II. Tabu və hiss təzahürlərinin ambivalentliyi

Tabu polineziya sözüdür, onun tərcüməsi bizə çətinlik törədir, çünki onunla işarələnən anlayış artıq bizdə yoxdur. Qədim romalılara o hələ tanış idi; onların sacer sözü polineziyalıların tabusu ilə eyni idi. Yunanların agos, yəhudilərin Kodausch sözü də polineziyalıların öz tabusu ilə, Amerikada, Afrikada (Madaqaskar), Şimali və Mərkəzi Asiyada bir çox xalqların analoji işarələrlə ifadə etdikləri ilə eyni mənanı daşımış olmalıdır.

Tabunun mənası bizim üçün iki əks istiqamətdə ayrılır. O, bir tərəfdən bizə: müqəddəs, təqdis edilmiş, digər tərəfdən: qorxulu, təhlükəli, qadağan edilmiş, natəmiz deməkdir. Tabunun əksi polineziya dilində noa — adi, hamıya açıq deməkdir. Beləliklə, tabuya bir növ ehtiyat anlayışı yapışır, tabu həm də əsasən qadağalarda və məhdudiyyətlərdə özünü göstərir. Bizim «müqəddəs çəkinmə» birləşməmiz çox vaxt tabunun mənası ilə üst-üstə düşərdi.

Tabu məhdudiyyətləri dini və ya əxlaqi qadağalardan başqa bir şeydir. Onlar bir tanrının əmrinə qaytarılmır, əksinə, əslində öz-özünü qadağan edirlər; onları əxlaq qadağalarından ayıran cəhət odur ki, onlar ümumiyyətlə çəkinmələri zəruri elan edən və bu zərurəti əsaslandıran bir sistemə daxil edilməkdən məhrumdur. Tabu qadağaları hər cür əsaslandırmadan məhrumdur; onların mənşəyi bilinmir; bizim üçün anlaşılmaz olaraq, onların hökmranlığı altında olanlara öz-özünə aydın görünür.

Vundt²⁶ tabunu bəşəriyyətin ən qədim yazılmamış qanun məcəlləsi adlandırır. Ümumiyyətlə qəbul edilir ki, tabu tanrılardan daha qədimdir və hər hansı dindən əvvəlki dövrlərə qədər uzanır.

Tabunun qərəzsiz təsvirinə ehtiyac duyduğumuz üçün, onu psixoanalitik mülahizəyə məruz qoymaq məqsədilə, indi «Encyclopedia Britannica²⁷»nın «Taboo» məqaləsindən bir çıxarışı təqdim edirəm; bu məqalənin müəllifi antropoloq Northcote W. Thomasdır.

«Ciddi mənada tabu yalnız a) şəxslərin və ya şeylərin müqəddəs (və ya natəmiz) xarakterini, b) bu xarakterdən irəli gələn məhdudiyyət növünü və c) bu qadağanın pozulmasından doğan müqəddəsliyi (və ya natəmizlığı) əhatə edir. Polineziyada tabunun əksi 'noa' adlanır ki, bu da 'adi' və ya 'ümumi' deməkdir...»

«Daha geniş mənada tabunun müxtəlif növlərini ayırd etmək olar: 1. Təbii və ya birbaşa tabu ki, bu, bir şəxsə və ya şeyə yapışan gizli bir qüvvənin (Mana) nəticəsidir; 2. Ötürülmüş və ya dolayı tabu ki, bu da həmin qüvvədən qaynaqlanır, lakin ya a) əldə edilmişdir, ya da b) bir kahin, başçı və ya başqa kimsə tərəfindən ötürülmüşdür; nəhayət 3. Digər ikisinin arasında ortada duran bir tabu, yəni hər iki amilin nəzərə alındığı hal, məsələn, bir kişinin bir qadını mənimsəməsi zamanı olduğu kimi. Tabu adı başqa ritual məhdudiyyətlərə də tətbiq edilir, lakin daha doğrusu dini qadağa adlandırıla biləcək hər şeyi tabuya aid etmək lazım deyil.»

«Tabunun məqsədləri müxtəlif növdür: birbaşa tabular a) başçılar, kahinlər kimi əhəmiyyətli şəxsləri və əşyaları və buna bənzərləri mümkün zərərdən qorumağı; b) zəifləri — qadınları, uşaqları və ümumiyyətlə adi insanları — kahinlərin və başçıların qüdrətli manasından (magiya gücünə) qorumağı; c) cəsədlərə toxunma, müəyyən yeməklərin yeyilməsi və s. ilə bağlı təhlükələrdən qorumağı; d) doğum, kişi təqdisi, nikah, cinsi fəaliyyətlər kimi mühüm həyat aktlarının pozulmasına qorumağı; e) insan varlıqlarını tanrıların və demonların gücünə və ya qəzəbinə qarşı qorumağı²⁸; f) doğulmamışları və kiçik uşaqları, valideynlərindən olan xüsusi simpatik asılılıqları nəticəsində onlara təhdid edən müxtəlif təhlükələrdən qorumağı nəzərdə tutur, məsələn, valideynlər müəyyən şeylər etdikdə və ya yeyilməsi uşaqlara xüsusi xassələr keçirə biləcək yeməkləri qəbul etdikdə. Tabunun başqa bir istifadəsi bir şəxsin əmlakını, alətlərini, tarlasını və s. oğrulardan qorumaqdır.»

«Tabunun pozulmasına görə cəza ilkin olaraq, ehtimal ki, daxili, avtomatik təsir edən bir mexanizmə buraxılır. Pozulmuş tabu özü qisas alır. Əgər tabunun əlaqəyə girdiyi tanrılar və demonlar haqqında təsəvvürlər buna əlavə olunarsa, tanrının gücündən avtomatik cəza gözlənilir. Digər hallarda, ehtimal ki, anlayışın sonrakı inkişafı nəticəsində, cəzanı cəmiyyət öz üzərinə götürür — hərəkəti ilə yoldaşlarını təhlükəyə atmış cəsarətlinin cəzasını. Beləliklə, bəşəriyyətin ilk cəza sistemləri də tabuya bağlanır.»

«Kim tabunu pozmuşsa, bununla özü tabu olmuşdur. Tabunun pozulmasından yaranan müəyyən təhlükələr tövbə hərəkətləri və təmizlənmə mərasimləri ilə dəf edilə bilər.»

«Tabunun mənbəyi olaraq şəxslərə və ruhlara yapışan və onlardan cansız əşyalar vasitəsilə keçə bilən özünəməxsus bir sehrli qüvvə sayılır. Tabu olan şəxslər və ya şeylər elektrik yüklü əşyalarla müqayisə edilə bilər; onlar dəhşətli bir qüvvənin məskənidir, bu qüvvə toxunma yolu ilə keçir və boşalmanı doğuran orqanizm ona müqavimət göstərmək üçün çox zəif olduqda, fəlakətli təsirlərlə azad olur. Deməli, tabunun pozulmasının nəticəsi yalnız tabu obyektinə yapışan sehrli qüvvənin intensivliyindən deyil, həm də bu qüvvəyə qarşı çıxan pozucunun mana gücünün güclülüyündən asılıdır. Belə ki, məsələn, padşahlar və kahinlər böyük bir qüvvə sahibidir və onlarla birbaşa təmasda olmaq təbəələri üçün ölüm olardı, lakin bir vəzir və ya adi manadan daha çoxuna malik başqa bir şəxs onlarla təhlükəsiz ünsiyyətdə ola bilər və bu vasitəçilər də öz növbəsində tabeliyində olanlara onlara yaxınlaşmağa icazə verə bilər, onları təhlükəyə salmadan. Həmçinin ötürülən tabular da mənası baxımından çıxdıqları şəxsin manasından asılıdır; əgər bir padşah və ya kahin bir tabu qoyursa, bu, adi bir insandan gəldiyindən daha təsirli olur.»

Tabunun ötürülə bilməsi, çox güman ki, onun kəffarə mərasimləri ilə aradan qaldırılmasına cəhd edilməsinə səbəb olan xüsusiyyətdir.

«Daimi və müvəqqəti tabular var. Kahinlər və başçılar birincidir, eyni şəkildə ölülər və onlara aid olan hər şey. Müvəqqəti tabular müəyyən hallara bağlanır, məsələn, aybaşı və doğuş, döyüşçünün yürüşdən əvvəl və sonrakı vəziyyəti, balıqçılıq və ovçuluq fəaliyyətləri və s. Ümumi bir tabu, kilsə interdikti kimi böyük bir ərazi üzərində də qoyula bilər və sonra illərlə davam edə bilər.»

Əgər oxucularımın təəssüratlarını düzgün qiymətləndirməyi bacarıramsa, indi iddia etməyə cəsarət edirəm ki, onlar tabu haqqında bütün bu məlumatlardan sonra bunun altında nəyi təsəvvür etməli olduqlarını və bunu öz düşüncələrində hara yerləşdirə biləcəklərini heç cür bilmirlər. Bu, şübhəsiz ki, məndən aldıqları qeyri-kafi məlumatın və tabunun xurafatla, ruh inamı ilə və dinlə əlaqəsi barədə bütün müzakirələrin buraxılmasının nəticəsidir. Lakin digər tərəfdən qorxuram ki, tabu haqqında bilinənlərin daha ətraflı təsviri daha da çaşdırıcı təsir bağışlayardı və əmin edə bilərəm ki, əslində vəziyyət kifayət qədər qeyri-şəffafdır. Beləliklə, söhbət ibtidai xalqların özlərini tabe etdikləri bir sıra məhdudiyyətlərdən gedir; filan və filan şey qadağandır, onlar bunun səbəbini bilmirlər, bunu soruşmaq da ağıllarına gəlmir, əksinə, özlərini buna sanki öz-özündən aydın olan bir şey kimi tabe edirlər və əmindirlər ki, qadağanın pozulması öz-özünü ən sərt şəkildə cəzalandıracaqdır. Etibarlı məlumatlar var ki, belə bir qadağanın bilmədən pozulması həqiqətən də avtomatik olaraq özünü cəzalandırmışdır. Məsələn, ona qadağan edilmiş bir heyvandan yemiş günahsız cinayətkar dərindən ruhdan düşür, ölümünü gözləyir və sonra bütün ciddiyyəti ilə ölür. Qadağalar əsasən həzz alma qabiliyyətinə, hərəkət və ünsiyyət azadlığına aiddir; bəzi hallarda onlar mənalı görünür, açıq-aydın çəkinmə və imtina mənasını verməlidir, digər hallarda isə məzmunca tamamilə anlaşılmazdır, dəyərsiz xırda şeylərə aiddir, tamamilə bir mərasim xarakteri daşıyır. Bütün bu qadağaların altında sanki bir nəzəriyyə dayanır, guya qadağalar zəruridir, çünki müəyyən şəxslərə və şeylərə təhlükəli bir qüvvə xasdır ki, bu qüvvə beləcə yüklənmiş obyektlə təmas vasitəsilə, demək olar ki, bir yoluxma kimi keçir. Bu təhlükəli xüsusiyyətin miqdarı da nəzərə alınır. Birinin digərindən daha çoxu var və təhlükə bilavasitə yüklərin fərqinə uyğun olaraq yönəlir. Bunda ən qəribəsi yəqin ki, belə bir qadağanı pozmağı bacaran şəxsin özünün qadağan olunmuş xarakteri qazanması, sanki bütün təhlükəli yükü öz üzərinə götürməsidir. Bu qüvvə indi xüsusi bir şey olan bütün şəxslərə — krallar, kahinlər, yeni doğulmuşlar kimi — məsələn, aybaşı, yetkinlik dövrü, doğum kimi bədəni hallara — bütün qorxulu olanlara, xəstəlik və ölüm kimi, və yoluxma və ya yayılma qabiliyyəti sayəsində bunlarla bağlı olan hər şeyə yapışır.

Lakin «tabu» həm də hər şeyə deyilir — həm bu sirli xüsusiyyətin daşıyıcısı və ya mənbəyi olan şəxslərə, həm də yerlərə, əşyalara və keçici hallara. Tabu həm də bu xüsusiyyətdən irəli gələn qadağaya deyilir və nəhayət, tabu öz söz mənasına görə eyni zamanda müqəddəs, adi olandan uca olduğu qədər də təhlükəli, natəmiz, qorxulu olanı əhatə edən bir şeyə deyilir.

Bu söz və onun bildirdiyi sistem içində ruh həyatının bir parçası ifadə olunur ki, onun dərk edilməsi bizə həqiqətən də yaxınlaşdırılmış kimi görünmür. Hər şeydən əvvəl belə düşünmək lazımdır ki, bu anlaşılmağa yaxınlaşmaq mümkün deyil, bu qədər ibtidai mədəniyyətlər üçün xarakterik olan ruhlara və demonlara inama toxunmadan.

Nə üçün biz ümumiyyətlə tabu tapmacasına maraq göstərməliyik? Məncə, təkcə ona görə deyil ki, hər bir psixoloji problem özlüyündə həll cəhdinə layiqdir, həm də başqa səbəblərə görə. Bizə belə bir önsezi gələ bilər ki, Polineziya vəhşilərinin tabusu bizdən o qədər də uzaqda deyil, ilk düşündüyümüz kimi, bizim özümüzün tabe olduğumuz adət və əxlaq qadağalarının öz mahiyyətinə görə bu ibtidai tabu ilə qohumluq əlaqəsi ola bilər və tabunun izahı bizim öz «kateqorik imperativimizin» qaranlıq mənşəyinə işıq sala bilər.

Buna görə də biz xüsusilə gözlənti dolu bir gərginliklə qulaq asacağıq, əgər W. Vundt kimi bir tədqiqatçı bizə tabu haqqında öz anlayışını bildirsə, xüsusən də o, «tabu təsəvvürlərinin son köklərinə qayıtmağı²⁹» vəd etdiyi üçün.

Vundt tabu anlayışı haqqında deyir ki, o, «müəyyən kult təsəvvürləri ilə bağlı obyektlərə və ya bu obyektlərə aid hərəkətlərə qarşı çəkinmə hissini ifadə edən bütün adətləri əhatə edir³⁰».

Başqa bir yerdə: «Əgər bunun altında (tabunun altında), sözün ümumi mənasına uyğun olaraq, adət və ənənədə və ya açıq şəkildə formalaşdırılmış qanunlarda qeyd olunmuş hər bir qadağanı başa düşürüksə — bir obyektə toxunmağı, onu öz istifadəsinə götürməyi və ya müəyyən qadağan edilmiş sözləri işlətməyi....,» — onda ümumiyyətlə elə bir xalq və elə bir mədəniyyət mərhələsi yoxdur ki, tabunun zərərinə qarşı dura bilsin.

