I. İnsestdən çəkinmə

Uzaq keçmişin insanını onun keçdiyi inkişaf mərhələlərində bizə buraxdığı cansız abidələr və alətlər vasitəsilə, onun sənəti, dini və həyat görüşü haqqında ya birbaşa, ya da ənənə yolu ilə rəvayətlərdə, miflərdə və nağıllarda əldə etdiyimiz xəbərlər vasitəsilə, öz adətlərimizdə və vərdişlərimizdə onun təfəkkür tərzinin qalıqları vasitəsilə tanıyırıq. Bundan başqa, o, müəyyən mənada hələ də bizim müasirimizdir; elə insanlar yaşayır ki, biz onların primitivlərə hələ çox yaxın durduğunu, bizdən qat-qat yaxın olduğunu güman edirik və buna görə də onlarda əvvəlki insanların birbaşa nəsillərini və nümayəndələrini görürük. Biz sözdə vəhşi və yarımvəhşi xalqlar haqqında belə hökm veririk; onların ruh həyatı bizim üçün xüsusi maraq kəsb edir, əgər onda öz inkişafımızın yaxşı qorunmuş bir ilkin mərhələsini görə biliriksə.

Əgər bu ön şərt doğrudursa, o zaman etnoqrafiyanın öyrətdiyi kimi «təbii xalqların psixologiyası» ilə psixoanaliz vasitəsilə məlum olmuş nevrotikin psixologiyasının müqayisəsi çoxsaylı uyğunluqlar aşkara çıxarmalı və bizə artıq məlum olanı burada və orada yeni işıqda görməyə imkan verməlidir.

Xarici və daxili səbəblərə görə bu müqayisə üçün etnoqraflar tərəfindən ən geridə qalmış, ən yoxsul vəhşilər kimi təsvir edilmiş o xalq tayfalarını seçirəm ki, onlar ən gənc qitənin, Avstraliyanın ilk sakinləridir; bu qitə öz faunasında da başqa yerlərdə məhv olub getmiş bu qədər arxaik şeyi bizim üçün qoruyub saxlamışdır.

Avstraliyanın ilk sakinləri ayrıca bir irq sayılır ki, onlar nə fiziki, nə də dil baxımından ən yaxın qonşuları olan melaneziya, polineziya və malay xalqları ilə qohumluq göstərmir. Onlar nə ev, nə də möhkəm daxma tikirlər, torpağı becərmirlər, itdən başqa heç bir ev heyvanı saxlamırlar, hətta dulusçuluq sənətini də bilmirlər. Onlar yalnız öldürdükləri hər cür heyvanların ətindən və qazdıqları köklərdən qidalanırlar. Onlarda padşahlar və ya başçılar məlum deyil, yetkin kişilərin yığıncağı ümumi işlər barədə qərar verir. Onlara ali varlıqlara sitayiş formasında dinin izlərini tanımağın mümkün olub-olmadığı tamamilə şübhəlidir. Su qıtlığı üzündən ən ağır həyat şəraiti ilə mübarizə aparmalı olan qitənin daxilindəki tayfalar hər cəhətdən sahilə yaxın yaşayanlardan daha primitiv görünürlər.

Bu yoxsul çılpaq kanniballardan, əlbəttə, gözləmərik ki, onlar cinsi həyatda bizim mənasında əxlaqlı olsunlar, cinsi həvəslərinə yüksək dərəcədə məhdudiyyət qoymuş olsunlar. Və yenə də öyrənirik ki, onlar ən seçilmiş qayğı və ən ciddi sərtliklə insest cinsi münasibətlərinin qarşısının alınmasını özlərinə məqsəd qoymuşlar. Hətta onların bütün sosial təşkilatı bu niyyətə xidmət edir və ya onun həyata keçirilməsi ilə əlaqəyə gətirilmiş görünür.

Avstraliyalılarda çatışmayan bütün dini və sosial institutların yerində totemizm sistemi mövcuddur. Avstraliya qəbilələri daha kiçik nəsillərə və ya klanlara bölünür, onlardan hər biri öz toteminin adını daşıyır. Bəs totem nədir? Adətən bir heyvan, yeyilə bilən, zərərsiz və ya təhlükəli, qorxulan, daha nadir hallarda bir bitki və ya təbiət qüvvəsi (yağış, su) olur ki, bu da bütün nəsil ilə xüsusi münasibətdədir. Totem, birincisi, nəslin əcdadıdır, sonra isə onun qoruyucu ruhu və köməkçisidir, onlara vəhy göndərir və əgər başqa cür təhlükəlidirsə, öz uşaqlarını tanıyır və onlara toxunmur. Totem üzvləri isə bunun müqabilində müqəddəs, avtomatik cəzalandıran bir öhdəlik altındadırlar: öz totemlərini öldürməmək (məhv etməmək) və onun ətindən (və ya başqa cür təqdim etdiyi ləzzətdən) çəkinmək. Totem xarakteri ayrı bir heyvana və ya ayrı bir varlığa aid deyil, növün bütün fərdlərinə aiddir. Vaxtaşırı bayramlar qeyd olunur ki, bu bayramlarda totem yoldaşları mərasim rəqslərində öz totemlərinin hərəkətlərini və xüsusiyyətlərini təsvir edir və ya təqlid edirlər.

