Ziqmund Freydin psixoanalitik üsulu

Freydin tətbiq etdiyi və psixoanaliz adlandırdığı psixoterapiyanın özünəməxsus üsulu, onun J. Breyerlə birgə 1895-ci ildə «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərində məlumat verdiyi, həmin dövrdəki «katartik» üsuldan yaranmışdır. Katartik terapiya Breyerin ixtirası idi; o, bu üsulun köməyi ilə təxminən on il əvvəl bir histeriya xəstəsini sağaltmış və bu zaman onun simptomlarının patogenezi haqqında aydınlıq qazanmışdı. Breyerin şəxsi təşəbbüsü nəticəsində Freyd bu üsulu yenidən ələ aldı və onu daha çox sayda xəstə üzərində sınaqdan keçirdi.

Katartik üsul xəstənin hipnoza qabiliyyətli olmasını tələb edirdi və hipnoz zamanı baş verən şüurun genişlənməsinə əsaslanırdı. Bu üsul xəstəlik simptomlarının aradan qaldırılmasını məqsəd tuturdu və bunu, xəstənin simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı psixi vəziyyətə geri qayıtmasına imkan verərək əldə edirdi. Hipnoz olunmuş xəstədə onun şüurunda indiyədək mövcud olmayan xatirələr, düşüncələr və təkanlar üzə çıxırdı; əgər o, bu ruhi prosesləri intensiv affekt ifadələri ilə həkimə bildirsəydi, simptom dəf olunur və onun təkrarlanması dayandırılırdı. Hər iki müəllif öz birgə əsərlərində bu təcrübənin mütəmadi təkrarlanmasını belə izah edirdilər ki, simptom boğulmuş və şüura çatmamış psixi proseslərin yerinə keçir, yəni sonuncuların çevrilməsini («konversiya») təmsil edir. Onlar öz üsullarının terapevtik təsirini, boğulmuş ruhi hərəkətlərə yapışmış və indiyədək demək olar ki, «qıstalanmış» affektin boşalması («abreaksiya») ilə izah edirdilər. Lakin terapevtik müdaxilənin sadə sxemi demək olar ki, hər dəfə mürəkkəbləşirdi, çünki məlum olurdu ki, simptomun yaranmasında tək bir («travmatik») təəssürat deyil, əksər hallarda nəzərdən qaçırılması çətin olan belə təəssüratlar silsiləsi iştirak edir.

Katartik metodun əsas xarakteri, onu psixoterapiyanın digər bütün üsullarından fərqləndirən cəhət, terapevtik təsirin həkimin təlqinə əsaslanan qadağasına həvalə edilməməsidir. Əksinə, bu metod gözləyir ki, psixi mexanizm haqqında müəyyən fərziyyələrə əsaslanan müdaxilə, simptom yaranmasına yol verən prosesləri əvvəlkindən fərqli bir axışa yönəltməyi bacardıqda, simptomlar öz-özünə yox olacaqdır.

Freydin Breyerin katartik üsulunda apardığı dəyişikliklər əvvəlcə texniki dəyişikliklər idi; lakin bu dəyişikliklər yeni nəticələr gətirdi və daha sonra terapevtik işin, əvvəlki yanaşmaya zidd olmasa da, fərqli bir anlayışına səbəb oldu.

Katartik metod artıq təlqindən imtina etmişdisə, Freyd daha bir addım ataraq hipnozu da tərk etdi. O, hazırda xəstələrini belə müalicə edir ki, onlara başqa cür təsir göstərmədən istirahət divanında rahat arxa üstü uzanmağı qəbul etdirir, özü isə onların nəzərindən uzaqda, arxalarında bir stulda oturur. O, onlardan gözlərini yummağı da tələb etmir və hipnozu xatırlada biləcək hər hansı bir toxunuşdan və ya digər prosedurlardan qaçınır. Belə bir seans iki bərabər ayıq şəxs arasında söhbət kimi gedir; bu şəxslərdən biri diqqətini öz psixi fəaliyyətinə cəmləşdirməsinə mane ola biləcək hər hansı əzələ gərginliyindən və diqqəti yayındıran hər hansı hiss təəssüratından imtina edir.