Vundt sonra izah edir ki, tabunun təbiətini polineziya xalqlarının daha yüksək mədəniyyətində deyil, Avstraliya vəhşilərinin ibtidai şəraitində öyrənmək ona daha məqsədəuyğun görünür. Avstraliyalılarda o, tabu qadağalarını heyvanlara, insanlara və ya başqa obyektlərə aid olmalarına görə üç sinfə bölür. Heyvanların tabusu, əsasən öldürmək və yemək qadağasından ibarət olub, totemizmin nüvəsini təşkil edir³¹. İkinci növ tabu, obyekti insan olan tabu, əsasən başqa xarakter daşıyır. O, əvvəlcədən tabuya məruz qalan şəxs üçün qeyri-adi həyat vəziyyəti yaradan şərtlərlə məhdudlaşır. Belə ki, gənclər kişi təqdis mərasimində, qadınlar aybaşı zamanı və doğuşdan dərhal sonra, yeni doğulmuş uşaqlar, xəstələr və ən başlıcası ölülər tabudur. Bir insanın daim istifadə etdiyi mülkiyyəti üzərində hər başqa şəxs üçün davamlı tabu dayanır; beləcə onun paltarları, alətləri və silahları üzərində. Avstraliyada ən şəxsi mülkiyyətə oğlanın kişi təqdis mərasimində aldığı yeni ad da daxildir, bu ad tabudur və gizli saxlanılmalıdır. Üçüncü növ tabu, ağaclar, bitkilər, evlər, yerlər üzərində dayanan tabu, daha dəyişkəndir, yalnız o qaydaya tabe görünür ki, hər hansı səbəbdən qorxu doğuran və ya qorxulu olan şey tabuya məruz qalır.

Polineziyalıların və malay adaları aləminin daha zəngin mədəniyyətində tabunun keçirdiyi dəyişiklikləri Vundt özü də çox dərin olmayan kimi izah etməlidir. Bu xalqların daha güclü sosial differensiasiyası onda özünü göstərir ki, başçılar, krallar və kahinlər xüsusilə təsirli tabu həyata keçirir və özləri tabunun ən güclü məcburiyyətinə məruz qalırlar.

Tabunun əsl mənbələri isə imtiyazlı təbəqələrin maraqlarından daha dərindədir; «onlar ən ibtidai və eyni zamanda ən davamlı insan həvəslərinin mənşəyini götürdüyü yerdən, demonik qüvvələrin təsiri qorxusundan qaynaqlanır³²». «Əsli etibarilə tabuya məruz qalmış əşyada gizli düşünülən demonik qüvvə qarşısında obyektivləşmiş qorxudan başqa bir şey olmayaraq, tabu bu qüvvəni qıcıqlandırmağı qadağan edir və bilərəkdən və ya bilməyərəkdən pozulduğu yerdə demonun qisasını aradan qaldırmağı əmr edir.»

Tədricən tabu sonra özünü özündə əsaslandıran, demonizmdən ayrılmış bir qüvvəyə çevrilir. O, adət və ənənənin və nəhayət qanunun məcburiyyətinə çevrilir. «Lakin yerə və zamana görə müxtəlif surətdə dəyişən tabu qadağalarının arxasında söylənilməmiş dayanan əmr əslində birdir: Demonların qəzəbindən özünü qoru.»

Vundt bizə öyrədir ki, tabu ibtidai xalqların demonik qüvvələrə inamının ifadəsi və təzahürüdür. Sonralar tabu bu kökdən ayrılmış və sadəcə olaraq belə bir qüvvə olduğu üçün, bir növ psixi davamlılıq nəticəsində qüvvə olaraq qalmışdır; beləliklə, o, hətta bizim əxlaq buyruqlarımızın və qanunlarımızın kökü olmuşdur. Bu cümlələrin birincisi etiraz doğura bilməsə də, mən Vundtun izahını bir məyusluq olaraq səciyyələndirməklə, çoxsaylı oxucunun təəssüratına sözlə ifadə etdiyimə inanıram. Bu, tabu təsəvvürlərinin mənşələrinə enmək və ya onların son köklərini göstərmək demək deyil. Nə təşviş, nə də demonlar psixologiyada hər hansı sonrakı geriyə aparılmaya müqavimət göstərən son şeylər kimi qiymətləndirilə bilməz. Əgər demonlar həqiqətən mövcud olsaydılar, başqa cür olardı; lakin biz bilirik ki, onlar da tanrılar kimi insanın ruh qüvvələrinin yaradılışlarıdır; onlar nəyinsə vasitəsilə və nədənsə yaradılmışdır.

Tabunun ikiqat mənası haqqında Vundt əhəmiyyətli, lakin tam aydın dərk edilə bilməyən fikirlər bildirir. Ona görə, tabunun ibtidai başlanğıcları üçün müqəddəs və natəmiz arasında hələ bir ayrılıq yoxdur. Elə buna görə də burada həmin anlayışlar ümumiyyətlə o mənada yoxdur ki, onlar yalnız bir-biri ilə girdikləri ziddiyyət vasitəsilə qazana bilərdilər. Üzərində tabu olan heyvan, insan, yer demonikdir, müqəddəs deyil və buna görə də hələ sonrakı mənada natəmiz də deyil. Məhz demonik olanın toxunulmazlığı ilə bağlı bu hələ neytral, ortada duran məna üçün tabu ifadəsi çox uyğundur, çünki o, nəhayət müqəddəsə də, natəmiza da bütün zamanlar üçün ortaq qalan bir xüsusiyyəti önə çıxarır: ona toxunma qorxusunu. Lakin mühüm bir xüsusiyyətin bu davamlı ortaqlığında eyni zamanda hər iki sahə arasında ilkin bir uyğunluğun hökm sürdüyünə dair bir işarə də vardır ki, bu uyğunluq yalnız sonrakı şərtlər nəticəsində bir diferensiasiyaya yol vermişdir və bunun sayəsində hər ikisi nəhayət əksliklərə halına gəlmişdir.

İbtidai tabuya xas olan, əşyada gizlənən və ona toxunmağa və ya icazəsiz istifadə etməyə törədən şəxsin sehrlənməsi yolu ilə cəzalandıran demonik qüvvəyə inam, hələ tamamilə və yalnız obyektivləşdirilmiş qorxudur. Bu qorxu hələ inkişaf etmiş mərhələdə aldığı iki formaya — ehtirama və ikrah hissinə — ayrılmamışdır.

Lakin bu ayrılıq necə yaranır? Vundta görə, tabu əmrlərinin demonlar sahəsindən allah təsəvvürləri sahəsinə köçürülməsi nəticəsində. Müqəddəs və natəmiz ziddiyyəti iki mifoloji mərhələnin bir-birini izləməsi ilə üst-üstə düşür; bunlardan əvvəlkisi sonrakına çatıldıqda tamamilə yox olmur, əksinə, daha aşağı və getdikcə nifrətlə birləşən bir qiymətləndirmə formasında davam edir. Mifologiyada ümumiyyətlə belə bir qanun qüvvədədir ki, əvvəlki mərhələ məhz daha yüksək mərhələ tərəfindən üstələndiyi və geriyə sıxışdırıldığı üçün onun yanında alçaldılmış formada davam edir, belə ki, onun ehtiram obyektləri iyrənc obyektlərə çevrilir³³.

Vundtun sonrakı izahları tabu təsəvvürlərinin təmizlənmə və qurbanla münasibətinə aiddir.

2.

Psixoanalizdən, yəni fərdin psixi həyatındakı şüursuz payın tədqiqindən çıxış edərək tabu probleminə yaxınlaşan kəs, qısa bir düşünmədən sonra özünə deyəcəkdir ki, bu fenomenlər ona yad deyil. O, elə şəxslər tanıyır ki, belə tabu qadağalarını fərdi olaraq özləri üçün yaratmış və vəhşilərin öz tayfasına və ya cəmiyyətinə aid ümumi qadağalara riayət etdiyi kimi ciddi şəkildə onlara riayət edirlər. Əgər o, bu təcrid olunmuş şəxsləri «məcburiyyət xəstələri» adlandırmağa öyrəşməmiş olsaydı, onların vəziyyəti üçün «tabu xəstəliyi» adını uyğun hesab etməli olardı. Lakin o, bu məcburiyyət xəstəliyi haqqında psixoanalitik tədqiqat vasitəsilə o qədər çox şey öyrənmişdir — klinik etiologiyanı və psixoloji mexanizmin mahiyyətini — ki, burada öyrəndiklərini uyğun xalq-psixoloji fenomenin izahı üçün istifadə etməkdən özünü saxlaya bilməz.

Bu cəhddə bir xəbərdarlığa qulaq asmaq lazım gələcəkdir. Tabunun məcburiyyət xəstəliyilə oxşarlığı sırf xarici ola bilər, hər ikisinin təzahür formasına aid ola bilər və onların mahiyyətinə daha uzağa yayılmaya bilər. Təbiət eyni formaları ən müxtəlif bioloji əlaqələrdə istifadə etməyi sevir, məsələn, mərcan koloniyasında olduğu kimi bitkidə də, hətta bundan da artıq müəyyən kristallarda və ya müəyyən kimyəvi çöküntülərin əmələ gəlməsində. Mexaniki şərtlərin ortaqlığına gedib çıxan bu uyğunluqlar vasitəsilə daxili qohumluğa aid nəticələr çıxarmaq açıq-aydın tələsik və az perspektivli olardı. Biz bu xəbərdarlığı yadda saxlayacağıq, lakin bu imkana görə nəzərdə tutulan müqayisədən də imtina etmək lazım deyil.

Növbəti və ən gözə çarpan uyğunluq (nevrozlularda) məcburiyyət qadağalarının tabu ilə uyğunluğu ondan ibarətdir ki, bu qadağalar da eyni dərəcədə əsassızdır və mənşəcə anlaşılmazdır. Onlar bir vaxt ortaya çıxmışdır və indi məğlubedilməz bir təşviş nəticəsində qorunmalıdır. Xarici cəza hədəsi artıqdır, çünki daxili bir təminat (bir vicdan) mövcuddur ki, qadağanın pozulması dözülməz bir bədbəxtliyə gətirib çıxaracaqdır. Məcburiyyət xəstələrinin bildirə biləcəyi ən uzaq şey, qeyri-müəyyən bir önsezidir ki, onların ətrafındakı müəyyən bir şəxs qadağanın pozulması nəticəsində zərər görəcəkdir. Bu zərərin nədən ibarət olacağı bilinmir, həm də bu yoxsul məlumat qadağaların özündən daha çox, sonradan bəhs ediləcək kəffarə və müdafiə hərəkətlərində əldə edilir.

Nevrozun əsas və özək qadağası, tabuda olduğu kimi, toxunma qadağasıdır, buna görə də adı: toxunma təşvişi, Délire de toucher. Qadağa yalnız bədənlə birbaşa toxunmaya şamil olunmur, həm də məcazi ifadənin əhatə dairəsini – təmasda olmaq – götürür. Fikirləri qadağan olunana yönəldən hər şey, bir fikir təması doğuran hər şey, birbaşa bədəni təmas qədər qadağandır; eyni genişlənmə tabuda da tapılır.

Qadağaların bir hissəsi məqsədinə görə dərhal anlaşılandır, digər hissəsi isə bizə anlaşılmaz, gülünc, mənasız görünür. Belə əmrləri biz «seremonial» adlandırırıq və görürük ki, tabu adətləri də eyni müxtəlifliyi göstərir.

Məcburiyyət qadağalarına böyük bir yerdəyişmə qabiliyyəti xasdır, onlar əlaqənin hər hansı yolları ilə bir obyektdən digərinə yayılır və bu yeni obyekti də, xəstələrimdən birinin yerində dediyi kimi, «qeyri-mümkün» edir. Qeyri-mümkünlük sonda bütün dünyanı zəbt edir. Məcburiyyət xəstələri özlərini elə aparırlar ki, sanki «qeyri-mümkün» şəxslər və şeylər təmas yolu ilə bütün qonşu şeylərə keçməyə hazır olan təhlükəli bir yoluxmanın daşıyıcılarıdır. Yoluxma qabiliyyətinin və keçiriciliyin eyni xarakterlərini biz əvvəldə tabu qadağalarının təsvirində də qeyd etmişdik. Biz həm də bilirik ki, tabu olan bir şeyə toxunmaqla tabunu pozan şəxs özü tabu olur və heç kim onunla təmasda ola bilməz.

Qadağanın köçürülməsinə (daha doğrusu yerdəyişməsinə) dair iki nümunəni bir araya gətirirəm; biri Maori həyatından, digəri məcburiyyət xəstəsi bir qadın üzərində apardığım müşahidədən.

«Bir Maori başçısı öz nəfəsi ilə od alovlandırmaz, çünki onun müqəddəs nəfəsi öz gücünü oda verərdi, od qazana, qazan içində bişən yeməyə, yemək ondan yeyən şəxsə, və beləliklə, o şəxs ölməli olardı ki, başçının öz müqəddəs və təhlükəli nəfəsi ilə üfürdüyü odun içində duran qazanda bişən yeməyi yemişdir³⁴.»

Xəstə tələb edir ki, ərinin alış-verişdən evə təqdim etdiyi bir istifadə əşyası uzaqlaşdırılsın, əks halda o, xəstənin yaşadığı otağı ona qeyri-mümkün edəcəkdir. Çünki o eşitmişdir ki, bu əşya, deyək ki, Hirşenqassedə yerləşən bir mağazada alınmışdır. Lakin Hirş bu gün uzaq bir şəhərdə yaşayan bir qadın dostunun adıdır; xəstə onu gəncliyində qızlıq soyadı ilə tanımışdır. Bu dost bu gün onun üçün «qeyri-mümkün»dür, tabudur və burada, Vyanada alınmış əşya da, onunla təmasda olmaq istəmədiyi dostun özü kimi tabudur.

Məcburiyyət qadağaları, tabu qadağaları kimi, həyatın böyük fədakarlıq və məhdudiyyətlərini özü ilə gətirir, lakin onların bir hissəsi müəyyən hərəkətlərin icrası ilə ləğv edilə bilər; bu hərəkətlər də artıq baş verməlidir, məcburi xarakter daşıyır — məcburi hərəkətlər — və onların kəffarə, təzminat, müdafiə tədbirləri və təmizlənmə xarakteri daşıdığına heç bir şübhə yoxdur. Bu məcburi hərəkətlərinin ən geniş yayılmışı su ilə yuyunmadır (yuma məcburiyyəti). Tabu qadağalarının bir hissəsi də belə əvəz edilə bilər, yaxud onların pozulması bu cür «mərasim»lə yaxşılaşdırıla bilər və su ilə təmizlənmə burada da üstün tutulandır.

İndi yekunlaşdıraq: tabu adətlərinin məcburiyyət nevrozu simptomları ilə uyğunluğu hansı nöqtələrdə ən aydın şəkildə özünü göstərir: 1. Əmrlərin əsassızlığında, 2. Onların daxili məcburiyyətlə möhkəmləndirilməsində, 3. Onların yerdəyişmə qabiliyyətində və qadağan olunandan yoluxma təhlükəsində, 4. Qadağalardan irəli gələn mərasim hərəkətlərinin, əmrlərin yaradılmasında.