Totem ya ana, ya da ata xətti ilə irsən keçir; birinci növ, ehtimal ki, hər yerdə ilkin olmuş və yalnız sonralar ikinci növlə əvəz edilmişdir. Totemə mənsubiyyət avstraliyalının bütün sosial öhdəliklərinin əsasını təşkil edir, bir tərəfdən qəbilə mənsubiyyətindən kənara çıxır, digər tərəfdən isə qan qohumluğunu arxa plana sıxışdırır².

Totem torpağa və məkana bağlı deyil; totem yoldaşları bir-birindən ayrı yaşayır və başqa totemlərin tərəfdarları ilə sülh içində birgə olurlar³.

İndi isə nəhayət totemizm sisteminin o xüsusiyyətini nəzərə almalıyıq ki, psixoanalitikin marağı da məhz onun sayəsində bu sistemə yönəlir. Totemin qüvvədə olduğu demək olar hər yerdə belə bir qanun da mövcuddur: eyni totemə mənsub üzvlər bir-biri ilə cinsi münasibətə girməməli, deməli, bir-biri ilə evlənməməlidir. Bu, totemlə bağlı olan ekzoqamiyadır.

Ciddi şəkildə tətbiq edilən bu qadağa çox qəribədir. Totemin anlayışından və ya indiyə qədər öyrəndiyimiz xüsusiyyətlərindən heç nə bunu hazırlamır; deməli, bunun totemizm sisteminə necə daxil olduğu anlaşılmır. Buna görə də təəccüblənmirik ki, bəzi tədqiqatçılar düzünə belə güman edirlər: ekzoqamiya ilkin olaraq — zamanların başlanğıcında və mənasına görə — totemizmlə heç bir əlaqəsi olmamış, yalnız nə vaxtsa, nikah məhdudiyyətləri zəruri olduqda, daha dərin bir əlaqə olmadan ona əlavə edilmişdir. Hər halda necə olursa olsun, totemizmlə ekzoqamiyanın birləşməsi mövcuddur və özünü çox möhkəm bir birləşmə kimi göstərir.

Gəlin bu qadağanın mənasını əlavə izahlarla özümüzə aydınlaşdıraq.

a) Bu qadağanın pozulması, digər totem qadağalarında (məsələn, totem heyvanını öldürməmək) olduğu kimi, günahkarların sanki avtomatik olaraq baş verən cəzalandırılmasına buraxılmır, əksinə bütün tayfa tərəfindən ən qətiyyətli şəkildə cəzalandırılır, sanki bütün icmanı təhdid edən bir təhlükəni və ya onu sıxan bir günahı dəf etmək lazımdır. Frazerin⁴ kitabından bəzi cümlələr göstərə bilər ki, bu cür təqsirlər bizim ölçülərimizə görə başqa cəhətdən kifayət qədər əxlaqsız olan bu vəhşilər tərəfindən nə dərəcədə ciddi qarşılanır.

«Avstraliyada qadağan edilmiş bir klana mənsub şəxslə cinsi əlaqə üçün adi cəza ölümdür. Qadının eyni yerli qrupa mənsub olub-olmadığı və ya başqa bir tayfadan müharibədə əsir götürülüb-götürülmədiyi fərq etmir; yanlış klana mənsub bir kişi onu arvadı kimi saxlayarsa, öz klan üzvləri tərəfindən təqib edilərək öldürülür və qadın da beləcə; baxmayaraq ki, bəzi hallarda, müəyyən bir müddət tutulmaqdan yayına bilsələr, təqsir bağışlana bilər. Yeni Cənubi Uelsdəki Ta-Ta-thi tayfasında, nadir hallarda baş verən bu cür hadisələrdə kişi öldürülür, qadın isə yalnız döyülür və ya nizə ilə vurulur, ya da hər ikisi, ta ki az qala ölənə qədər; onu həqiqətən öldürməməyin səbəbi kimi göstərilir ki, ola bilsin o, məcbur edilmişdir. Hətta təsadüfi eşq macəralarında belə klan qadağaları ciddi şəkildə gözlənilir, bu qadağaların hər hansı pozulması ən böyük ikrahla qarşılanır və ölümlə cəzalandırılır (Howitt).»

b) Eyni sərt cəza uşaq doğulmasına səbəb olmayan keçici eşq macəralarına qarşı da tətbiq edildiyindən, qadağanın digər, məsələn, praktik motivləri inandırıcı görünmür.

c) Totem irsi olduğundan və nikah yolu ilə dəyişmədiyindən, qadağanın nəticələrini, məsələn, ana tərəfdən irsilik halında asanlıqla görmək olar. Əgər kişi, məsələn, kenquru toteminə malik bir klana mənsubdursa və emu toteminə malik bir qadınla evlənirsə, uşaqlar, oğlanlar və qızlar, hamısı emudur. Bu nikahdan olan bir oğul üçün totem qaydası ilə anası və özü kimi emu olan bacıları ilə insest əlaqəsi qeyri-mümkün edilir⁵.

d) Lakin yalnız bir xatırlatma kifayətdir ki, totemlə bağlı olan ekzoqamiyanın ana və bacılarla insestin qarşısını almaqdan daha çox şey etdiyini, yəni daha çox şey nəzərdə tutduğunu anlamaq üçün. O, kişi üçün öz soyuna mənsub bütün qadınlarla, yəni ona qan qohumu olmayan bir sıra qadın şəxslərlə cinsi birləşməni də qeyri-mümkün edir, çünki bütün bu qadınlara qan qohumları kimi yanaşır. Mədəni xalqlarda bunun yanında qoyula biləcək hər şeyi çox aşan bu möhtəşəm məhdudiyyətin psixoloji əsaslılığı əvvəlcə görünmür. Yalnız o anlaşılır ki, totemin (heyvanın) əcdad rolü burada çox ciddi qəbul edilir. Eyni totemdən törəyən hər şey qan qohumudur, bir ailədir və bu ailədə ən uzaq qohumluq dərəcələri cinsi birləşmənin mütləq maneəsi kimi tanınır.