Hipnoz olunma, həkimin bütün bacarığına baxmayaraq, məlum olduğu kimi, xəstənin iradəsindən asılıdır və nevrozlu şəxslərin böyük bir hissəsini heç bir üsulla hipnoza salmaq mümkün deyil; buna görə də hipnozdan imtina etmək üsulun tətbiqini məhdudiyyətsiz sayda xəstəyə təmin etdi. Digər tərəfdən, həkimə əlamətlərin dəyişdirilməsi və affektlərin azad edilməsinin həyata keçirilməsinə kömək edən xatirələr və təsəvvürlər şəklində həmin psixi materialı təmin edən şüurun genişlənməsi itdi. Əgər bu itkini kompensasiya etmək mümkün olmasaydı, terapevtik təsirdən də söhbət gedə bilməzdi.

Belə tamamilə kifayət edən əvəzləməni Freyd xəstələrin gələn fikirlərində tapdı, yəni istəksiz, adətən maneə kimi qəbul edilən və buna görə də adi şəraitdə aradan qaldırılan, nəzərdə tutulmuş bir təsvirin əlaqəsini pozmağa meylli olan fikirlərdə. Bu gələn fikirləri ələ keçirmək üçün o, xəstələrdən danışarkən özlərini sərbəst buraxmalarını tələb edir, «məsələn, bir söhbətdə olduğu kimi, insanın bir mövzudan digərinə keçdiyi halda». O, onlara xəstəlik tarixlərini ətraflı danışmağa çağırış etməzdən əvvəl, başlarına gələn hər şeyi, hətta əhəmiyyətsiz hesab etsələr də, aid deyilsə də və ya mənasız olsa da, deməyi tapşırır. Lakin xüsusi vurğu ilə onlardan tələb olunur ki, heç bir fikri və ya gələn fikri bildirişdən kənarlaşdırmasınlar, çünki bu bildiriş onlar üçün utancverici və ya xoşagəlməzdir. Digər hallarda nəzərə alınmayan gələn fikirlərdən ibarət materialı toplamaq səylərində Freyd öz bütün anlayışını müəyyən edən müşahidələri apardı. Artıq xəstəlik tarixinin danışılması zamanı xəstələrdə yaddaş boşluqları ortaya çıxır, istər həqiqi hadisələr unudulsun, istərsə də zaman əlaqələri qarışsın və ya səbəb-nəticə əlaqələri qırılsın, nəticədə anlaşılmaz effektlər yaranır. Hər hansı bir amneziya olmadan nevrotik xəstəlik tarixi mövcud deyil. Danışan şəxsə yaddaşındakı bu boşluqları diqqətin gərgin işi ilə doldurmağa təzyiq edildikdə, müşahidə olunur ki, bu məqsədlə ortaya çıxan gələn fikirlər onun tərəfindən tənqidin bütün vasitələri ilə geri itələnir, ta ki, nəhayət, yaddaş həqiqətən canlandıqda birbaşa narahatlıq hiss edənə qədər. Bu təcrübədən Freyd belə nəticə çıxarır ki, amneziyalar onun sıxışdırma adlandırdığı və onun motivini xoşagəlməzlik hissləri kimi tanıdığı bir prosesin nəticəsidir. Bu sıxışdırmanı törədən psixi qüvvələri, o, bərpa olunmaya qarşı qalxan müqavimətdə hiss etdiyini düşünür.

Müqavimət amili onun nəzəriyyəsinin təməllərindən birinə çevrilmişdir. Digər hallarda müxtəlif bəhanələrlə (yuxarıdakı düsturda qeyd olunduğu kimi) aradan qaldırılan gələn fikirləri o, sıxışdırılmış psixi qurumların (fikirlər və təhriklər) törəmələri, onların reproduksiyasına qarşı mövcud olan müqavimət nəticəsində təhrif olunmuş halları kimi nəzərdən keçirir.