Məcburiyyət xəstəliyi hallarının həm klinik tarixi, həm də psixi mexanizmi bizə psixoanaliz vasitəsilə məlum olmuşdur. Birinci, toxunma təşvişinin tipik bir halı üçün belədir: Ən başlanğıcda, çox erkən uşaqlıq çağında güclü bir toxunma həzzi təzahür edirdi; onun məqsədi gözləniləndən qat-qat daha spesifik idi. Bu həzzə dərhal xaricdən bir qadağa qarşı çıxdı: məhz bu toxunmanın icra edilməməsi³⁵. Qadağa qəbul edildi, çünki o, güclü daxili qüvvələrə dayana bilirdi³⁶; o, toxunmada təzahür etmək istəyən həvəsdən daha güclü olduğunu göstərdi. Lakin uşağın primitiv psixi konstitusiyası səbəbindən qadağa həvəsi ləğv edə bilmədi. Qadağanın yeganə nəticəsi həvəsi — toxunma həzzini — sıxışdırmaq və onu şüursuza sürgün etmək oldu. Qadağa da, həvəs də hər ikisi qaldı; həvəs, çünki yalnız sıxışdırılmış, ləğv edilməmişdi; qadağa, çünki onun sona çatması ilə həvəs şüura və icraya keçərdi. Bu, həll edilməmiş bir vəziyyət idi, psixi fiksasiya yaradılmışdı və qadağa ilə həvəs arasındakı davam edən konfliktdən artıq bütün sonrakı şeylər törəyir.

Psixoloji konstellasiyanın əsas xarakteri ki, bu şəkildə fiksasiya olunmuşdur, fərdin bir obyektə, daha doğrusu ona qarşı bir hərəkətə qarşı ambivalent davranışı adlandırıla biləcək şeydədir³⁷. O, bu hərəkəti -- toxunmanı -- təkrar-təkrar yerinə yetirmək istəyir, həm də ondan ikrah edir. Hər iki cərəyanın ziddiyyəti qısa yolla uzlaşdırıla bilməz, çünki onlar -- yalnız deyə bilərik ki -- ruh həyatında elə lokallaşmışdır ki, toqquşa bilməzlər. Qadağa açıq şəkildə şüurlu olur, davam edən toxunma həzzi isə şüursuzdur, şəxs ondan heç nə bilmir. Əgər bu psixoloji moment olmasaydı, ambivalentlik nə bu qədər uzun müddət qala bilərdi, nə də bu cür nəticə hadisələrinə gətirib çıxara bilərdi.

Hadisənin klinik tarixində qadağanın bu qədər erkən uşaqlıq çağında daxil olmasını həlledici kimi qeyd etdik; sonrakı formalaşma üçün bu rolu bu yaş mərhələsində sıxışdırma mexanizmi öz üzərinə götürür. Baş vermiş sıxışdırma nəticəsində ki, bu bir unutma -- amneziya -- ilə bağlıdır, şüurlu olmuş qadağanın motivasiyası naməlum qalır və onu intellektual olaraq parçalamaq üçün bütün cəhdlər uğursuz olmalıdır, çünki bunlar hücum edə biləcəkləri nöqtəni tapa bilmirlər. Qadağa öz gücünü -- öz məcburi xarakterini -- məhz özünün şüursuz qarşı tərəfi ilə, gizlində səngiməmiş həzzlə, yəni şüurlu dərketmənin çatışmadığı daxili zərurətlə əlaqəsinə borcludur. Qadağanın ötürülə bilməsi və çoxalma qabiliyyəti şüursuz həzzlə baş verən və şüursuzun psixoloji şərtləri altında xüsusilə asanlaşdırılmış bir prosesi əks etdirir. Həvəsin həzzi daim yerini dəyişir ki, içində olduğu hasardan qaça bilsin və qadağan olunmuş şey üçün surroqatlar -- əvəzedici obyektlər və əvəzedici hərəkətlər -- qazanmağa çalışır. Buna görə də qadağa da köç edir və qadağan edilmiş təhrikin yeni məqsədlərinə yayılır. Sıxışdırılmış libidonun hər yeni hücumuna qadağa yeni bir sərtləşmə ilə cavab verir. Mübarizə edən iki qüvvənin qarşılıqlı ləngiməsi boşalma ehtiyacı, hökm sürən gərginliyin azaldılması ehtiyacı doğurur ki, bunda məcburi hərəkətlərin motivasiyasını görmək olar. Bunlar nevrozda aydın şəkildə kompromis hərəkətləridir, bir baxımdan peşmançılıq şəhadətləri, kəffarə cəhdləri və bu kimi şeylərdir, digər baxımdan isə eyni zamanda əvəzedici hərəkətlərdir ki, qadağan olunmuş şey üçün həvəsi kompensasiya edirlər. Nevrotik xəstəliyin bir qanunudur ki, bu məcburi hərəkətlər getdikcə daha çox həvəsin xidmətinə keçir və ilkin qadağan olunmuş hərəkətə getdikcə daha yaxınlaşır.

İndi tabunu xəstələrimizin məcburi qadağası ilə eyni təbiətdə imiş kimi ələ almağa cəhd edək. Bununla əvvəlcədən özümüzə aydın edirik ki, müşahidə etməli olduğumuz tabu qadağalarının çoxu ikinci dərəcəli, yerdəyişmiş və təhrif olunmuş xarakter daşıyır və biz ən ilkin və ən mühüm tabu qadağalarına bir az işıq salmaqla kifayətlənməliyik. Bundan başqa, vəhşi ilə nevrotikin vəziyyətindəki fərqlər tam uyğunluğu istisna etmək, birindən digərinə hər nöqtədə eynilik təşkil edən bir köçürməni maneə törətmək üçün kifayət qədər mühüm olmalıdır.

O zaman əvvəlcə deyərdik ki, vəhşilərdən qadağalarının həqiqi motivasiyasını, tabunun genezisini soruşmağın mənası yoxdur. Fərziyyəmizə görə, onlar bu barədə heç nə bildirə bilməzlər, çünki bu motivasiya onlara «şüursuz»dur. Lakin biz tabunun tarixini məcburi qadağaların nümunəsinə uyğun olaraq belə qururuq. Tabular çox qədim qadağalar olub, bir vaxtlar primitiv insanların bir nəslinə xaricdən qəbul etdirilmiş, yəni əvvəlki nəsil tərəfindən onlara zorla təlqin edilmişdir. Bu qadağalar güclü meyl mövcud olan fəaliyyətlərə aid idi. Qadağalar nəsildən-nəslə qorunub saxlanılmışdır, bəlkə də yalnız ənənə vasitəsilə, valideyn və cəmiyyət hakimiyyəti sayəsində. Bəlkə də sonrakı nəsillərdə artıq irsi psixi mülkiyyətin bir parçası olaraq «təşkil olunmuşdur». Belə «fitri ideyalar»ın olub-olmadığını, onların təkbaşına, yoxsa tərbiyə ilə birlikdə tabunun fiksasiyasına səbəb olduğunu müzakirə olunan bu hal üçün kim həll edə bilər? Lakin tabuların saxlanılmasından bir şey ortaya çıxır: həmin qadağan olunmuş şeyi etmək üçün ilkin həzz tabu xalqlarında da davam edir. Deməli, onlar öz tabu qadağalarına ambivalent münasibət bəsləyirlər; şüursuzda onları pozmaqdan başqa heç nə istəməzlər, lakin bundan qorxurlar da; məhz istədikləri üçün qorxurlar və qorxu həzzdən güclüdür. Lakin buna olan həzz xalqın hər bir fərdində nevrotikdə olduğu kimi şüursuzdur.

Ən qədim və ən mühüm tabu qadağaları totemizmin iki əsas qanunudur: totem heyvanını öldürməmək və digər cinsdən olan totem yoldaşları ilə cinsi əlaqədən çəkinmək.

Deməli, bunlar insanların ən qədim və ən güclü istəkləri olmalıdır. Biz bunu başa düşə bilmirik və buna görə də totemist sistemin mənası və mənşəyi bizə bu qədər tamamilə məlum olmadıqca, fərziyyəmizi bu nümunələr üzərində yoxlaya bilmərik. Lakin tək fərdin psixoanalitik tədqiqinin nəticələrini bilən kəs, bu iki tabunun ifadə tərzi və onların bir araya gəlməsi ilə tamamilə müəyyən bir şeyi – psixoanalitiklərin infantil istək həyatının düyün nöqtəsi və sonra nevrozun nüvəsi elan etdikləri şeyi³⁸ xatırlayacaqdır.

Tabu təzahürlərinin əvvəllər bildirilmiş təsnifat cəhdlərinə səbəb olmuş digər müxtəlifliyi bizim üçün aşağıdakı tərzdə bir vəhdətə birləşir: Tabunun əsasını şüursuzda güclü bir meylin olduğu qadağan edilmiş bir əməl təşkil edir.

Biz bunu anlamadan bilirik ki, qadağan edilmişi edən, tabunu pozan özü tabu olur. Lakin bu faktı digər faktla necə bir araya gətirək ki, tabu yalnız qadağan edilmişi etmiş şəxslərə yapışmır, həm də xüsusi vəziyyətlərdə olan şəxslərə, bu vəziyyətlərin özlərinə və qeyri-şəxsi şeylərə yapışır? Bütün bu müxtəlif şərtlər altında həmişə eyni qalan bu təhlükəli xassə nə ola bilər? Yalnız biri: insanın ambivalentliyini alovlandırmaq və onu qadağanı pozmağa sövq etmək qabiliyyəti.

Tabunu pozmuş insan özü tabu olur, çünki başqalarını öz nümunəsinə uymaq üçün sınağa çəkmək kimi təhlükəli qabiliyyətə malikdir. O, həsəd oyadır; nə üçün ona başqalarına qadağan olunan şeyə icazə verilsin? Deməli, o, həqiqətən yoluxucudur, o mənada ki, hər nümunə təqlidə yoluxdurur və buna görə də ondan özünü qorumaq lazımdır.

Lakin insanın tabunu pozmasına ehtiyac yoxdur və buna baxmayaraq daimi və ya müvəqqəti olaraq tabu ola bilər, çünki o, başqalarının qadağan edilmiş istəklərini qızışdırmaq, onlarda ambivalentlik konfliktini oyatmaq qabiliyyətinə malik bir vəziyyətdədir. İstisna mövqelərinin və istisna vəziyyətlərinin çoxu bu cürdür və bu təhlükəli gücə malikdir. Kral və ya başçı öz imtiyazlarına həsəd oyadır; bəlkə də hər kəs kral olmaq istəyir. Ölü, yeni doğulmuş, əzab vəziyyətlərindəki qadın öz xüsusi köməksizliyi ilə, yenicə cinsi yetkinliyə çatmış fərd vəd etdiyi yeni həzzlə təhrik edir. Buna görə də bütün bu şəxslər və bütün bu vəziyyətlər tabudur, çünki sınağa boyun əymək olmaz.

İndi biz həm də anlayırıq ki, nə üçün müxtəlif şəxslərin mana qüvvələri bir-birindən çıxılır, bir-birini qismən ləğv edə bilir. Kralın tabusu onun təbəəsi üçün çox güclüdür, çünki aralarındakı sosial fərq çox böyükdür. Lakin bir nazir onların arasında zərərsiz vasitəçi ola bilər. Bu, tabu dilindən normal psixologiya dilinə çevrildikdə belədir: krala toxunmağın ona hazırladığı böyük sınaqdan çəkinən təbəə, o qədər də həsəd aparmağa ehtiyac duymadığı və mövqeyi bəlkə də özünə də çatan biləcək məmurun ünsiyyətinə dözə bilər. Nazir isə özünə verilmiş hakimiyyəti nəzərə alaraq krala qarşı həsədini azalda bilər. Beləliklə, sınağa sövq edən sehrli gücün daha kiçik fərqləri xüsusilə böyük fərqlərdən daha az qorxuludur.

Aydındır ki, bəzi tabu qadağalarının pozulması elə bir sosial təhlükə deməkdir ki, cəmiyyətin bütün üzvləri tərəfindən cəzalandırılmalı və ya kəffarə edilməlidir, əgər bu, hamıya zərər verməməlidirsə. Bu təhlükə həqiqətən mövcuddur, əgər şüurlu təmayülləri şüursuz istəklərin yerinə qoysaq. Bu təhlükə təqlid imkanından ibarətdir, bunun nəticəsində cəmiyyət tezliklə dağılmağa başlayardı. Əgər başqaları pozuntunu cəzalandırmasaydılar, onlar fərqinə varmalı olardılar ki, onlar da cinayətkarın etdiyi kimi etmək istəyirlər.

Tabu qadağasında toxunmanın «Délire de toucher»dəki kimi oxşar rol oynaması, hərçənd tabuda qadağanın gizli mənası nevrozdakı kimi bu qədər xüsusi ola bilməz, bizi təəccübləndirməməlidir. Toxunma hər bir hakimiyyətin başlanğıcıdır, bir şəxsi və ya şeyi özünə xidmət etdirmək üçün hər cəhdin başlanğıcıdır.

Tabuda mövcud olan yoluxucu qüvvəni biz vəsvəsəyə sövq etmək, təqlidə təhrik etmək qabiliyyəti ilə izah etdik. Bununla isə uyğun gəlmədiyi görünür ki, tabunun yoluxuculuq qabiliyyəti əsasən əşyalara keçmədə özünü göstərir, bununla da onlar özləri tabunun daşıyıcısı olurlar.

Tabunun bu keçiriciliyi nevrozda aşkar edilmiş şüursuz həvəsin assosiativ yollarla getdikcə yeni obyektlərə sürüşmək meylini əks etdirir. Beləliklə, diqqətimizə çatdırılır ki, «Mana»nın təhlükəli sehrli qüvvəsinə iki daha real qabiliyyət uyğun gəlir: insanı qadağan olunmuş arzularını xatırlamağa sövq etmək qabiliyyəti və zahirən daha əhəmiyyətli olan, onu bu arzuların xidmətində qadağanın pozulmasına təhrik etmək qabiliyyəti. Lakin hər iki fəaliyyət yenidən tək bir fəaliyyətə birləşir, əgər fərz etsək ki, qadağan olunmuş əməlin xatırlanmasının oyanması ilə onu həyata keçirmək təmayülünün oyanmasının bir-birinə bağlı olması ibtidai ruh həyatının təbiətinə uyğundur. O zaman xatırlama və vəsvəsə yenidən üst-üstə düşür. Həmçinin etiraf etmək lazımdır ki, əgər bir qadağanı pozmuş bir insanın nümunəsi başqasını eyni əmələ təhrik edirsə, qadağaya qarşı itaətsizlik bir yoluxma kimi yayılmışdır, necə ki tabu bir şəxsdən bir əşyaya və ondan digərinə keçir.