Beləliklə, bu vəhşilər bizə qeyri-adi dərəcədə yüksək bir qohumla evlənmə qorxusu və ya qohumla evlənmə həssaslığı göstərirlər ki, bu da bizim yaxşı başa düşmədiyimiz bir xüsusiyyətlə — onların həqiqi qan qohumluğunu totem qohumluğu ilə əvəz etmələri ilə bağlıdır. Lakin biz bu ziddiyyəti həddindən artıq böyütməməliyik və yadda saxlamalıyıq ki, totem qadağaları real qohumla evlənməni xüsusi bir hal olaraq öz içinə alır.

Bu zaman real ailənin totem tayfası ilə əvəz olunmasının necə baş verdiyi bir tapmaca olaraq qalır ki, bunun həlli bəlkə də totemin özünün aydınlaşdırılması ilə üst-üstə düşür. Əlbəttə, düşünmək lazımdır ki, nikah maneələrindən kənara çıxan müəyyən bir cinsi əlaqə azadlığı şəraitində qan qohumluğu və bununla da qohumla evlənmənin qarşısının alınması o qədər etibarsız olur ki, qadağanın başqa bir əsaslandırılmasına ehtiyac duyulur. Buna görə də qeyd etmək artıq olmaz ki, avstraliyalıların adətləri elə sosial şərait və bayram münasibətləri tanıyır ki, bunlarda bir kişinin bir qadın üzərindəki müstəsna nikah hüququ pozulur.

Bu Avstraliya tayfalarının dil istifadəsi⁶ elə bir xüsusiyyət göstərir ki, bu, şübhəsiz ki, bu əlaqəyə aiddir. Yəni onların istifadə etdikləri qohumluq adları iki fərd arasındakı münasibəti deyil, bir fərd ilə bir qrup arasındakı münasibəti nəzərdə tutur; bunlar L. H. Morganın ifadəsinə görə «təsnifatçı» sistemə aiddir. Bu o deməkdir ki, bir kişi «ata» yalnız öz törədicisini deyil, həm də tayfa qanunlarına görə onun anasını nikaha ala biləcək və beləliklə onun atası ola biləcək hər hansı başqa kişini adlandırır; o, «ana» öz doğurucusundan başqa, tayfa qanunlarını pozmadan onun anası ola biləcək hər hansı başqa qadını adlandırır; o, «qardaşlar», «bacılar» yalnız öz həqiqi valideynlərinin uşaqlarını deyil, həm də ona valideyn qrup münasibətində olan bütün adı çəkilən şəxslərin uşaqlarını adlandırır və s. Deməli, iki avstraliyalının bir-birinə verdiyi qohumluq adları mütləq onlar arasında qan qohumluğuna işarə etmir, halbuki bizim dil istifadəmizə görə bunu etməli idi; bunlar daha çox fiziki deyil, sosial münasibətləri bildirir. Bu təsnifatçı sistemə yaxınlaşma bizdə təxminən uşaq otağında tapılır ki, o zaman uşaq valideynlərinin hər bir dostunu və hər bir qadın dostunu «əmi» və «xala» kimi salamlayır, ya da məcazi mənada «Apollonun qardaşları», «Məsihin bacıları» dedikdə.

Bizim üçün bu qədər qəribə olan bu dil istifadəsinin izahı asanlıqla ortaya çıxır ki, onu Rev. L. Fisonun «qrup nikahı» adlandırdığı o nikah institutunun qalığı və əlaməti kimi başa düşək; bunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müəyyən sayda kişilər müəyyən sayda qadınlar üzərində nikah hüquqlarını həyata keçirir. Bu qrup nikahının uşaqları o zaman haqlı olaraq bir-birini qardaş-bacı hesab edərdilər, halbuki onların hamısı eyni anadan doğulmamışdır, və qrupun bütün kişilərini öz ataları hesab edərdilər.

Bəzi müəlliflər, məsələn, Vestermark özünün «Geschichte der menschlichen Ehe⁷» əsərində başqalarının qrup qohumluq adlarının mövcudluğundan çıxardıqları nəticələrə qarşı çıxsalar da, Avstraliya vəhşilərinin ən yaxşı biliciləri təsnifat xarakterli qohumluq adlarının qrup nikahı dövründən qalmış qalıq kimi qəbul edilməli olduğu barədə həmfikirdirlər. Hətta Spencer və Gillenə⁸ görə, Urabunna və Diri tayfalarında qrup nikahının müəyyən bir formasının bu gün də mövcud olduğunu müəyyən etmək mümkündür. Deməli, bu xalqlarda qrup nikahı fərdi nikahdan əvvəl olmuş və dildə və adətlərdə aydın izlər qoymadan yoxa çıxmamışdır.

Lakin fərdi nikahı qrup nikahı ilə əvəz etsək, həmin xalqlarda rastlaşdığımız insestdən çəkinmənin görünən həddindən artıqlığı bizə anlaşılan olar. Totem ekzoqamiyası, yəni eyni klanın üzvləri arasında cinsi əlaqənin qadağan edilməsi, qrup insestinin qarşısını almaq üçün uyğun vasitə kimi görünür; bu vasitə sonradan fiksasiya edilmiş və öz motivləşdirməsini uzun müddətlər boyu qoruyub saxlamışdır.