Müqavimət nə qədər böyükdürsə, bu təhrif o qədər geniş olur. İstəksiz gələn fikirlərin sıxışdırılmış psixi materialla əlaqəsində onların terapevtik texnika üçün dəyəri dayanır. Əgər gələn fikirlərdən sıxışdırılmışa, təhriflərdən təhrif olunmuşaya keçməyə imkan verən bir üsul mövcuddursa, onda hipnozsuz da əvvəllər şüursuz olanı ruh həyatında şüura əlçatan etmək olar.

Freyd bundan sonra belə bir yozum sənəti inkişaf etdirmişdir ki, bu sənətin vəzifəsi, təsadüfi düşüncələrin filizindən sıxışdırılmış fikirlərin metal tərkibini, sanki, nümayiş etdirməkdir. Yozum işinin obyekti yalnız xəstənin düşüncələri deyil, həm də şüursuz haqqında biliyə ən birbaşa yolu açan yuxuları, nə qəsdən nə də məqsədyönlü olmayan hərəkətləri (simptomatik hərəkətlər) və gündəlik həyatdakı fəaliyyətlərindəki səhvləri (dil sürçmələri, əl sürüşmələri və s.) əhatə edir. Bu yozum və ya tərcümə texnikasının detalları Freyd tərəfindən hələ dərc edilməmişdir. Onun işarələrindən aydın olur ki, burada empirik olaraq əldə edilmiş bir sıra qaydalar, düşüncələrdən şüursuz materialın necə qurulması, xəstənin düşüncələri tükəndikdə necə başa düşülməli olduğu və belə bir müalicə prosesində ortaya çıxan ən vacib tipik müqavimətlər haqqında təcrübələr nəzərdə tutulur. Freydin 1900-cü ildə dərc etdirdiyi «Yuxuların yozumu» adlı həcmli kitab, belə bir texnikaya girişin sələfi kimi qəbul edilə bilər.

Bu işarələrdən psixoanalitik metodun texnikası haqqında belə nəticə çıxarmaq olar ki, onun kəşfçisi özünə lazımsız əziyyət verib və az mürəkkəb olan hipnotik prosesi tərk etməklə haqsızlıq edib. Lakin bir tərəfdən, psixoanalizin texnikası bir dəfə öyrəndikdən sonra, təsvir edildikdə görünəndən çox daha asan tətbiq olunur; digər tərəfdən isə məqsədə çatmaq üçün başqa yol yoxdur, ona görə də əziyyətli yol hələ də ən qısa yoldur. Hipnozun tənqid oluna bilən cəhəti odur ki, o, müqaviməti örtür və beləliklə həkimə psixi qüvvələrin oyununa nüfuz etməyə imkan vermir. Hipnoz müqaviməti aradan qaldırmır, yalnız ondan yayınır və buna görə də yalnız qeyri-kamil məlumatlar və yalnız müvəqqəti uğurlar verir.

Psixoanalitik metodun həll etməyə çalışdığı vəzifə, mahiyyətcə ekvivalent olan müxtəlif düsturlarla ifadə oluna bilər. Belə demək olar ki, müalicənin vəzifəsi amneziyaları aradan qaldırmaqdır. Əgər bütün xatırlama boşluqları doldurulsa və psixi həyatın bütün sirli təsirləri aydınlaşdırılsa, xəstəliyin davam etməsi, hətta yenidən formalaşması mümkün deyil. Şərti başqa cür ifadə etmək olar: bütün sıxışdırmalar geri qaytarılmalıdır; psixi vəziyyət onda bütün amneziyaların doldurulduğu vəziyyətlə eyni olar. Daha geniş əhəmiyyət kəsb edən başqa bir ifadə belədir: şüursuz olanı şüura əlçatan etmək lazımdır, bu da müqavimətlərin dəf edilməsi ilə baş verir. Lakin bu zaman belə ideal vəziyyətin normal insanda da mövcud olmadığını və müalicəni təqribən bu qədər irəli aparmaq imkanı çox nadir hallarda yarandığını unutmamalıyıq. Sağlamlıq və xəstəlik prinsipial olaraq bir-birindən ayrılmadığı, yalnız praktik olaraq müəyyən edilə bilən bir toplanma həddi ilə ayrıldığı kimi, müalicənin məqsədi də xəstənin praktik sağalması, onun işləmə və həzz alma qabiliyyətinin bərpasından başqa bir şey ola bilməz. Tamamlanmamış müalicə və ya onun qüsurlu uğuru halında, əvvəla, psixi ümumi vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması əldə edilir, halbuki simptomlar, xəstə üçün əhəmiyyəti azalmış olsa da, onu xəstə kimi qeyd etmədən davam edə bilər.