Əgər tabunun pozulması bir kəffarə və ya tövbə ilə düzəldilə bilərsə — bunlar da hər hansı bir nemət və ya azadlıqdan imtina deməkdir —, bununla sübut edilir ki, tabu qaydasına riayət etmək özü də insanın arzu etdiyi bir şeydən imtina idi. Bir imtinadan çəkinmə başqa yerdə imtina ilə əvəz olunur. Tabu mərasimi üçün buradan belə nəticə çıxarardıq ki, tövbə təmizlənmədən daha əvvəlcə mövcud olan bir şeydir.

İndi tabu anlayışının nevrotikin məcburi qadağası ilə eyniləşdirilməsindən bizə nə kimi nəticə çıxdığını yekunlaşdıraq: Tabu qədim bir qadağadır, xaricdən (bir avtoritet tərəfindən) qəbul etdirilmişdir və insanların ən güclü həvəslərinə qarşı yönəlmişdir. Onu pozmaq həzzi insanların şüursuzunda davam edir; tabuya itaət edən insanlar tabunun təsir etdiyi şeyə qarşı ambivalent münasibətə malikdirlər. Tabuya aid edilən sehrli qüvvə insanları vəsvəsəyə salmaq qabiliyyətinə əsaslanır; o, yoluxma kimi davranır, çünki nümunə yoluxucudur və çünki qadağan olunmuş həvəs şüursuzda başqa şeylərə sürüşür. Tabunun pozulmasının imtinayla kəffarəsi göstərir ki, tabuya əməl etmənin əsasında imtina durur.

3.

İndi bilmək istəyirik ki, tabunun məcburiyyət nevrozu ilə eyniləşdirilməsi və bu müqayisə əsasında tabu haqqında verilən anlayış nə dərəcədə dəyər iddia edə bilər. Belə bir dəyər açıq-aydın yalnız o halda mövcuddur ki, bizim anlayışımız başqa yolla əldə edilə bilməyən bir üstünlük təqdim etsin, tabunun başqa cür mümkün olandan daha yaxşı başa düşülməsinə imkan versin. Bəlkə də yuxarıda bu yararlılıq sübutunu artıq təqdim etdiyimizi iddia etməyə meyilliyik; lakin tabu qadağalarının və adətlərinin izahını təfərrüatlarda davam etdirməklə onu gücləndirməyə çalışmalıyıq.

Lakin bizim üçün başqa bir yol da açıqdır. Nevrozdan tabuya köçürdüyümüz müddəaların bir hissəsinin və ya bununla gəldiyimiz nəticələrin bir hissəsinin tabu fenomenlərində bilavasitə sübut oluna bilib-bilmədiyini araşdıra bilərik. Yalnız nə axtaracağımıza qərar verməliyik. Tabunun genezisi haqqında iddia, yəni onun bir vaxtlar xaricdən qoyulmuş qədim bir qadağadan qaynaqlandığı iddiası, təbii ki, sübuta yetirilə bilməz. Buna görə də biz daha çox məcburiyyət nevrozu üçün öyrəndiyimiz psixoloji şərtləri tabu üçün təsdiqləməyə çalışacağıq. Nevrozda bu psixoloji amilləri necə öyrəndik? Simptomların, ilk növbədə məcburi hərəkətlərin, müdafiə tədbirlərinin və məcburi əmrlərin analitik öyrənilməsi yolu ilə. Onlarda ambivalent təhriklərdən və ya təmayüllərdən qaynaqlandıqlarına dair ən yaxşı əlamətləri tapdıq, bunlar ya eyni zamanda həm arzuya, həm də əks arzuya uyğun gəlir, ya da əsasən iki əks təmayüldən birinin xidmətində durur. Əgər indi tabu qaydalarında da ambivalentliyi, əks təmayüllərin hökm sürməsini göstərə bilsəydik və ya onların arasında məcburi hərəkətlər tərzində hər iki axına eyni zamanda ifadə verən bəzilərini tapa bilsəydik, onda tabu ilə məcburiyyət nevrozu arasındakı psixoloji uyğunluq demək olar ki, ən mühüm hissədə təmin edilmiş olardı.

İki əsas tabu qadağası, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, totemizmə aidiyyəti üzündən təhlilimiz üçün əlçatmazdır; tabu qaydalarının digər bir hissəsi ikinci dərəcəli mənşəlidir və məqsədimiz üçün istifadə edilə bilməz. Belə ki, tabu müvafiq xalqlarda qanunvericiliyin ümumi formasına çevrilmiş və tabunun özündən şübhəsiz ki, daha gənc olan sosial təmayüllərin xidmətinə girmişdir, məsələn, başçılar və kahinlər tərəfindən öz əmlaklarını və imtiyazlarını təmin etmək üçün qoyulan tabular kimi. Lakin tədqiqatımızın üzərində aparıla biləcəyi böyük bir qayda qrupu bizə qalır; bunlardan a) düşmənlərə, b) başçılara, c) ölülərə bağlanan tabuları seçirəm və işlənəcək materialı J. G. Frazerin böyük əsərindəki: «The golden bough» adlı məşhur toplusundan götürəcəyəm³⁹.

a) Düşmənlərlə rəftar.

Vəhşi və yarımvəhşi xalqlara düşmənlərinə qarşı cilovsuz və peşmansız qəddarlıq aid etməyə meylli idiksə, böyük maraqla öyrənəcəyik ki, onlarda da bir insanın öldürülməsi tabu adətlərinə aid edilən bir sıra qaydalara riayət etməyə məcbur edir. Bu qaydaları asanlıqla dörd qrupa bölmək olar; onlar tələb edir: 1. öldürülmüş düşmənin barışdırılması, 2. məhdudiyyətlər və 3. kəffarə hərəkətləri, qatilin təmizlənməsi və 4. müəyyən mərasim tədbirləri. Bu cür tabu adətlərinin bu xalqlarda nə qədər ümumi və ya nə qədər tək-tək olduğunu bir tərəfdən natamam məlumatlarımızdan əminliklə müəyyən etmək mümkün deyil, digər tərəfdən isə bu hadisələrə olan marağımız üçün əhəmiyyətsizdir. Hər halda güman etmək olar ki, söhbət geniş yayılmış adətlərdən gedir, tək-tək qəribəliklərdən deyil.

Timor adasında qalib döyüşçü dəstəsi üstün gəlinmiş düşmənlərin kəsilmiş başları ilə qayıtdıqdan sonra barışdırma adətləri xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki bundan başqa ekspedisiyanın rəhbəri ağır məhdudiyyətlərə məruz qalır (aşağıya bax). «Qaliblərin təntənəli daxil olması zamanı düşmənlərin ruhlarını barışdırmaq üçün qurbanlar təqdim edilir; əks halda qaliblər üçün bədbəxtlik gözləmək lazım gələrdi. Bir rəqs icra olunur və bu zaman öldürülmüş düşmənin yasının tutulduğu və onun bağışlanmasının diləndiyi bir mahnı oxunur: 'Bizə qəzəblənmə, çünki başın burada bizimlədir; əgər bəxt bizə gülməsəydi, bəlkə də indi bizim başlarımız sənin kəndində asılmış olardı. Səni sakitləşdirmək üçün sənə qurban gətirdik. İndi ruhun razı ola bilər və bizi rahat buraxa bilər. Nə üçün sən bizim düşmənimiz idin? Məgər dost qalsaydıq daha yaxşı olmazdımı? O zaman qanın axıdılmazdı və başın kəsilməzdi⁴⁰.'»

Bənzəri Celebesdəki Palu xalqında rast gəlinir; gallalar öz kəndlərinə girməzdən əvvəl öldürülmüş düşmənlərinin ruhlarına qurban gətirirlər. (Paulitschke: Ethnographie Nordostafrikas əsərinə görə.)

Başqa xalqlar da özlərinin keçmiş düşmənlərindən, onların ölümündən sonra dostlar, gözətçilər və müdafiəçilər düzəltmək üçün vasitə tapmışlar. Bu vasitə kəsilmiş başlara mehriban rəftar etməkdən ibarətdir, Borneonun bəzi vəhşi tayfaları bununla öyünürlər. Saravakın dəniz dayakları bir hərb yürüşündən evə bir baş gətirdikdə, bu baş aylar boyu ən seçilmiş nəzakətlə rəftar olunur və onların dilində mövcud olan ən mehriban adlarla çağırılır. Yeməklərinin ən yaxşı tikələri onun ağzına qoyulur, ləziz yeməklər və siqarlar. Ondan dönə-dönə xahiş olunur ki, keçmiş dostlarına nifrət etsin və yeni sahiblərinə öz sevgisini bəxş etsin, çünki o artıq onlardan biridir. Bu bizə dəhşətli görünən rəftarda istehzanın bir payı olduğunu düşünən kəs çox yanılardı⁴¹.

Şimali Amerikanın bir neçə vəhşi tayfasında öldürülmüş və baş dərisi soyulmuş düşmən üçün matəm müşahidəçilərin diqqətini çəkmişdir. Bir çoktav bir düşməni öldürmüşdüsə, onun üçün aylarla davam edən bir matəm başlayırdı, bu müddət ərzində o ağır məhdudiyyətlərə tab gətirirdi. Dakotalı hindlilər də eyni şəkildə matəm tuturdular. Bir məlumat verənin qeyd etdiyi kimi, osaqelər öz ölüləri üçün matəm tutduqdan sonra düşmən üçün də matəm tuturdular, sanki o bir dost imiş⁴².

Düşmənlərlə rəftarla bağlı tabu adətlərinin digər siniflərinə keçməzdən əvvəl yaxın bir etiraza qarşı mövqe tutmalıyıq. Bu barışdırma qaydalarının motivləşdirilməsi, Frazer və başqalarının fikirləri ilə bizə qarşı etiraz ediləcəyi kimi, kifayət qədər sadədir və heç bir «ambivalentlik»lə əlaqəsi yoxdur. Bu xalqlar öldürülənlərin ruhlarına qarşı mövhumi qorxu tərəfindən idarə olunurlar, bu qorxu klassik antik dövrə də yad deyildi, böyük britaniyalı dramaturq onu Makbetin və III Riçardın hallüsinasiyalarında səhnəyə gətirmişdir. Bu mövhumatdan ardıcıl olaraq bütün barışdırma qaydaları, eləcə də sonra müzakirə ediləcək məhdudiyyətlər və kəffarələr törəyir; bu anlayışın lehinə dördüncü qrupda birləşdirilmiş mərasimlər də danışır ki, onlar qatillərin ardınca gələn öldürülənlərin ruhlarını qovmaq cəhdlərindən başqa bir izaha yol vermirlər⁴³. Üstəlik, vəhşilər öldürülmüş düşmənlərin ruhlarından təşviş keçirdiklərini birbaşa etiraf edirlər və müzakirə olunan tabu adətlərini özləri də onlara bağlayırlar.

Bu etiraz həqiqətən ağıla yaxındır və əgər o da kifayət qədər olsaydı, izah cəhdimizin zəhmətindən rahatlıqla imtina edə bilərdik. Biz onunla məşğul olmağı sonraya saxlayırıq və əvvəlcə ona yalnız tabu haqqında əvvəlki mülahizələrin müqəddimələrindən çıxan anlayışı qarşı qoyuruq. Bütün bu qaydalardan belə nəticə çıxarırıq ki, düşmənlərə qarşı davranışda yalnız düşmənçilik təhriklərindən başqa digər təhriklər də ifadə olunur. Biz onlarda peşmançılığın, düşmənə qiymət verilməsinin, onu öldürmüş olmağın pis vicdanının təzahürlərini görürük. Bizə elə gəlir ki, bu vəhşilərdə də «öldürməyəcəksən» əmri canlıdır, hansı ki, hər hansı bir tanrının əlindən alınan hər bir qanunvericilikdən çox əvvəl cəzasız pozula bilməz.

İndi tabu qaydalarının digər siniflərinə qayıdaq. Qalib qatilin məhdudiyyətləri son dərəcə tez-tez rast gəlinir və çox vaxt ciddi xarakter daşıyır. Timorda (yuxarıdakı barışıq adətlərinə bax) ekspedisiyanın rəhbəri dərhal öz evinə qayıda bilməz. Onun üçün xüsusi bir daxma tikilir, orada iki ay müddətində müxtəlif təmizlənmə qaydalarına riayət edərək qalır. Bu müddət ərzində o, arvadını görə bilməzdi, həmçinin özünü yedirə bilməz, yeməyi başqa bir şəxs onun ağzına qoymalıdır⁴⁴. -- Bəzi Dayak tayfalarında uğurlu hərb yürüşündən qayıdanlar bir neçə gün ayrı qalmalı və müəyyən yeməklərdən çəkinməli, həmçinin dəmirə toxunmamalı və arvadlarından uzaq durmalıdırlar. -- Yeni Qvineya yaxınlığındakı bir ada olan Logeada düşmənləri öldürmüş və ya bunda iştirak etmiş kişilər bir həftə evlərində qapanırlar. Onlar arvadları və dostları ilə hər cür ünsiyyətdən çəkinir, yemək maddələrinə əlləri ilə toxunmur və yalnız onlar üçün xüsusi qablarda bişirilən bitki qidası ilə qidalanırlar. Bu son məhdudiyyətin səbəbi olaraq göstərilir ki, onlar öldürülənlərin qanını iyləməməlidirlər; əks halda xəstələnib ölərdilər. -- Yeni Qvineyadakı Toaripi və ya Motumotu tayfasında başqa birini öldürmüş kişi arvadına yaxınlaşmamalı və yeməyə barmaqları ilə toxunmamalı idi. Onu başqa şəxslər xüsusi yeməklə yedizdirirlər. Bu, növbəti yeni aya qədər davam edir.

Mən Frazerdə bildirilmiş qalib qatilin məhdudiyyətləri hallarını tam şəkildə sadalamaqdan çəkinirəm və yalnız tabu xarakterinin xüsusilə nəzərə çarpdığı və ya məhdudiyyətin kəffarə, təmizlənmə və mərasimlərlə birlikdə ortaya çıxdığı misalları vurğulayıram.

Alman Yeni Qvineyasındakı monumbolarda döyüşdə bir düşməni öldürən hər kəs «natəmiz» olur; bunun üçün menstruasiya və ya doğuşdan sonrakı dövrdə qadınlara tətbiq olunan eyni söz işlədilir. O, uzun müddət kişilərin klub evini tərk edə bilməz; bu müddətdə kəndinin yoldaşları onun ətrafına toplaşaraq qələbəsini mahnılar və rəqslərlə qeyd edirlər. O, heç kimə, hətta öz arvadına və uşaqlarına belə toxuna bilməz; toxunsaydı, onlar xoralarla bürünərdilər. Sonra o, yuyunmalar və başqa mərasimlərlə təmizlənir.

Şimali Amerikadakı natçezlərdə ilk skalpı ələ keçirmiş gənc döyüşçülər altı ay müddətində müəyyən imtinalara əməl etməyə məcbur idilər. Onlar arvadlarının yanında yata bilməz və ət yeyə bilməzdilər; yalnız balıq və qarğıdalı pudinqi yemək alırdılar. Bir çoktav bir düşməni öldürüb skalpını çıxarmışdısa, onun üçün bir aylıq matəm dövrü başlayırdı; bu müddətdə saçını daramamalı idi. Başı qaşınsaydı, əlilə qaşıya bilməz, bunun üçün kiçik bir çubuqdan istifadə edərdi.