Əgər beləliklə, Avstraliya vəhşilərinin nikah məhdudiyyətlərini öz motivləşdirməsi baxımından başa düşdüyümüzə inanırıqsa, onda hələ də öyrənməliyik ki, həqiqi şərait daha geniş, ilk baxışda çaşdırıcı olan bir mürəkkəbliyi ortaya qoyur. Belə ki, Avstraliyada totem sərhədindən başqa heç bir qadağası olmayan çox az tayfa var. Çoxu elə təşkil olunmuşdur ki, onlar əvvəlcə iki bölməyə parçalanır; bunlara nikah sinifləri (ingiliscə: Phrathries) deyilmişdir. Bu nikah siniflərinin hər biri ekzoqamdır və bir çox totem qohumluq qruplarını əhatə edir. Adətən hər nikah sinfi daha iki alt sinfə (Subphrathries) bölünür, bütün tayfa isə dördə; alt siniflər beləliklə fratriyalarla totem qohumluq qrupları arasında dayanır.

Avstraliya tayfasının təşkilinin tipik, kifayət qədər tez-tez reallaşan sxemi belə görünür:

Fratriyalar

a b / \ / \ / \.......... / \ / \.... /...... \ / \... /...\ c. d.... e f /|\.... /|\..... /|\ /|\ / | \.... / | \...... / | \ / | \ / | \.../..|..\. / | \ / | \ / | \ / | \ / | \ / | \ A B C D E F 1 2 3 4 5 6

On iki totem qohumluq qrupu dörd alt sinifdə və iki sinifdə yerləşdirilmişdir. Bütün bölmələr ekzoqamdır⁹. c alt sinfi e ilə, d alt sinfi f ilə ekzoqam bir vahid təşkil edir. Bu qurumların nəticəsi, yəni təmayülü şübhəsizdir; bu yolla nikah seçiminin və cinsi azadlığın daha da məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarılır. Yalnız on iki totem qohumluq qrupu mövcud olsaydı, hər qohumluq qrupunun hər üzvü üçün — hər qohumluq qrupunda eyni insan sayı nəzərdə tutulmaqla — tayfanın bütün qadınlarının 11/12-si seçim üçün əlçatan olardı. İki fratriyanın mövcudluğu bu sayı 6/12 = 1/2-yə məhdudlaşdırır; A totemindən olan kişi yalnız 1-6 qohumluq qruplarından bir qadınla evlənə bilər. İki alt sinfin tətbiqi ilə seçim 3/12 = 1/4-ə düşür; A totemindən olan kişi nikah seçimini 4, 5, 6 totemlərinin qadınları ilə məhdudlaşdırmalıdır.

Nikah siniflərinin — bəzi tayfalarda səkkizə qədər olan bu siniflərin — totem qəbilələri ilə tarixi münasibətləri tamamilə aydınlaşdırılmamışdır. Yalnız görünür ki, bu qurumlar totem ekzoqamiyasının nail olduğu şeyə nail olmaq istəyir və daha da çoxuna can atır. Lakin totem ekzoqamiyası müqəddəs bir nizamnamə təəssüratı doğurduğu halda — necə yarandığı bilinməyən, yəni bir adət — nikah siniflərinin, onların bölmələrinin və bunlara bağlanmış şərtlərin mürəkkəb institutları sanki məqsədli qanunvericilikdən qaynaqlanır; bəlkə də insestin qarşısının alınması vəzifəsini yenidən öhdəsinə götürmüşdü, çünki totemin təsiri zəifləməkdə idi. Və bildiyimiz kimi, totem sistemi tayfanın bütün digər sosial öhdəliklərinin və əxlaqi məhdudiyyətlərinin əsasını təşkil etdiyi halda, fratriyaların əhəmiyyəti ümumiyyətlə onların vasitəsilə hədəflənən nikah seçiminin tənzimlənməsində tükənir.

Nikah sinifləri sisteminin sonrakı inkişafında təbii və qrup insestinin qarşısının alınmasından kənara çıxmaq və daha uzaq qrup qohumları arasında nikahları qadağan etmək cəhdi görünür; katolik kilsəsinin etdiyi kimi, o, əzəldən qardaş-bacılar üçün qüvvədə olan nikah qadağalarını əmiuşağı qohumluğuna yaymış və bunun əvəzində ruhani qohumluq dərəcələrini icad etmişdi¹⁰.

Nikah siniflərinin mənşəyi və mənası, habelə onların totemlə münasibəti haqqında son dərəcə dolaşıq və aydınlaşdırılmamış müzakirələrə daha dərindən girmək bizim marağımıza az xidmət edərdi. Bizim məqsədlərimiz üçün avstraliyalıların və digər vəhşi xalqların insestin qarşısını almaq üçün sərf etdikləri böyük qayğıya işarə etmək kifayətdir¹¹. Deməliyik ki, bu vəhşilər hətta bizdən də insestə qarşı həssasdırlar. Yəqin ki, onlara vəsvəsə daha yaxındır, ona görə də ona qarşı daha geniş müdafiəyə ehtiyac duyurlar.