Terapevtik üsul, kiçik modifikasiyalardan başqa, çoxşaxəli histeriyanın bütün simptom obrazları üçün və eyni şəkildə məcburiyyət nevrozlarının bütün təzahürləri üçün eyni qalır. Lakin onun məhdudiyyətsiz tətbiqindən söhbət gedə bilməz. Psixoanalitik metodun təbiəti, həm müalicə olunan şəxslər tərəfindən, həm də xəstəlik obrazını nəzərə alaraq göstərişlər və əks-göstərişlər yaradır. Psixoanaliz üçün ən əlverişli olan, az fırtınalı və ya təhlükəli simptomları olan psixonevrozların xroniki hallarıdır, yəni əvvəlcə məcburiyyət nevrozunun bütün növləri, məcburi düşüncə və məcburi hərəkətlər, daha sonra isə fobiyaların və abuliyanın əsas rol oynadığı histeriya halları, eləcə də histeriyanın bütün somatik təzahürləri, anoreksiya halında olduğu kimi simptomların sürətlə aradan qaldırılmasının həkimin əsas vəzifəsinə çevrilmədiyi dərəcədə. Histeriyanın kəskin hallarında daha sakit mərhələnin gəlməsini gözləmək lazımdır; sinir tükənməsinin ön planda olduğu bütün hallarda, özü də səy tələb edən, yalnız yavaş irəliləyişlər verən və simptomların davam etməsinə bir müddət diqqət yetirə bilməyən üsuldan qaçmaq lazımdır.

Psixoanalizə məruz qoymağın faydalı olacağı şəxsə bir neçə tələb irəli sürülməlidir. Birincisi, o, psixi normal vəziyyətə qabiliyyətli olmalıdır; qarışıqlıq və ya melanxolik depressiya dövründə histeriya halında belə heç nə əldə etmək mümkün deyil. Bundan əlavə, müəyyən dərəcədə təbii zəka və etik inkişaf tələb etmək olar; dəyərsiz şəxslərdə həkimin xəstənin ruh həyatına dərindən nüfuz etməyə qadir edən marağı tezliklə itir. Xarakterin kəskin təhrifləri, həqiqətən degenerativ konstitusiyanın əlamətləri müalicə zamanı demək olar ki, dəf etmək mümkün olmayan müqavimətlərin mənbəyi kimi özünü göstərir. Bu mənada konstitusiya ümumiyyətlə psixoterapiya ilə sağalma imkanlarına bir sərhəd qoyur. Beşinci onilliyə yaxın yaş həddi də psixoanaliz üçün əlverişsiz şərait yaradır. Psixi materialın kütləsi artıq idarə olunmaz hala gəlir, tələb olunan bərpa müddəti çox uzun olur və psixi prosesləri geri qaytarmaq qabiliyyəti zəifləməyə başlayır.

Bu bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq, psixoanaliz üçün uyğun olan şəxslərin sayı son dərəcə böyükdür və Freydin iddialarına görə, bu üsulun bizim terapevtik bacarığımızı genişləndirməsi çox əhəmiyyətlidir. Freyd effektiv müalicə üçün uzun müddətlər, yarım ildən üç ilə qədər tələb edir; lakin o, qeyd edir ki, indiyədək asanlıqla təxmin edilə bilən müxtəlif səbəblər üzündən, əsasən, çox ağır hallarda öz müalicəsini sınaqdan keçirməyə imkan tapıb: çoxillik xəstəlik dövrü olan və tam qabiliyyətsizliyə uğramış, bütün müalicələrdən aldanmış və sanki onun yeni və çox şübhə doğuran üsuluna son sığınacaq kimi müraciət etmiş şəxslər. Daha yüngül xəstəlik hallarında müalicə müddəti çox qısalacaq və gələcək üçün son dərəcə böyük profilaktik qazanc əldə etmək mümkün olacaq.