Bir pima hindlisi bir apaçi öldürmüşdüsə, o, ağır təmizlənmə və kəffarə mərasimlərinə tabe olmalı idi. On altı günlük oruc müddətində ətə və duza toxuna bilməz, heç bir yanan ocağa baxa bilməz, heç bir insanla danışa bilməzdi. O, meşədə tək yaşayırdı; ona az miqdarda yemək gətirən bir qoca qadın xidmət edirdi; tez-tez ən yaxın çayda çimərdi və matəm əlaməti olaraq başında bir parça palçıq daşıyardı. On yeddinci gündə isə adamın və silahlarının təntənəli təmizlənməsinin açıq mərasimi keçirilirdi. Pima hindliləri qatilin tabusunu düşmənlərindən qat-qat ciddi qəbul etdikləri və kəffarə ilə təmizlənməni onlar kimi yürüşün bitməsindən sonraya qədər təxirə salmağa adət etmədikləri üçün, onların döyüş qabiliyyəti öz əxlaqi sərtliyindən və ya istəsək, dindarlığından çox əziyyət çəkirdi. Fövqəladə igidliklərinə baxmayaraq, apaçilərə qarşı döyüşlərində amerikalılar üçün qənaətbəxş olmayan müttəfiqlər oldular.

Bir düşmənin öldürülməsindən sonra kəffarə və təmizlənmə mərasimlərinin təfərrüatları və variasiyaları daha dərinə işləyən bir mülahizə üçün nə qədər maraqlı olsa da, mən onların nəqlini burada kəsirəm, çünki bizə yeni baxış bucaqları aça bilməzlər. Bəlkə də onu da qeyd edim ki, peşəkar cəlladın müasir dövrümüzə qədər qorunub saxlanmış müvəqqəti və ya daimi təcridi də bu əlaqəyə aiddir. Orta əsrlər cəmiyyətindəki «azad adamın» mövqeyi həqiqətən də vəhşilərin «tabu»su haqqında yaxşı bir təsəvvür verir⁴⁵.

Bütün bu barışdırma, məhdudlaşdırma, kəffarə və təmizləmə qaydalarının adi izahında iki prinsip bir-biri ilə birləşdirilir. Tabunun ölüdən onunla təmasda olmuş hər şeyə keçməsi və öldürülmüşün ruhundan qorxu. Bu iki amilin seremoniyanın izahı üçün bir-biri ilə necə birləşdiriləcəyi, onların bərabər dəyərli sayılıb-sayılmayacağı, birinin ilkin, digərinin ikincil olub-olmadığı və hansının ilkin, hansının ikincil olduğu deyilmir və həqiqətən də asanlıqla göstərilə bilməz. Buna qarşı biz bütün bu qaydaları düşmənə qarşı hiss təhriklərinin ambivalentliyindən çıxardıqda öz anlayışımızın vəhdətini vurğulayırıq.

b) Hökmdarların tabusu.

İbtidai xalqların öz başçılarına, padşahlarına, kahinlərinə qarşı davranışı bir-birinə zidd olmaqdan çox bir-birini tamamlayan kimi görünən iki əsas prinsiplə idarə olunur. Onlardan çəkinmək lazımdır və onları qorumaq lazımdır⁴⁶. Hər ikisi saysız-hesabsız tabu qaydaları vasitəsilə baş verir. Hökmdarlardan niyə çəkinmək lazım olduğu bizə artıq məlum olmuşdur: çünki onlar o gizli və təhlükəli sehrli qüvvənin daşıyıcılarıdır ki, o, elektrik yükü kimi təmas vasitəsilə keçir və özü oxşar yüklənmə ilə qorunmayan kəsə ölüm və fəlakət gətirir. Beləliklə, təhlükəli müqəddəsliklə hər hansı dolayı və ya bilavasitə təmasdan çəkinilir və belə təmasdan çəkinmək mümkün olmayan yerdə qorxulan nəticələri dəf etmək üçün bir seremoniya tapılmışdır. Şərqi Afrikadakı nubalar, məsələn, inanırlar ki, kahin-padşahlarının evinə daxil olsalar ölməlidirlər, lakin daxil olarkən sol çiynini açıb padşahı bu çiynə əlini toxundurmağa vadar etsələr, bu təhlükədən qurtulurlar. Beləliklə, qəribə bir hal baş verir ki, padşahın təması padşahın təmasından doğan təhlükələrə qarşı şəfa və müdafiə vasitəsi olur, lakin burada söhbət, yəqin ki, padşahdan çıxan qəsdən təmasın şəfa qüvvəsindən gedir, padşaha qarşı passivliyin və aktivliyin ziddiyyəti kimi, onu təmas üçün təhlükəyə qarşı qoyur.

Padşah təmasının şəfa təsiri məsələsində nümunələri vəhşilərdə axtarmağa ehtiyac yoxdur. İngiltərə padşahları hələ uzaq olmayan dövrlərdə bu qüvvəni skrofuloz xəstəliyi üzərində tətbiq etmişlər, buna görə də xəstəlik «The King's Evil» adını daşımışdır. Kraliça Elizabet bu kral imtiyazından öz sonrakı varislərindən heç biri kimi imtina etməmişdir. I Karlın 1633-cü ildə bir dəfəyə yüz xəstəni sağaltdığı deyilir. Onun intizamsız oğlu II Karlın dövründə böyük İngiltərə inqilabından sonra skrofuloz xəstəliyində padşah şəfaları ən yüksək çiçəklənmə dövrünü yaşamışdır.

Bu kral hökmranlığı dövründə yüz min skrofuloz xəstəyə toxunmuş olmalıdır. Bu münasibətlə şəfa axtaranların izdihamı elə böyük olurdu ki, bir dəfə onlardan altısı və ya yeddisi şəfa yerinə əzilib ölməklə ölümə düçar olurdu. Stüartlar qovulduqdan sonra İngiltərə kralı olan skeptik Oranlı Vilhelm III bu sehrə etiraz edirdi; belə bir toxunuşa yalnız bir dəfə razılaşdıqda bunu belə sözlərlə etdi: «Allah sizə daha yaxşı sağlamlıq və daha çox ağıl versin⁴⁷.»

Bir insanın, hətta bilməyərəkdən də olsa, krala və ya ona aid olana qarşı fəal olduğu toxunuşun dəhşətli təsirindən aşağıdakı xəbər şahidlik edə bilər. Yeni Zelandiyada yüksək rütbəli və böyük müqəddəsliyə malik bir başçı bir dəfə yeməyinin qalıqlarını yolun kənarında qoyub getmişdi. Orada bir qul gəldi, gənc, güclü, ac bir oğlan, qalan şeyi gördü və onu yemək üçün üzərinə atıldı. Yenicə qurtarmışdı ki, dəhşətə gəlmiş bir tamaşaçı ona bildirdi ki, bu, hörmətsizlik etdiyi başçının yeməyi olmuşdur. O, güclü, cəsur bir döyüşçü olmuşdu, lakin bu məlumatı eşidən kimi yıxıldı, dəhşətli qıcolmalara tutuldu və növbəti günün gün batımına yaxın öldü⁴⁸. Bir Maori qadını müəyyən meyvələr yemiş və sonra öyrənmişdi ki, bunlar tabu qoyulmuş bir yerdən gəlmişdir. O, qışqırdı ki, belə təhqir etdiyi başçının ruhu onu mütləq öldürəcəkdir. Bu günortadan sonra baş verdi və növbəti gün saat on ikidə o ölmüşdü⁴⁹. Bir Maori başçısının alışqanı bir dəfə bir neçə nəfərin həyatına son qoydu. Başçı onu itirmişdi, başqaları tapdılar və tütəklərini yandırmaq üçün ondan istifadə etdilər. Alışqanın kimin mülkiyyəti olduğunu öyrəndikdə hamısı qorxudan öldülər⁵⁰.

Başçılar və kahinlər kimi bu qədər təhlükəli şəxslərin başqalarından təcrid edilməsi, ətrafına divar çəkilməsi, arxasında onların başqaları üçün əlçatmaz olması zərurəti hiss edildikdə buna təəccüblənmək lazım deyil. Dərk edə bilərik ki, ilkin olaraq tabu qaydalarından qurulmuş bu divar bu gün də saray mərasimi olaraq mövcuddur.

Lakin hökmdarların bu tabusunun bəlkə də daha böyük hissəsi onlardan qorunma zərurətinə aid edilə bilməz. İmtiyazlı şəxslərlə rəftarda digər baxış bucağı, onları özlərini təhdid edən təhlükələrdən qorumaq zərurəti tabuların yaradılmasında və bununla da saray etiketinin meydana gəlməsində ən aydın paya malik olmuşdur.

Kralı ağla gələ bilən bütün təhlükələrdən qorumaq zərurəti onun təbəələrinin rifahı və bədbəxtliyi üçün misilsiz əhəmiyyətindən irəli gəlir. Dəqiq desək, dünyanın gedişatını tənzimləyən onun şəxsidir; xalqı ona yalnız yerin meyvələrini yetişdirən yağış və günəş işığı üçün deyil, həm də gəmiləri öz sahillərinə gətirən külək və ayaqlarını basdıqları möhkəm torpaq üçün borcludur⁵¹.

Bu vəhşilərin padşahları yalnız tanrılara xas olan bir qüdrət bolluğu və xoşbəxt etmək qabiliyyəti ilə təchiz edilmişdirlər; mədəniyyətin sonrakı mərhələlərində buna yalnız saray əyanlarının ən yaltaqları inanırmış kimi görünəcəklər.

Bu qədər qüdrət sahibi şəxslərin özlərini təhdid edən təhlükələrdən qorunmaq üçün ən böyük qayğıya ehtiyac duymaları açıq bir ziddiyyət kimi görünür, lakin bu, vəhşilərdə padşah şəxslərinə rəftarda üzə çıxan yeganə ziddiyyət deyildir. Bu xalqlar padşahlarını güclərini düzgün mənada istifadə etmələri üçün nəzarət altında saxlamağı da zəruri hesab edirlər; onların yaxşı niyyətlərinə və ya vicdanlılığına heç də əmin deyildirlər. Padşah üçün tabu qaydalarının əsaslandırılmasına bir etimadsızlıq cizgisi qarışır. Frazer⁵² deyir: «İbtidai padşahlığın xalqın yalnız hökmdarı üçün mövcud olduğu bir despotizm olduğu fikri burada nəzərdə tutduğumuz monarxiyalara heç də tətbiq oluna bilməz. Əksinə, bunlarda hökmdar yalnız təbəələri üçün yaşayır; onun həyatı yalnız vəzifəsinin öhdəliklərini yerinə yetirdiyi, təbiətin gedişatını xalqının xeyrinə tənzimlədiyi müddətcə bir dəyərə malikdir. Bu işdə zəiflədiyi və ya uğursuz olduğu anda indiyə qədər ən bol dərəcədə obyekti olduğu qayğı, sədaqət, dini ehtiram nifrətə və həqarətə çevrilir. O, rüsvayçılıqla qovulur və çılpaq həyatını xilas edərsə, buna sevinə bilər. Bu gün hələ tanrı kimi ehtiram edilən, sabah cinayətkar kimi öldürülə bilər. Lakin biz xalqının bu dəyişmiş davranışını qeyri-sabitlik və ya ziddiyyət kimi mühakimə etmək hüququna malik deyilik; xalq əksinə tamamilə ardıcıl qalır. Əgər padşahları onların tanrısıdırsa, deyirlər, o da özünü onların himayədarı kimi göstərməlidir; və əgər onları qorumaq istəmirsə, daha könüllü olan başqasına yerini boşaltmalıdır. Lakin o, onların gözləntilərinə uyğun gəldiyi müddətcə onun üçün qayğıları heç bir sərhəd tanımır və onu özünə də eyni qayğı ilə yanaşmağa məcbur edirlər. Belə bir padşah sanki bir sıra mərasim və etiket sisteminin arxasına hörülmüş, adət və qadağalar şəbəkəsinə bürünmüş halda yaşayır; bu qadağaların məqsədi heç də onun ləyaqətini artırmaq, daha az da rahatlığını yüksəltmək deyil, yalnız və yalnız onu təbiətin harmoniyasını pozan və beləliklə onu, xalqını və bütün kainatı eyni zamanda məhv edə biləcək addımlardan geri saxlamaqdır. Bu qaydalar onun rahatlığına xidmət etməkdən uzaq olaraq, onun hər bir hərəkətinə qarışır, azadlığını ləğv edir və guya təmin etmək istədikləri həyatı ona yük və əzab edir.»

Müqəddəs bir hökmdarın tabu mərasimi ilə bu cür zəncirlənməsi və iflic olmasının ən parlaq nümunələrindən biri keçmiş əsrlərdə Yaponiya mikadosunun həyat tərzində əldə edilmiş görünür. İki yüz ildən çox yaşı olan bir təsvir⁵³ belə danışır: «Mikado hesab edir ki, yerə ayaqları ilə toxunmaq onun ləyaqətinə və müqəddəsliyinə uyğun deyil; buna görə də hara getsə, kişilərin çiyinlərində aparılmalıdır. Amma onun müqəddəs şəxsiyyətini sərbəst havaya məruz qoyması daha da yolverilməzdir və günəş onun başına işıq salmaq şərəfinə layiq görülmür. Bədəninin bütün hissələrinə o qədər yüksək müqəddəslik aid edilir ki, nə baş tükü, nə saqqalı qırxıla, nə də dırnaqları kəsilə bilər. Lakin çox baxımsız qalmaması üçün onu gecələr, yatarkən yuyurlar; deyirlər ki, bu vəziyyətdə onun bədənindən götürülən şey yalnız oğurlanmış kimi başa düşülə bilər; və belə bir oğurluq onun ləyaqətinə və müqəddəsliyinə heç bir xələl gətirmir. Daha əvvəlki dövrlərdə o, hər səhər bir neçə saat başında imperator tacı ilə taxtda oturmalı idi, lakin heykəl kimi oturmalı, əlini, ayağını, başını və ya gözlərini tərpətməməli idi; yalnız bu cür, deyilirdi, o, imperiyada rahatlıq və sülh saxlaya bilər. Əgər bədbəxtlikdən o, bu və ya digər tərəfə dönməli olsaydı və ya bir müddət yalnız imperiyasının bir hissəsinə baxsaydı, onda müharibə, aclıq, yanğın, taun və ya başqa böyük bir bəla gəlib ölkəni viran qoyardı.»