Lakin bu xalqların insest qorxusu təsvir olunan institutların qurulması ilə kifayətlənmir; bu institutlar bizə əsasən qrup insestinə qarşı yönəlmiş görünür. Bizim anladığımız mənada yaxın qohumların fərdi ünsiyyətini qoruyan, demək olar ki, dini sərtliklə riayət olunan və məqsədi bizə az qala şübhəsiz görünən bir sıra «adətləri» də əlavə etməliyik. Bu adətləri və ya adət qadağalarını «çəkinmələr» (avoidances) adlandırmaq olar. Onların yayılması avstraliyalı totem xalqlarından çox uzaqlara gedir. Lakin burada da oxuculardan zəngin materialdan fraqmentar bir seçmə ilə kifayətlənmələrini xahiş etməli olacağam.

Melaneziyada bu cür məhdudlaşdırıcı qadağalar oğlanın ana və bacılarla ünsiyyətinə qarşı yönəlmişdir. Belə ki, məsələn, Yeni Hebridlərə aid olan Lepers adasında oğlan müəyyən yaşdan etibarən ana evini tərk edir və «klub evinə» köçür, burada artıq müntəzəm olaraq yatır və yeməklərini qəbul edir. O, hələ də evinə baş çəkə bilər ki, orada yemək tələb etsin; lakin bacısı evdədirsə, yeməkdən əvvəl oradan getməlidir; bacısı yoxdursa, qapının yanında yemək üçün otura bilər. Qardaş və bacı təsadüfən açıq havada rastlaşsalar, bacı qaçmalıdır və ya yan tərəfə gizlənməlidir. Oğlan qumda müəyyən ayaq izlərini bacısının izləri kimi tanıyırsa, onların ardınca getməyəcək, necə ki, bacısı da onun izlərinin ardınca getməyəcək. Hətta o, onun adını belə çəkməyəcək və adının tərkib hissəsi kimi daxil olan hər hansı geniş yayılmış sözü işlətməkdən çəkinəcək. Yetkinlik mərasimi ilə başlayan bu qaçınma bütün həyat boyu saxlanılır. Ana ilə oğlu arasındakı təmkinillik illər keçdikcə artır, hər halda əsasən ananın tərəfindədir. O, ona yemək gətirdikdə, onu özü vermir, qarşısına qoyur, həmçinin ona səmimi müraciət etmir, bizim dil istifadəmizə görə, ona «sən» demir, «siz» deyir. Oxşar adətlər Yeni Kaledoniyada hökm sürür. Qardaş və bacı bir-birinə rast gəldikdə, bacı kolluğa qaçır, qardaş isə başını ona çevirmədən keçib gedir¹².

Yeni Britaniyada Qazel yarımadasında bacı evləndiyi andan qardaşı ilə artıq danışa bilməz, onun adını da artıq çəkmir, əvəzinə onu bir dolayı ifadə ilə göstərir¹³.

Yeni Meklenburqda əmiuşağı və bibiuşağı (hər növdən olmasa da) bu cür məhdudiyyətlərə məruz qalır, eyni zamanda qardaş və bacı da. Onlar bir-birinə yaxınlaşa bilməz, bir-birinə əl verə bilməz, hədiyyə verə bilməz, lakin bir neçə addım məsafədən bir-biri ilə danışa bilərlər. Bacı ilə insest üçün cəza asılmaqla ölümdür¹⁴.

Fici adalarında bu qaçınma qaydaları xüsusilə sərtdir; onlar orada yalnız qan qohumluğuna deyil, hətta qrup bacısına da aiddir. Bu vəhşilərin müqəddəs orgiyaları tanıdığını eşitdikdə, məhz bu qadağan olunmuş qohumluq dərəcələrinin cinsi birləşmə axtardığını eşitdikdə, bu bizə bir o qədər qəribə təsir edir, əgər bu ziddiyyətdən qadağanın izahı üçün istifadə etməyi üstün tutmuruqsa, onun üzərində təəccüblənməkdənsə¹⁵.

Sumatrada battalar arasında qaçınma əmrləri bütün yaxın qohumluq münasibətlərinə aiddir. Məsələn, bir batta üçün öz bacısını axşam məclisinə müşayiət etmək son dərəcə təhqiredici olardı. Bir batta qardaşı bacısının yanında, hətta başqa şəxslər də iştirak etsələr belə, özünü narahat hiss edəcəkdir. Onlardan biri evə girərsə, digər tərəf çıxıb getməyi üstün tutur. Ata da qızı ilə tək evdə qalmayacaq, ana da oğlu ilə eyni şəkildə. Bu adətlər barədə məlumat verən holland missioneri əlavə edir ki, təəssüf ki, o, bunları çox əsaslı hesab etməlidir. Bu xalq arasında kişinin qadınla tək qalmasının nalayiq yaxınlığa gətirib çıxaracağı heç bir şübhə olmadan qəbul edilir və yaxın qan qohumlarının cinsi əlaqəsindən hər cür cəza və pis nəticələr gözlədikləri üçün, bu cür qadağalarla bütün vəsvəsələrdən yayınmaqla düzgün hərəkət edirlər¹⁶.

Afrikada Delagoa körfəzi sahilindəki barongolar arasında təəccüblü şəkildə ən sərt ehtiyat tədbirləri baldızına, yəni öz arvadının qardaşının arvadına aiddir. Əgər kişi bu təhlükəli şəxslə haradasa rastlaşarsa, diqqətlə ondan yayınır. O, onunla bir qabdan yemək yeməyə cəsarət etmir, ona yalnız çəkinərək müraciət edir, onun daxmasına girməyə özünü qadir bilmir və onu yalnız titrəyən səslə salamlayır¹⁷.

