuledilməz olmayan – yuxu vəziyyətinə, ona təlqin etdiyiniz kimi, tamamilə itaətkar şəkildə uyğunlaşan eyni xəstə, ona təlqin edilən xəyali iflicini inkar edən təlqinə qarşı tamamilə itaətsiz qala bilər. Bundan əlavə, praktikada, xüsusilə sinirli xəstələrin çoxu pis hipnotizə olunduğundan, tam hipnotik təsir deyil, yalnız onun bir hissəsi, xəstəliyin psixi həyatda kök saldığı güclü qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalır.

Beləliklə, hipnozun və hətta dərin hipnozun uğurla həyata keçirildiyi halda belə, təlqinin xəstəlik üzərində qələbəsi əvvəlcədən təmin edilmir. Hələ də bir mübarizə tələb olunur və nəticə çox vaxt qeyri-müəyyəndir. Buna görə də, psixi mənşəli ciddi pozuntulara qarşı tək bir hipnozla heç nə əldə etmək olmaz. Hipnozun təkrarlanması isə xəstənin bəlkə də gözlədiyi möcüzə təəssüratını azaldır. Sonra, təkrarlanan hipnozlarda əvvəlcə çatışmayan xəstəliyə təsir, qənaətbəxş bir nəticə əldə edilənə qədər getdikcə daha aydın olur. Lakin belə bir hipnotik müalicə, digər hər hansı bir müalicə kimi, eyni dərəcədə əziyyətli və vaxt tələb edən ola bilər.

Təlqinin mübarizə aparmalı olduğu xəstəliklə müqayisədə nisbi zəifliyinin özünü büruzə verdiyi başqa bir üsul da budur ki, təlqin xəstəlik əlamətlərinin aradan qaldırılmasını həyata keçirsə də, yalnız qısa bir müddət üçün. Bu müddət keçdikdən sonra əziyyət əlamətləri yenidən peyda olur və təkrar hipnozla, təlqinlə yenidən qovulmalı olur. Bu gedişat kifayət qədər tez-tez təkrarlanarsa, o, adətən xəstənin də, həkimin də səbrini tükəndirir və hipnotik müalicədən əl çəkilməsi ilə nəticələnir. Bu, həm də xəstədə həkimə asılılığın və bir növ hipnoza aludəçiliyin yaranmağa meylli olduğu hallardır.

Xəstənin hipnotik müalicə üsulunun bu nöqsanlarını və onun tətbiqi zamanı məyusluq ehtimallarını bilməsi yaxşıdır. Hipnotik təlqinin şəfa qüvvəsi həqiqətən də real bir şeydir, o, şişirdilmiş tərifə ehtiyac duymur. Digər tərəfdən, hipnotik ruh müalicəsinin yerinə yetirə biləcəyindən qat-qat çox şey vəd etdiyi həkimlərin xəstənin ruhuna daha dərindən təsir edən və ya daha az gözlənilməz təsir imkanı verən başqa üsullar axtarmaqdan yorulmamaları asanlıqla başa düşüləndir. Əmin bir gözləntiyə qapılmaq olar ki, köhnə müalicə üsullarının tamamilə gənc bir canlanmasını təmsil edən məqsədyönlü müasir ruh müalicəsi həkimlərin əlinə xəstəliyə qarşı mübarizədə daha da güclü silahlar verəcəkdir. İlk başlanğıcları məhz hipnotik təcrübələrə dayanan ruh həyatının gedişatına daha dərin bir baxış buna vasitələr və yollar göstərəcəkdir.