Barbar padşahların tabe olduğu tabuların bəziləri qatillərin məhdudiyyətlərini canlı şəkildə xatırladır. Aşağı Qvineyada (Qərbi Afrika) Kap Padron yaxınlığındakı Shark Pointdə bir kahin-padşah, Kukulu, meşədə tək yaşayır. O, heç bir qadına toxuna bilməz, evindən də çıxa bilməz, hətta oturaraq yatmalı olduğu stulundan qalxa da bilməz. Əgər uzansaydı, külək dayanar və gəmiçilik pozular. Onun vəzifəsi tufanları cilovlamaq və ümumiyyətlə atmosferin bərabər sağlam vəziyyətinə diqqət yetirməkdir⁵⁴. Loango padşahı nə qədər güclüdürsə, deyir Bastian, o qədər çox tabuya riayət etməlidir. Taxt varisi də uşaqlıqdan onlara bağlıdır, lakin o böyüdükcə onlar onun ətrafında yığılır; taxta çıxdığı anda o, onlar tərəfindən boğulmuş olur.

Bizim yerimiz buna imkan vermir və marağımız da bunu tələb etmir ki, padşahlıq və ya kahinlik ləyaqətinə bağlı tabuların təsvirinə daha da daxil olaq. Yalnız onu qeyd edək ki, sərbəst hərəkətin və pəhrizin məhdudiyyətləri onların arasında əsas rol oynayır. Bu imtiyazlı şəxslərlə əlaqənin köhnə adətlərə nə qədər mühafizəkar təsir etdiyi, mədəni xalqlardan, yəni daha yüksək mədəniyyət pillələrindən götürülmüş iki tabu mərasimi nümunəsindən görünə bilər.

Flamen Dialis, qədim Romada Yupiterin baş kahini, son dərəcə çox sayda tabu əmrinə riayət etməli idi. O, ata minə bilməz, nə bir at, nə də silahlı adamlar görə bilməz, qırılmamış bir üzük taxa bilməz, paltarlarında düyün olmamalı idi, buğda ununa və xəmir mayasına toxunmamalı idi, keçi, it, çiy ət, lobya və sarmaşığı hətta adı ilə çağırmamalı idi; saçını yalnız azad bir kişi bürünc bıçaqla kəsə bilərdi, saçı və dırnaq qırıntıları uğur gətirən bir ağacın altında basdırılmalı idi; o, heç bir ölüyə toxuna bilməz, başı açıq halda açıq səma altında durmamalı idi və bu kimi şeylər. Onun arvadı, Flaminika, bundan başqa öz qadağalarına malik idi: O, müəyyən bir növ pilləkəndə üç pillədən yuxarı qalxmamalı idi, müəyyən bayram günlərində saçını dara bilməzdi; ayaqqabısının dərisi təbii ölümlə ölmüş heç bir heyvandan götürülə bilməzdi, yalnız kəsilmiş və ya qurban verilmiş heyvandan götürülməli idi; göy gurultusu eşitdikdə, kəffarə qurbanı təqdim edənə qədər natəmiz sayılırdı⁵⁵.

İrlandiyanın qədim kralları son dərəcə qəribə məhdudiyyətlər sırasına tabe idi; bunlara riayət olunmasından ölkə üçün hər bir bərəkət, bunların pozulmasından isə hər bir bədbəxtlik gözlənilirdi. Bu tabuların tam siyahısı «Book of Rights» əsərində verilmişdir; onun ən qədim əlyazma nüsxələri 1390 və 1418 il tarixlərini daşıyır. Qadağalar son dərəcə təfərrüatlıdır, müəyyən yerlərdə və müəyyən vaxtlarda müəyyən fəaliyyətlərə aiddir; bu şəhərdə kral müəyyən həftə günündə qala bilməz, o çayı adı çəkilən saatda keçməməli idi, müəyyən düzənlikdə tam doqquz gün düşərgə salmamalı idi və bu kimi şeylər⁵⁶.

Kahin-krallar üçün tabu məhdudiyyətlərinin sərtliyi bir çox vəhşi xalqlarda tarixi baxımdan əhəmiyyətli və bizim nöqteyi-nəzərimiz üçün xüsusilə maraqlı olan bir nəticə verdi. Kahin-kral ləyaqəti arzuolunan bir şey olmaqdan çıxdı; kimin qarşısında bu vəzifə dururdusa, o, tez-tez ondan yayınmaq üçün hər vasitəyə əl atırdı. Beləliklə, Kambocada, bir od və bir su kralının olduğu yerdə, tez-tez varisləri ləyaqəti qəbul etməyə zorla məcbur etmək lazım gəlirdi. Sakit okeanda bir mərcan adası olan Nine və ya Savage adasında monarxiya həqiqətən sona çatdı, çünki artıq heç kim məsuliyyətli və təhlükəli vəzifəni öz üzərinə götürməyə hazır deyildi. Qərbi Afrikanın bəzi hissələrində kralın ölümündən sonra varisi təyin etmək üçün gizli bir şura keçirilir. Seçim kimin üzərinə düşürsə, o, tutulur, bağlanır və tacı qəbul etməyə hazır olduğunu bildirənə qədər fetiş evində nəzarət altında saxlanılır. Bəzən taxtın ehtimal olunan varisi ona nəzərdə tutulmuş şərəfdən yayınmaq üçün vasitələr və yollar tapır; beləliklə, bir başçı haqqında bildirilir ki, o, onu taxta çıxarmaq üçün hər cəhdi zorla dəf etmək üçün gecə-gündüz silah daşımağı adət etmişdi⁵⁷. Syerra-Leone neqrlərində kral ləyaqətini qəbul etməyə qarşı müqavimət o qədər böyük idi ki, tayfaların çoxu öz kralları kimi yad adamlardan istifadə etməyə məcbur olmuşdu.

Frazer bunu o münasibətlərə bağlayır ki, tarixin inkişafında nəhayət ilkin kahin-krallığın ruhani və dünyəvi hakimiyyətə ayrılması baş verdi. Müqəddəsliyinin yükü altında əzilən krallar real işlərdə hakimiyyəti həyata keçirmək qabiliyyətini itirdilər və bu daha az əhəmiyyətli, lakin fəal şəxslərə buraxmağa məcbur oldular ki, onlar da krallıq ləyaqətinin şərəflərindən imtina etməyə hazır idilər. Bunlardan sonra dünyəvi hökmdarlar meydana çıxdı, indi praktiki əhəmiyyəti olmayan ruhani ali hakimiyyət isə əvvəlki tabu-krallarında qaldı. Bu quruluşun qədim Yaponiya tarixində nə dərəcədə təsdiqini tapdığı məlumdur.

İbtidai insanların öz hökmdarları ilə münasibətlərinin mənzərəsini nəzərdən keçirsək, içimizdə gözlənti oyanır ki, onun təsvirindən psixoanalitik anlayışına keçid bizə çətin olmayacaq. Bu münasibətlər çox mürəkkəb xarakter daşıyır və ziddiyyətlərdən azad deyil. Hökmdarlara böyük imtiyazlar verilir ki, bunlar digərlərinin tabu qadağaları ilə tamamilə üst-üstə düşür. Onlar imtiyazlı şəxslərdir; qalanlara tabu vasitəsilə qadağan edilən şeyləri məhz onlar etmək və ya onlardan həzz almaq hüququna malikdirlər. Lakin bu azadlığın əksinə olaraq, onlar adi fərdlərə təsir etməyən digər tabularla məhdudlaşdırılmışdır. Deməli, burada eyni şəxslər üçün bir tərəfdən daha çox azadlıq, digər tərəfdən daha çox məhdudiyyət arasında ilk ziddiyyət, demək olar ki, bir təzad mövcuddur. Onlara fövqəladə sehrli qüvvələr aid edilir və buna görə də onların şəxslərinə və ya əmlakına toxunmaqdan qorxulur, digər tərəfdən isə bu toxunuşlardan ən xeyirli təsir gözlənilir. Bu, ikinci xüsusilə kəskin ziddiyyət kimi görünür; lakin biz artıq öyrənmişik ki, o yalnız zahirən belədir. Müalicə edici və qoruyucu təsir kralın özünün xoşməramlı niyyəti ilə həyata keçirdiyi toxunuşdur; təhlükəli olan yalnız adi adamın krala və kral əmlakına etdiyi toxunuşdur, ehtimal ki, bu, aqressiv təmayülləri xatırlatdığı üçün. O qədər də asan həll olunmayan başqa bir ziddiyyət onda özünü göstərir ki, hökmdara təbiət hadisələri üzərində bu qədər böyük güc aid edilir və buna baxmayaraq, onu təhdid edən təhlükələrdən xüsusi qayğı ilə qorumağı özünə borc bilirlər, sanki onun bu qədər şeyə qadir olan öz gücü bunu da bacarmazmış. Münasibətin daha da çətinləşməsi onda meydana çıxır ki, hökmdara inam bəslənilmir ki, o, öz nəhəng gücünü təbəələrinin xeyrinə və özünün müdafiəsi üçün düzgün şəkildə istifadə etmək istəyəcək; deməli, ona etimadsızlıq edilir və onu nəzarət altında saxlamağı haqlı hesab edirlər. Kralın qəyyumluq altına alınmasına, onun təhlükələrdən qorunmasına və təbəələrin onun gətirdiyi təhlükədən qorunmasına yönəlmiş bütün bu niyyətlərə eyni zamanda kralın həyatının tabe olduğu tabu etiketi xidmət edir.

İbtidailərin hökmdarlarına qarşı mürəkkəb və ziddiyyətli münasibəti üçün aşağıdakı izahatı vermək təbii görünür: padşahlarla rəftarda xurafat və başqa motivlərdən bir çox təmayüllər ifadə olunur, bunlardan hər biri digərlərini nəzərə almadan həddinə qədər inkişaf etdirilir. Bundan sonra o ziddiyyətlər yaranır ki, vəhşilərin intellekti bunlardan ən yüksək səviyyədə mədəniləşmiş insanların intellekti qədər az narahat olur, əgər söhbət yalnız din və ya «loyallıq» münasibətlərindən gedirsə.

Bu o qədər yaxşı olardı, lakin psixoanalitik texnika bu əlaqəyə daha dərin nüfuz etməyə və bu müxtəlif təmayüllərin təbiəti haqqında daha ətraflı məlumat verməyə imkan verəcəkdir. Təsvir olunan vəziyyəti analizə məruz qoysaq, sanki o, nevrozun simptom mənzərəsində tapılmış kimi, ilk növbədə tabu mərasiminin əsaslandırılması olaraq göstərilən hədsiz təşvişli qayğıya bağlanacağıq. Belə bir hədsiz nəvazişin baş verməsi nevrozda, xüsusilə müqayisə üçün ilk növbədə müraciət etdiyimiz məcburiyyət nevrozunda çox adi haldır. Onun mənşəyi bizim üçün çox yaxşı anlaşılan olmuşdur. O, hər yerdə, üstünlük təşkil edən nəvazişdən başqa, düşmənçiliyin əks, lakin şüursuz bir axını mövcud olduqda, yəni ambivalent emosional münasibətin tipik halı reallaşdığı yerdə meydana çıxır. O zaman düşmənçilik nəvazişin hədsiz artımı ilə üstələnir, bu artım özünü təşvişlilik kimi büruzə verir və məcburi xarakter alır, çünki əks halda o, şüursuz əks axını sıxışdırmada saxlamaq vəzifəsini yerinə yetirə bilməzdi. Hər bir psixoanalitik təcrübədən bilir ki, təşvişli həddindən artıq nəvaziş ən inanılmaz münasibətlərdə, məsələn, ana ilə uşaq arasında və ya mehriban ər-arvad arasında nə qədər etibarlılıqla bu həlli mümkün edir. İmtiyazlı şəxslərə tətbiq edildikdə, belə bir anlayış yaranardı ki, onlara ehtiram, hətta ilahiləşdirmə şüursuzda güclü düşmənçilik axını ilə üzbəüz durur, yəni burada, gözlədiyimiz kimi, ambivalent hiss münasibətinin vəziyyəti reallaşmışdır. Kral tabusunun motivləşdirilməsinə töhfə olaraq qaçılmaz görünən etimadsızlıq, həmin şüursuz düşmənçiliyin başqa, daha birbaşa təzahürü olardı. Bəli, biz -- belə bir konfliktin müxtəlif xalqlarda son nəticələrinin müxtəlifliyi səbəbindən -- belə bir düşmənçiliyin sübutunun bizim üçün daha da asan olduğu nümunələr tapmaqda çətinlik çəkməzdik. Frazerdə⁵⁸ eşitdiyimizə görə, Syerra-Leonenin vəhşi timmeləri seçdikləri kralı tacqoyma mərasimindən əvvəlki axşam döymək hüququnu özlərinə saxlamışlar və bu konstitusiya imtiyazından elə hərtərəfli istifadə edirlər ki, bədbəxt hökmdar bəzən taxta çıxmasından çox da uzun müddət yaşamır, buna görə də xalqın böyükləri bir adama qarşı kin saxladıqda, onu kral seçməyi qayda halına gətirmişlər. Hər halda, belə kəskin hallarda da düşmənçilik özünü olduğu kimi etiraf etməyəcək, əksinə özünü mərasim kimi göstərəcəkdir.

İbtidailərin öz hökmdarlarına qarşı davranışındakı başqa bir parça, nevrozda geniş yayılmış olan və sözdə təqib sayıqlamasında açıq şəkildə üzə çıxan bir prosesi yada salır. Burada müəyyən bir şəxsin əhəmiyyəti fövqəladə dərəcədə artırılır, onun qüdrəti inanılmaz həddə çatdırılır ki, xəstənin başına gələn hər cür əzabverici şeyə görə məsuliyyəti ona bir o qədər asanlıqla yükləmək mümkün olsun. Əslində vəhşilər öz kralları ilə başqa cür rəftar etmirlər: onlara yağış və günəş, külək və hava üzərində hakimiyyət aid edirlər, sonra isə təbiət onların yaxşı ov və ya yetişmiş məhsul gözləntilərini puça çıxardığı üçün onları vəzifədən salır və ya öldürürlər. Paranoik şəxsin təqib sayıqlamasında bərpa etdiyi nümunə uşağın öz atasına münasibətində yerləşir. Oğulun təsəvvüründə ataya müntəzəm olaraq bu cür qüdrət bolluğu xasdır və aydın olur ki, ataya qarşı etimadsızlıq onun yüksək qiymətləndirilməsi ilə sıx bağlıdır. Paranoik şəxs həyat münasibətlərindən birini özünün «təqibçisi» təyin etdikdə, bununla onu atalar sırasına qaldırır, onu öz hisslərinin bütün bədbəxtliyinə görə məsul etməyə imkan verən şərtlər altına salır. Beləliklə, vəhşi ilə nevrotik arasındakı bu ikinci bənzətmə bizə dərk etdirməyə bilər ki, vəhşinin öz hökmdarına münasibətində nə qədər çox şey uşağın ataya qarşı infantil mövqeyindən doğa bilər.