Britaniya Şərqi Afrikasındakı akambalar (yaxud vakambalar) arasında daha tez-tez rast gəlinəcəyi gözlənilən bir qaçınma əmri hökm sürür. Bir qız yetkinlik yaşına çatması ilə evlənməsi arasındakı dövrdə öz atasından diqqətlə yayınmalıdır. Küçədə ona rast gələrsə gizlənir, heç vaxt onun yanında oturmağa cəhd etmir və nişanlanma anına qədər özünü belə aparır. Evlənmədən sonra atası ilə ünsiyyətinə artıq heç bir maneə qoyulmur¹⁸.

Ən geniş yayılmış, ən sərt və sivil xalqlar üçün də ən maraqlı olan qaçınma kişi ilə qayınanası arasındakı ünsiyyəti məhdudlaşdırandır. Bu, Avstraliyada tamamilə ümumidir, lakin Melaneziya, Polineziya və Afrika zənci xalqları arasında da totemizm və qrup qohumluğunun izləri çatdığı qədər, bəlkə də ondan da kənara qədər qüvvədədir. Bu xalqların bəzilərində qadının qayınatası ilə zərərsiz ünsiyyətinə qarşı oxşar qadağalar mövcuddur, lakin bunlar heç də o qədər sabit və o qədər ciddi deyildir. Ayrı-ayrı hallarda hər iki qayınata və qayınana qaçınma obyekti olur.

Biz etnoqrafik yayılma ilə qayınanadan qaçınmanın məzmunu və məqsədi qədər maraqlandığımız üçün, burada da bir neçə misalın verilməsi ilə kifayətlənəcəyəm.

Banks adalarında bu əmrlər çox sərt və diqqətlə dəqiq gözlənilir. Kişi qayınanasının yaxınlığından qayınanasının ondan yayındığı kimi yayınacaqdır. Əgər onlar təsadüfən bir cığırda rastlaşsalar, qadın kənara çəkilir və kişi keçib gedənə qədər ona arxa çevirir, yaxud kişi də eyni şeyi edir.

Vanna Lavada (Port Patteson) kişi, qabaran dalğa qumda qayınanasının ayaq izlərini yuyub aparmayınca, sahil boyu onun arxasınca belə getməz. Lakin onlar müəyyən məsafədən bir-biri ilə danışa bilərlər. Onun qayınanasının adını çəkməsi və ya qayınananın kürəkəninin adını çəkməsi qətiyyən mümkün deyil¹⁹.

Solomon adalarında kişi evləndiyi gündən qayınanasını nə görə, nə də onunla danışa bilər. Əgər onunla rastlaşarsa, onu tanıyırmış kimi davranmaz, əksinə, bacardığı qədər tez qaçıb gizlənər²⁰.

Zulu kaffirlərində adət tələb edir ki, kişi qayınanasından utansın, onun yanında olmaqdan yayınmaq üçün hər şeyi etsin. O, qayınanasının olduğu daxmaya girməz və bir-birləri ilə rastlaşdıqda kişi və ya qayınana kənara çəkilər, məsələn, qadın bir kolun arxasında gizlənər, kişi isə qalxanını üzünə tutar. Əgər bir-birlərindən yayına bilməsələr və qadının özünü örtmək üçün başqa bir şeyi olmasa, heç olmasa başına bir dəstə ot bağlayar ki, mərasimə əməl olunsun. Onlar arasındakı ünsiyyət ya üçüncü bir şəxs vasitəsilə təmin edilməlidir, ya da aralarında hər hansı bir maneə, məsələn, kraalın hasarı olduqda, müəyyən məsafədən bir-birinə qışqıra bilərlər. Onlardan heç biri digərinin adını dilinə gətirməməlidir²¹.

Nilin mənbə bölgəsində yaşayan bir zənci tayfası olan basoqalarda kişi qayınanası ilə yalnız qayınana evin başqa bir otağında olduqda və kişi tərəfindən görünmədikdə danışa bilər. Bu xalq, yeri gəlmişkən, insestdən o qədər iyrənir ki, hətta ev heyvanlarında belə ona cəzasız yol vermir²².

Yaxın qohumlar arasındakı digər qaçınmaların məqsədi və mənası şübhə doğurmadığından, belə ki, onlar bütün müşahidəçilər tərəfindən insestə qarşı qoruyucu tədbirlər kimi başa düşülür, qayınana ilə ünsiyyətə aid qadağalar bəzi tərəflərdən başqa bir yozum almışdır. Bütün bu xalqların kişinin qarşısına onun anası ola biləcək, amma əslində olmayan yaşlı bir qadın surətində çıxan vəsvəsədən bu qədər böyük təşviş göstərməsi haqlı olaraq anlaşılmaz görünürdü²³.

Bu etiraz Fisonun təfsirinə qarşı da irəli sürülmüşdür; o, diqqəti ona yönəltmişdi ki, müəyyən nikah sinfi sistemləri bir kişi ilə qayınanası arasındakı nikahı nəzəri olaraq qeyri-mümkün etməməklə bir boşluq göstərir; buna görə də bu ehtimala qarşı xüsusi bir təminata ehtiyac olardı.

Ser J. Lubbock özünün «Origin of civilisation» əsərində qayınananın kürəkənə qarşı davranışını keçmişdəki qaçırma nikahına (marriage by capture) bağlayır. «Qadın qaçırma həqiqətən mövcud olduğu müddətdə valideynlərin qəzəbi də kifayət qədər ciddi olmuşdur. Bu nikah formasından yalnız simvollar qaldıqda, valideynlərin qəzəbi də simvolikləşdirildi və bu adət mənşəyi unudulduqdan sonra da davam etdi.» Crawley bu izah cəhdinin faktiki müşahidənin təfərrüatlarını nə qədər az əhatə etdiyini asanlıqla göstərə biləcək.

E. B. Tylor hesab edir ki, qayınananın kürəkənə qarşı rəftarı arvadın ailəsi tərəfindən bir növ «tanımama» (cutting) formasından başqa bir şey deyil. Kişi yad sayılır və bu, ilk uşaq doğulana qədər belə davam edir. Lakin sonuncu şərtin qadağanı ləğv etmədiyi hallar bir yana, bu izah ona görə etiraza məruz qalır ki, o, adətin kürəkənlə qayınana arasındakı münasibətə yönəlməsini aydınlaşdırmır, yəni cinsi amili gözdən qaçırır və qaçınma qadağalarında ifadəsini tapan, demək olar ki, müqəddəs ikrah anını nəzərə almır²⁴.

Qadağanın əsası soruşulan bir zulu qadını zəriflikdən qaynaqlanan cavab vermişdi: Onun arvadını əmizdirmiş döşləri görməsi doğru deyil²⁵.

Məlumdur ki, kürəkənlə qayınana arasındakı münasibət mədəni xalqlarda da ailə təşkilatının həssas tərəflərindən birinə aiddir. Avropanın və Amerikanın ağ xalqlarının cəmiyyətində hər ikisi üçün artıq qaçınma qadağaları mövcud deyil, lakin belə qadağalar adət olaraq hələ də mövcud olsaydı və konkret bir fərdlər tərəfindən yenidən qurulmasına ehtiyac olmasaydı, çox vaxt xeyli çəkişmə və xoşagəlməzlikdən qaçınılardı. Bəzi avropalıya vəhşi xalqların öz qaçınma qadağaları vasitəsilə bir-birinə bu qədər yaxın qohum olmuş iki şəxs arasında yaxın münasibətin yaradılmasını əvvəlcədən istisna etmələri yüksək hikmət aktı kimi görünə bilər. Şübhəsizdir ki, qayınana və kürəkənin psixoloji vəziyyətində onlar arasındakı düşmənçiliyi gücləndirən və birgə yaşayışlarını çətinləşdirən bir şey vardır. Mədəni xalqların zarafatının məhz qayınana mövzusunu bu qədər həvəslə obyekt seçməsi, məncə, hər ikisi arasındakı hiss münasibətlərinin bir-birinə kəskin zidd olan komponentlər daşıdığına işarə edir. Mən hesab edirəm ki, bu münasibət əslində «ambivalent», bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən, mehriban və düşmən təhriklərdən təşəkkül tapmış bir münasibətdir.

Bu həyəcanların müəyyən bir payı aydın şəkildə üzə çıxır: qayınana tərəfdən qızının sahibliyindən əl çəkmək istəməməsi, ona təslim edildiyi yad adama qarşı etimadsızlıq, öz evində alışdığı hökmran mövqeyi qoruyub saxlama təmayülü. Kişi tərəfdən isə artıq heç bir yad iradəyə tabe olmamaq qətiyyəti, ondan əvvəl arvadının məhəbbətinə sahib olmuş bütün şəxslərə qarşı qısqanclıq və -- və sonuncu, lakin ən azı deyil -- cinsi həddən artıq qiymətləndirmə illüziyasında narahat edilməyə qarşı xoşagəlməzlik. Belə bir narahatlıq çox vaxt qayınananın şəxsindən qaynaqlanır; o, bir çox ümumi cizgiləri ilə ona qızını xatırladır, lakin yenə də arvadını ona dəyərli edən gənclik, gözəllik və psixi təravət cazibələrinin hamısından məhrumdur.

Ayrı-ayrı insanların psixoanalitik tədqiqi bizə verdiyi gizli ruh hərəkətləri haqqında bilik, bu motivlərə başqalarını da əlavə etməyə imkan verir. Qadının psixoseksual ehtiyacları nikahda və ailə həyatında təmin edilməli olduqda, nikah münasibətinin vaxtsız bitməsi və hiss həyatındakı hadisəsizlik üzündən onu həmişə narazılıq təhlükəsi təhdid edir. Qocalan ana özünü bundan uşaqlarına empatiya, onlarla eyniləşmə yolu ilə qoruyur; onların hisslə yüklü yaşantılarını özününkü edir. Deyirlər ki, valideynlər uşaqları ilə gənc qalırlar; bu, həqiqətən də valideynlərin uşaqlarından çıxardıqları ən dəyərli ruhi qazanclardan biridir. Uşaqsızlıq halında isə öz nikahı üçün zəruri olan təvazökarlığa dözmək üçün ən yaxşı imkanlardan biri beləcə aradan düşür. Ananın qızına bu empatiyası asanlıqla o yerə çatır ki, o, qızının sevdiyi kişiyə -- özü də aşiq olur; bu, kəskin hallarda bu hiss quruluşuna qarşı şiddətli ruhi müqavimət nəticəsində nevrotik xəstəliyin ağır formalarına gətirib çıxarır. Qayınanada belə bir aşiqliyə təmayül hər halda çox tez-tez olur və ya bu təmayülün özü, ya da ona qarşı işləyən meyl qayınananın ruhunda bir-biri ilə güləşən qüvvələrin qarışıqlığına qoşulur. Çox vaxt məhz sevgi həyəcanının qeyri-nəvazişli, sadist komponenti kürəkənə yönəldilir ki, qadağan olunmuş, nəvazişli komponent daha etibarlı şəkildə boğsun.