Tabu qadağalarını nevrotik simptomlarla müqayisə etmək istəyən baxış tərzimiz üçün ən güclü dayaq nöqtəsini tabu mərasiminin özündə tapırıq; onun krallıq mövqeyi üçün əhəmiyyəti yuxarıda müzakirə edilmişdi. Bu mərasim öz ikili mənasını və ambivalent təmayüllərdən gəldiyini danılmaz şəkildə nümayiş etdirir, əgər yalnız onun meydana gətirdiyi təsirləri əvvəldən də nəzərdə tutduğunu qəbul etmək istəsək. O, yalnız kralları fərqləndirib bütün adi fani insanlardan yuxarı qaldırmır, həm də onların həyatını əzaba və dözülməz yükə çevirir və onları təbəələrininkindən qat-qat ağır bir köləliyə məcbur edir. Beləliklə, o, bizə nevrozun məcburi hərəkətinin düzgün qarşılığı kimi görünür; orada boğulmuş həvəs və onu boğan həvəs eyni zamanda və birgə doyuma çatır. Məcburi hərəkət guya qadağan edilmiş hərəkətə qarşı bir müdafiədir; lakin biz demək istərdik ki, o, əslində qadağan edilmişin təkrarıdır. Burada «guya» ruh həyatının şüurlu instansiyasına, «əslində» isə şüursuz instansiyasına yönəlir. Beləliklə, kralların tabu mərasimi də guya onların ən yüksək ehtiramı və təminatıdır, əslində isə onların ucaldılmasına görə cəzadır, təbəələrin onlardan aldığı intiqamdır. Sanço Pansanın Servantesdə qubernator olaraq öz adasında keçirdiyi təcrübələr, görünür, ona saray mərasiminin bu anlayışını yeganə doğru anlayış kimi tanıtdırmışdır. Çox mümkündür ki, bu günkü kralları və hökmdarları bu barədə fikir bildirməyə təhrik edə bilsəydik, daha çox təsdiq eşidərdik.

Hökmdarlara qarşı hiss münasibətinin niyə bu qədər güclü şüursuz düşmənçilik payı ehtiva etməli olduğu çox maraqlı, lakin bu işin sərhədlərini aşan bir problemdir. İnfantil ata kompleksinə işarəni artıq vermişik; əlavə edək ki, krallığın erkən tarixinin araşdırılması bizə həlledici aydınlaşdırmalar gətirməlidir. Frazerin təsirli, lakin öz etirafına görə tamamilə məcbur edici olmayan müzakirələrinə görə, ilk krallar yad adamlar idi və qısa hökmranlıqdan sonra təntənəli bayramlarda tanrının təmsilçisi olaraq qurban ölümünə məhkum edilirdilər⁵⁹. Hətta xristianlığın mifləri də kralların bu inkişaf tarixinin sonrakı təsirindən məruz qalardı.

c) Ölülərin tabusu.

Biz bilirik ki, ölülər qüdrətli hökmdarlardır; bəlkə də onların düşmən kimi qəbul edildiyini eşidəndə təəccüblənərik.

Ölülərin tabusu, yoluxma ilə müqayisə zəminində qala biləriksə, əksər primitiv xalqlarda xüsusi bir virulentlik nümayiş etdirir. Bu, ilk növbədə ölüyə toxunmanın doğurduğu nəticələrdə və ölünün ətrafında yas tutanlara rəftarda özünü göstərir. Maorilərdə bir cəsədə toxunan və ya onun dəfnində iştirak edən hər kəs son dərəcə natəmiz olur və demək olar ki, bütün insanlarla hər cür əlaqədən kəsilirdi, belə desək, boykot edilirdi. O, heç bir evə girə, heç bir şəxsə və ya əşyaya yaxınlaşa bilməzdi ki, onlara eyni xüsusiyyəti yoluxdurmasın. Hətta yeməyə əlləri ilə toxunmağa belə icazəsi yox idi, əlləri natəmizlığı səbəbindən onun üçün tamamilə yararsız hala gəlmişdi. Yeməyi onun üçün yerə qoyurdular və ona əllərini arxasına bükülü saxlayaraq, mümkün olduğu qədər dodaqları və dişləri ilə onu mənimsəməkdən başqa bir şey qalmırdı. Bəzən başqa bir şəxsin onu yedizdirməsinə icazə verilirdi, o da bunu uzadılmış qolla, bədbəxtə toxunmamağa diqqət edərək edirdi, lakin bu köməkçi şəxs özü də özününkülərdən çox da az sıxıcı olmayan məhdudiyyətlərə məruz qalırdı. Yəqin ki, hər kənddə cəmiyyətdən qovulmuş, son dərəcə yoxsul bir fərd var idi ki, ən acınacaqlı şəkildə az-az sədəqə ilə yaşayırdı. Yalnız bu varlığa bir ölüyə qarşı son borcunu yerinə yetirmiş şəxsə qol məsafəsində yaxınlaşmağa icazə verilirdi. Lakin təcrid müddəti keçdikdən və cəsəd tərəfindən natəmizlanmış şəxs yenidən yoldaşlarının arasına qarışa bildikdən sonra, təhlükəli müddətdə istifadə etdiyi bütün qab-qacaq sındırılır və geyindiyi bütün paltarlar atılırdı.

Ölülərə bədənlə toxunduqdan sonra tətbiq edilən tabu adətləri bütün Polineziyada, Melaneziyada və Afrikanın bir hissəsində eynidir; onların ən sabit hissəsi yeməyə özünün toxunması qadağası və bundan irəli gələn başqaları tərəfindən yedizdirilmə zərurətidir. Diqqətəlayiqdir ki, Polineziyada, bəlkə də yalnız Havayda⁶⁰ kahin-krallar müqəddəs mərasimlərin icrası zamanı eyni məhdudiyyətə məruz qalırdılar. Tonqada ölülərin tabusunda qadağaların öz tabu gücünə görə dərəcələnməsi və tədricən ləğvi çox aydın şəkildə özünü göstərir. Ölmüş bir başçının cəsədinə toxunan şəxs on ay natəmiz olurdu; lakin özü bir başçı idisə, yalnız üç, dörd və ya beş ay, ölənin rütbəsindən asılı olaraq; lakin söhbət tanrılaşdırılmış ali başçının cəsədindən gedirdisə, ən böyük başçılar belə on ay tabu olurdular. Vəhşilər möhkəm inanırlar ki, bu cür tabu qaydalarını pozan şəxs ağır xəstələnib ölməlidir, o qədər möhkəm ki, bir müşahidəçinin fikrincə, onlar heç vaxt əksini yoxlamağa cəhd etməmişlər⁶¹.

Əsasən eyni xarakterdədir, lakin bizim məqsədlərimiz üçün daha maraqlı olan, ölülərlə təması məcazi mənada başa düşülməli olan şəxslərin, yəni yas tutan qohumların, dul kişilərin və dul qadınların tabu məhdudiyyətləridir. İndiyə qədər qeyd olunan qaydalarda tabunun zəhərliliyinin və yayılma qabiliyyətinin yalnız tipik ifadəsini görürüksə, indi bildiriləcək qaydalarda tabunun motivləri, həm zahirən göstərilən, həm də bizim dərinlərdə yatan, həqiqi hesab etdiyimiz motivlər şəffaflaşır.

Britaniya Kolumbiyasındakı Şusvaplarda dul qadınlar və dul kişilər yas müddətində ayrı yaşamalıdırlar; nə öz bədənlərinə, nə də başlarına əlləri ilə toxuna bilərlər; istifadə etdikləri bütün qab-qacaq başqalarının istifadəsindən çıxarılmışdır. Heç bir ovçu belə yas tutanların yaşadığı daxmaya yaxınlaşmaq istəməz, çünki bu ona bədbəxtlik gətirərdi; yas tutanın kölgəsi onun üzərinə düşsəydi, xəstələnərdi. Yas tutanlar tikanlı kollarda yatırlar və çarpayılarını belə kollarla əhatə edirlər. Bu sonuncu tədbir ölünün ruhunu uzaq tutmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur və digər Şimali Amerika tayfalarından bildirilən dul qadının ərini itirdikdən sonra bir müddət quru otlardan hazırlanmış şalvarabənzər paltar geyinməsi adəti yəqin ki, daha da aydın göstərir ki, bu, ruhun yaxınlaşmasına özünü əlçatmaz etmək üçündür. Beləliklə, bizə belə bir təsəvvür yaxınlaşır ki, «məcazi mənada» təmas yenə də yalnız bədəni bir təmas kimi başa düşülür, çünki ölünün ruhu öz qohumlarından uzaqlaşmır, yas müddətində onların ətrafında «dolaşmaqdan» əl çəkmir.

Filippinin adalarından biri olan Palavanda yaşayan Aqutainolarda dul qadın ölüm hadisəsindən sonra ilk yeddi və ya səkkiz gün ərzində daxmasından çıxa bilməz, yalnız gecə vaxtı, qarşılaşmalar gözləmədiyi zaman istisnadır. Onu görən hər kəs dərhal ölmək təhlükəsi ilə üzləşir və buna görə də o, hər addımda taxta bir çubuqla ağaclara vuraraq özünün yaxınlaşması barədə xəbərdarlıq edir; bu ağaclar isə quruyur. Belə bir dul qadının təhlükəliliyinin nədən ibarət ola biləcəyi bizə başqa bir müşahidə ilə izah olunur. Britaniya Yeni Qvineyasının Mekeo bölgəsində dul kişi bütün vətəndaş hüquqlarından məhrum olur və bir müddət qovulmuş kimi yaşayır. O, bağ salmamalı, açıq şəkildə görünməməli, kəndə və yola ayaq basmamalıdır. O, vəhşi bir heyvan kimi hündür otların və ya kolların arasında sürünür və kiminsə, xüsusilə də bir qadının yaxınlaşdığını görərsə, sıx kolluqlarda gizlənməlidir. Bu sonuncu işarə bizə dul kişinin və ya dul qadının təhlükəliliyini vəsvəsə təhlükəsinə bağlamağı asanlaşdırır. Arvadını itirmiş kişi bir əvəz üçün duyduğu arzudan qaçmalıdır; dul qadın isə eyni arzu ilə mübarizə aparmalı və üstəlik, sahibsiz olaraq başqa kişilərin şəhvətini oyada bilər. Hər belə əvəzedici doyum yasın mənasına ziddir; o, ruhun qəzəbini alovlandırmalı olardı⁶².

Primitivlərdə matəm tabu adətlərindən ən qəribəsi, lakin eyni zamanda ən öyrədici olanı ölənin adını çəkmək qadağasıdır. Bu qadağa son dərəcə geniş yayılmış, müxtəlif təfsirlərə məruz qalmış və əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur.

Bizə tabu adətlərini ən yaxşı qorunmuş şəkildə göstərməyi adət edən avstraliyalılar və polineziyalılar istisna olmaqla, bu qadağa Sibirdəki samoyedlər və Cənubi Hindistandakı todaslar, Tartariyanın monqolları və Saharanın tuareqləri, Yaponiyadakı aynolar və Mərkəzi Afrikadakı akambalar və nandilər, Filippindəki tinguanlar və Nikobar adalarının, Madaqaskarın və Borneonun sakinləri kimi bir-birindən uzaq və bir-birinə yad xalqlarda da rast gəlinir⁶³. Bu xalqların bəzilərində qadağa və ondan törəyən nəticələr yalnız matəm dövrü üçün qüvvədədir, digərlərində isə daimi qalır, lakin görünür ki, bütün hallarda ölüm hadisəsi anından uzaqlaşdıqca zəifləyir.

Ölənin adından çəkinməyə, bir qayda olaraq, son dərəcə ciddi riayət olunur. Belə ki, bəzi Cənubi Amerika tayfalarında sağ qalanlara ölmüş qohumunun adını onların yanında çəkmək ən ağır təhqir sayılır və bunun üçün təyin edilən cəza qətlin özü üçün müəyyən ediləndən az deyildir⁶⁴. Adın çəkilməsinin nə üçün bu qədər ikrah doğurmalı olduğunu ilk baxışda təxmin etmək asan deyil, lakin onunla bağlı təhlükələr müxtəlif istiqamətlərdə maraqlı və mənalı olan bir sıra çıxış yollarının yaranmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, Afrikadakı masailər ölənin adını ölümündən dərhal sonra dəyişmək hiyləsinə əl atmışlar; artıq o, yeni adla qorxu olmadan çəkilə bilər, halbuki bütün qadağalar köhnə ada bağlı qalır. Burada guya ruhun yeni adı bilmədiyi və öyrənməyəcəyi nəzərdə tutulur. Adelaida və Encounter körfəzi sahillərindəki avstraliya tayfaları öz ehtiyatlılıqlarında o qədər ardıcıldırlar ki, bir ölüm hadisəsindən sonra ölənlə eyni və ya çox oxşar ad daşıyan bütün şəxslər adlarını başqası ilə dəyişirlər. Bəzən eyni mülahizənin daha geniş tətbiqi ilə ölüm hadisəsindən sonra ad dəyişmə ölənin bütün qohumları üzərində, adların səs uyğunluğu nəzərə alınmadan həyata keçirilir, məsələn Viktoriyadakı və Şimal-Qərbi Amerikadakı bəzi tayfalarda. Hətta Paraqvaydakı quaykurularda başçı belə kədərli bir münasibətlə tayfanın bütün üzvlərinə yeni adlar verməyə adət edərdi ki, onlara bundan sonra bu adları sanki əzəldən daşımış kimi xatırladırdı⁶⁵.

Bundan başqa, əgər ölənin adı bir heyvanın, əşyanın və s.-nin adı ilə üst-üstə düşürdüsə, sadalanan xalqlardan bəzilərinə həmin heyvanları və obyektləri də yeni adlandırmaq zəruri görünürdü ki, bu sözlərdən istifadə edərkən ölən şəxs xatırlanmasın. Bundan dil xəzinəsində heç vaxt sakitliyə qovuşmayan bir dəyişiklik meydana çıxmalı idi ki, bu da missionerlərə kifayət qədər çətinlik yaradırdı, xüsusən də ad qadağası daimi olduqda. Missioner Dobrizhoferin Paraqvayda abiponlar arasında keçirdiyi yeddi il ərzində yaquar üçün ad üç dəfə dəyişdirilmişdi və timsah, tikanlar və heyvan kəsimi üçün sözlər də oxşar talelərə məruz qalmışdı⁶⁶. Ölənə məxsus olmuş bir adı tələffüz etmək qorxusu isə o istiqamətə də yayılır ki, bu ölənin rol oynadığı hər şeyi xatırlamaqdan çəkinilir və bu boğulma prosesinin mühüm nəticəsi olaraq ortaya çıxır ki, bu xalqların nə bir ənənəsi, nə də tarixi xatirələri var və öz keçmişlərinin tədqiqinə ən böyük çətinlikləri yaradırlar. Lakin bu primitiv xalqların bir sırasında kompensasiya edən adətlər də kök salmışdır ki, uzun bir matəm dövründən sonra ölənlərin adlarını yenidən canlandırsınlar, onları ölülərin yenidən doğulması kimi baxılan uşaqlara verərək.