Kişi üçün qayınana ilə münasibət oxşar təhriklərlə mürəkkəbləşir, lakin bunlar başqa mənbələrdən qaynaqlanır. Obyekt seçimi yolu onu adətən anasının, bəlkə də bacısının obrazı üzərindən sevgi obyektinə aparmışdır; insest maneəsi nəticəsində onun meyli uşaqlığının hər iki əziz şəxsindən sürüşərək, onların bənzərini xarici bir obyektdə tapmışdır. İndi öz anasının, həm də bacısının anasının yerinə qayınananın keçdiyini görür; qədim seçimə geri sürüşmək təmayülü inkişaf edir, lakin onun içindəki hər şey buna qarşı çıxır. Onun insest həyəcanı tələb edir ki, sevgi seçiminin genealogiyası ona xatırladılmasın; qayınananın aktuallığı — onu anası kimi əzəldən tanımadığı üçün onun obrazı şüursuzda dəyişməz saxlanıla bilmişdir — ona imtinanı asanlaşdırır. Hiss qarışığına xüsusi bir qıcıqlanma və kin əlavəsi bizə güman etməyə imkan verir ki, qayınana əslində kürəkən üçün bir insest sınağı təmsil edir, necə ki digər tərəfdən tez-tez rast gəlinir ki, kişi açıq şəkildə əvvəlcə sonrakı qayınanasına aşiq olur, sonra isə meyli onun qızına keçir.

Mən vəhşilərdə kürəkən və qayınana arasındakı qaçınmanın məhz münasibətin bu insest amili tərəfindən motivləşdirildiyi fərziyyəsini qəbul etməkdə heç bir maneə görmürəm. Beləliklə, bu primitiv xalqların bu qədər ciddi tətbiq edilən «qaçınmalar»ının izahında biz Fisonun əvvəlcə irəli sürdüyü fikrə üstünlük verərdik ki, o, bu qaydalarda yenə də yalnız mümkün insestə qarşı bir müdafiə görür. Eyni şey qan və ya nikah qohumları arasındakı bütün digər qaçınmalar üçün də keçərli olardı. Yalnız fərq qalardı ki, birinci halda insest birbaşa olandır, qarşısını alma niyyəti şüurlu ola bilərdi; digər halda isə, qayınana münasibətini də əhatə edən halda, insest bir fantaziya sınağı, şüursuz ara halqalar vasitəsilə ötürülən bir şey olardı.

Yuxarıdakı izahlarımızda xalqların psixologiyasının faktlarının psixoanalitik baxışın tətbiqi ilə yeni bir anlayışda görülə biləcəyini göstərmək üçün az fürsət tapdıq, çünki vəhşilərin insestdən çəkinməsi çoxdan bu kimi tanınmışdır və heç bir əlavə izaha ehtiyac duymur. Onun qiymətləndirilməsinə əlavə edə biləcəyimiz şey, bunun xüsusilə infantil bir cizgi və nevrotikin ruhi həyatı ilə gözəçarpan bir uyğunluq olduğu ifadəsidir. Psixoanaliz bizə öyrətmişdir ki, oğlanın ilk cinsi obyekt seçimi insest xarakteri daşıyır, qadağan edilmiş obyektlərə, ana və bacıya aid olur və bizə həm də yetkinləşənin insest cazibəsindən özünü necə azad etdiyi yolları tanıtmışdır. Lakin nevrotik bizə müntəzəm olaraq psixi infantilizmin bir parçasını təmsil edir, o ya psixoseksuallığın uşaqlıq münasibətlərindən özünü azad etməyi bacarmamışdır, ya da onlara geri qayıtmışdır. (İnkişafın ləngiməsi və geriləmə.) Onun şüursuz ruhi həyatında buna görə hələ də və ya yenidən libidonun insest fiksasiyaları başlıca rol oynayır. Biz valideynlərə insest arzusu tərəfindən idarə olunan münasibəti nevrozun nüvə kompleksi elan etmək nöqtəsinə gəldik. İnsestin nevroz üçün bu əhəmiyyətinin aşkara çıxarılması təbii olaraq böyüklərin və normalların ən ümumi inamsızlığı ilə qarşılaşır; eyni rədd cavabı, məsələn, Otto Rankın əsərlərinə də çıxacaqdır, hansı ki, getdikcə daha böyük həcmdə göstərir ki, insest mövzusu şairanə marağın mərkəzində nə qədər çox dayanır və saysız-hesabsız variasiyalarda və təhriflərdə poeziyaya material verir. Biz inanmağa məcburuq ki, bu cür rədd cavabı hər şeydən əvvəl insanın bir vaxtlar mövcud olmuş, o vaxtdan bəri sıxışdırmaya məruz qalmış insest arzularına qarşı dərin nifrətinin məhsuludur. Buna görə də vəhşi xalqlarda göstərə bilmək bizim üçün əhəmiyyətsiz deyil ki, onlar insanın sonralar şüursuzluğa məhkum edilmiş insest arzularını hələ də təhlükəli kimi hiss edir və ən kəskin müdafiə tədbirlərinə layiq sayırlar.