Bu ad tabusunun təəccüblü görünüşü, vəhşilər üçün adın şəxsiyyətin əsaslı bir parçası və mühüm bir mülkiyyəti olduğunu, sözə tam əşya mənası verdiklərini xatırladıqda azalır. Digər yerlərdə izah etdiyim kimi, bunu bizim uşaqlar da edir; onlar heç vaxt mənasız bir söz bənzərliyi fərziyyəsi ilə kifayətlənmir, əksinə, əgər iki şey eyni səslənən adlarla adlandırılırsa, bununla ikisi arasında dərin bir uyğunluğun ifadə olunmalı olduğu qənaətinə gəlirlər. Sivilizasiyalı yetkin insan da öz davranışının bəzi xüsusiyyətlərindən, xüsusi adları tam və mühüm saymaqdan özünün güman etdiyi qədər uzaq olmadığını və adının şəxsiyyəti ilə tamamilə xüsusi bir tərzdə bitişdiyini təxmin edə bilər. Buna psixoanalitik təcrübənin şüursuz düşüncə fəaliyyətində adların mənasına dəfələrlə işarə etmək üçün çoxsaylı əsas tapması da uyğun gəlir⁶⁷. O zaman məcburiyyət nevrozlu xəstələr, gözlənildiyi kimi, adlara münasibətdə tamamilə vəhşilər kimi davranırlar. Müəyyən sözlərin və adların tələffüz edilməsinə və eşidilməsinə qarşı tam «kompleks həssaslığı» göstərirlər (digər nevrotiklər kimi) və öz adlarına münasibətlərindən çoxsaylı, çox vaxt ağır ləngimələr çıxarırlar. Tanıdığım belə bir tabu xəstəsi, adının kiminsə əlinə keçə biləcəyi və bununla da onun şəxsiyyətinin bir parçasına sahib ola biləcəyi təşvişi ilə adını yazmaqdan çəkinməyi qəbul etmişdi. Fantaziyasının vəsvəsələrinə qarşı özünü qorumalı olduğu qıcolma kimi gərgin sədaqətdə, özü üçün «şəxsiyyətindən heç nə verməmək» əmrini yaratmışdı. Buna ilk növbədə ad daxil idi, daha geniş mənada əl yazısı, və buna görə də nəhayət yazmaqdan əl çəkdi.

Beləliklə, vəhşilər tərəfindən ölünün adının onun şəxsiyyətinin bir parçası kimi qiymətləndirilməsi və ölüyə aid tabunun obyekti edilməsi artıq bizə təəccüblü görünmür. Ölünün adının çəkilməsi də onunla təmasa geri qaytarıla bilər və biz bu təmasın nə üçün bu qədər sərt tabuya məruz qaldığı daha geniş probleminə yönələ bilərik.

Ən yaxın izah təbii dəhşətə işarə edərdi ki, bu da cəsədin və dərhal onda görünən dəyişikliklərin doğurduğu dəhşətdir. Bundan başqa, ölüyə görə kədərə də yer vermək lazım gələrdi ki, bu ölüyə aid olan hər şey üçün motiv olsun. Lakin cəsəd qorxusu, aydındır ki, tabu qaydalarının təfərrüatlarını örtmür və kədər bizə heç vaxt izah edə bilməz ki, ölüdən bəhs edilməsi onun sağ qalanları üçün ağır təhqirdir. Kədər, əksinə, mərhumla məşğul olmağı, onun xatirəsini işləyib hazırlamağı və mümkün qədər uzun müddət saxlamağı sevir. Tabu adətlərinin özünəməxsus xüsusiyyətləri üçün kədərdən başqa bir şey məsuliyyət daşımalıdır ki, bu da açıq-aydın bundan başqa niyyətlər güdür. Məhz adların tabusu bizə bu hələ naməlum motivi açır və əgər adətlər bunu deməsəydi, biz bunu yas tutan vəhşilərin öz ifadələrindən öyrənərdik.

Onlar, yəni, mərhumun ruhunun yaxınlıqda olmasından və qayıtmasından qorxduqlarını gizlətmir; onu uzaq tutmaq, qovmaq üçün bir çox mərasimlər icra edirlər⁶⁸. Onun adını çəkmək onlara elə gəlir ki, bir çağırışdır ki, onun varlığı dərhal ardınca gələcək⁶⁹. Buna görə də ardıcıl olaraq belə bir çağırışdan və oyadılmadan yayınmaq üçün hər şeyi edirlər. Onlar geyimlərini dəyişirlər ki, ruh onları tanımasın⁷⁰, ya öz adlarını, ya da onun adını təhrif edirlər; ruhu onun adını çəkməklə sağ qalanların üstünə qovan sayğısız yad adama qarşı qəzəblənirlər. Bundan çıxan nəticədən yayınmaq mümkün deyil ki, onlar, Vundtun ifadəsi ilə desək, «demona çevrilmiş ruhundan» qorxudan əziyyət çəkirlər⁷¹.

Bu anlayışla biz Vundtun təsəvvürünün təsdiqinə gəlib çatmış olardıq ki, bu da, eşitdiyimiz kimi, tabunun mahiyyətini demonlara qarşı təşvişdə tapır.

Bu təlimin ön şərti — əziz ailə üzvünün ölüm anı ilə demona çevrilməsi, sağ qalanların ondan yalnız düşmənçilik gözləməli olduğu və onun pis istəklərindən özlərini hər vasitə ilə qorumalı olduğu — o qədər qəribədir ki, insan əvvəlcə ona inanmaq istəməyəcək. Lakin demək olar ki, bütün nüfuzlu müəlliflər primitivlərə bu təsəvvürü aid etməkdə həmfikirdirlər. Vestermark özünün «Ursprung und Entwicklung der Moralbegriffe» əsərində, mənim təxminimə görə, tabuya çox az diqqət yetirir, «Verhalten gegen Verstorbene» bölməsində birbaşa belə deyir: «Ümumiyyətlə, mənim faktiki materialım belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, ölülər dost kimi deyil, daha çox düşmən kimi görülür⁷² və Jevons ilə Qrant Allen öz iddialarında yanılırlar ki, guya əvvəllər belə hesab edilirdi ki, ölülərin pis niyyəti, bir qayda olaraq, yalnız yad adamlara qarşı yönəlir, halbuki onlar öz nəsillərinin və tayfa üzvlərinin həyatı və rifahı üçün ata kimi qayğıkeş idilər.»

R. Kleynpaul təsirli bir kitabında sivil xalqlarda köhnə ruh inamının qalıqlarını dirilərlə ölülər arasındakı münasibətin təsviri üçün istifadə etmişdir⁷³. Onun fikrincə də bu, ölülərin öldürmə həvəsi ilə diriləri özləri ilə ardınca çəkdikləri inamında zirvəyə çatır. Ölülər öldürür; bu gün ölümün təsvir olunduğu skelet göstərir ki, ölümün özü də yalnız bir ölüdür. Dirinin özünü ölülərin təqibindən təhlükəsiz hiss etməsi yalnız o zaman mümkün olmuşdur ki, o, özü ilə ölülər arasına ayırıcı bir su qoymuşdur. Buna görə də ölüləri adalarda basdırmağı üstün tuturdular, onları çayın o biri tərəfinə aparırdılar; «bu dünya» və «o dünya» ifadələri buradan yaranmışdır. Sonrakı bir yumşalma ölülərin pisniyyətliyini yalnız o kateqoriyalarla məhdudlaşdırdı ki, onlara kin saxlamaq üçün xüsusi haqq tanımaq lazım gəlirdi: öldürülənlər, öz qatillərini pis ruhlar kimi təqib edənlər, sönməmiş həsrətlə ölənlər, məsələn gəlinlər. Lakin Kleynpaulun fikrincə, ilkin olaraq bütün ölülər vampir idilər, hamısı dirilərə kin saxlayır və onlara zərər verməyə, onları həyatdan məhrum etməyə çalışırdılar. Ümumiyyətlə, pis ruh anlayışını ilk növbədə cəsəd vermişdir.

Ən əziz ölülərin ölümdən sonra demonlara çevrildiyi fərziyyəsi, açıq-aydın, daha bir sual qoymağa imkan verir. İbtidailəri öz əziz ölülərinə belə bir fikir dəyişikliyi aid etməyə nə vadar etmişdir? Nə üçün onları demonlara çevirmişdilər? Vestermark bu sualın asanlıqla cavablandırıla biləcəyini düşünür⁷⁴. «Ölüm ən çox insanın başına gələ biləcək ən pis bədbəxtlik sayıldığı üçün hesab olunur ki, köçənlər öz talelərindən son dərəcə narazıdırlar. İbtidai xalqların anlayışına görə, insan yalnız öldürmə nəticəsində ölür, istər zorakı olsun, istər magiya yolu ilə həyata keçirilsin, və elə buna görə də ruhu intiqamçıl və tez qıcıqlanan sayırlar; guya o, dirilərə paxıllıq edir və köhnə qohumlarının cəmiyyətinə həsrət çəkir — buna görə də aydındır ki, o, onlarla birləşmək üçün xəstəliklər vasitəsilə onları öldürməyə çalışır...

... Ruhlara aid edilən pisxasiyyətliyin daha bir izahı bu ruhlara qarşı instinktiv qorxuda yerləşir, bu qorxu isə öz növbəsində ölüm təşvişinin nəticəsidir.»

Psixonevrotik pozğunluqların öyrənilməsi bizi Vestermarkınkini də öz içinə alan daha geniş bir izaha yönəldir.

Bir qadın ərini, bir qız anasını ölümlə itirdikdə, sağ qalanın «məcburi özünüqınamalar» adlandırdığımız əzabverici şübhələrə düşməsi nadir deyil: görəsən, özü ehtiyatsızlıq və ya səhlənkarlıqla sevimli şəxsin ölümünə səbəb olmayıbmı? Xəstəyə nə qədər diqqətlə qulluq etdiyinə dair heç bir xatirə, irəli sürülən günahın heç bir obyektiv təkzibi bu əzaba son qoya bilmir; bu əzab kədərin patoloji ifadəsi olub zamanla yavaş-yavaş səngiyir. Bu cür halların psixoanalitik tədqiqi bizə əzabın gizli hərəkətverici qüvvələrini öyrətdi. Öyrəndik ki, bu məcburi ittihamlar müəyyən mənada haqlıdır və yalnız buna görə təkzibə və etiraza qarşı davamlıdır. Zorakı ittihamın iddia etdiyi kimi, yas tutan həqiqətən ölümə səbəb olmamış və ya səhlənkarlığı həqiqətən etməmişdir; lakin onun daxilində yenə də nəsə var idi, özünə də şüursuz olan bir arzu ki, ölümlə narazı deyildi və əgər gücə malik olsaydı, onu gətirib çıxarardı. Sevimli şəxsin ölümündən sonra ittiham indi bu şüursuz arzuya qarşı reaksiya verir. Şüursuzda gizlənmiş bu cür düşmənçilik, mehriban sevginin arxasında, demək olar ki, hissin müəyyən bir şəxsə intensiv bağlılığının bütün hallarında mövcuddur; bu, insan hiss təhriklərinin ambivalentliyinin klassik halı, nümunəsidir. Belə ambivalentlik bir insanda fitrətən bəzən çox, bəzən az nəzərdə tutulmuşdur; normal olaraq o qədər deyil ki, təsvir edilən məcburi ittihamlar ondan yarana bilsin. Lakin harada ki bol-bol nəzərdə tutulmuşdur, orada o, məhz ən çox sevilən şəxslərə münasibətdə, ən az gözləniləcəyi yerdə təzahür edəcəkdir. Tabu məsələsində o qədər tez-tez müqayisə üçün müraciət etdiyimiz məcburiyyət nevrozuna meyli belə ilkin hiss ambivalentliyinin xüsusilə yüksək dərəcəsi ilə səciyyələnmiş kimi təsəvvür edirik.

Biz indi təzəcə ölmüş ruhların guya demonluğunu və onların düşmənçiliyinə qarşı tabu qaydaları ilə özünü qorumaq zərurətini bizə izah edə bilən amili bilirik. Əgər biz ibtidailərin hiss həyatına psixoanalizin nəticələrinə görə məcburiyyət xəstələrinə aid etdiyimizə bənzər yüksək dərəcədə ambivalentliyin xas olduğunu fərz etsək, onda aydın olur ki, ağrılı itkidən sonra şüursuzda gizli qalan düşmənçiliyə qarşı orada məcburi ittihamlar vasitəsilə aşkar edilənə bənzər bir reaksiya zəruri olur. Lakin şüursuzda ölüm hadisəsindən məmnunluq kimi ağrılı şəkildə hiss edilən bu düşmənçiliyin ibtidailərdə başqa bir taleyi olur; o, düşmənçiliyin obyektinə, ölüyə yönəldilməklə dəf edilir. Biz normal, eləcə də patoloji ruh həyatında tez-tez rast gəlinən bu müdafiə prosesini proyeksiya adlandırırıq. Sağ qalan şəxs indi sevimli mərhuma qarşı heç vaxt düşmənçilik meylləri bəsləmədiyini inkar edir; lakin mərhumun ruhu indi onları bəsləyir və bütün yas dövrü boyunca onları həyata keçirməyə çalışacaqdır. Bu hiss reaksiyasının cəza və peşmançılıq xarakteri proyeksiya vasitəsilə müdafiənin uğurlu olmasına baxmayaraq, insanın qorxmasında, özünə imtina qoymasında və qismən düşmən demona qarşı müdafiə tədbirləri kimi büründüyü məhdudiyyətlərə tabe olmasında özünü göstərəcəkdir. Beləliklə, biz yenidən görürük ki, tabu ambivalent hiss münasibəti zəminində böyümüşdür. Ölülərin tabusu da şüurlu kədərlə ölüm hadisəsindən şüursuz məmnunluq arasındakı ziddiyyətdən qaynaqlanır. Ruhların kininin bu mənşəyi ilə tamamilə təbiidir ki, məhz ən yaxın və əvvəllər ən çox sevilən sağ qalanlar ondan ən çox qorxmalıdırlar.

Tabu qaydaları burada da nevrotik simptomlar kimi ikili davranırlar. Onlar bir tərəfdən məhdudiyyət xarakteri ilə yası ifadə edirlər, digər tərəfdən isə gizlətmək istədiklərini, indi özünümüdafiə kimi əsaslandırılan ölüyə qarşı düşmənçiliyi çox aydın şəkildə büruzə verirlər. Tabu qadağalarının müəyyən payını biz vəsvəsə təşvişi kimi başa düşməyi öyrənmişik. Ölü müdafiəsizdir, bu ondan düşmənçilik istəklərinin təmin edilməsinə təhrik etməlidir və bu vəsvəsəyə qarşı qadağa qoyulmalıdır.

Lakin Vestermark haqlıdır ki, o, vəhşilərin anlayışı üçün zorakı və təbii ölənlər arasında heç bir fərq qəbul etmək istəmir. Şüursuz təfəkkür üçün təbii ölümlə ölən də öldürülmüşdür; pis arzular onu öldürmüşdür. (Bu silsilənin növbəti məqaləsi ilə müqayisə edin: Animizm, magiya və fikirlərin hər şeyə qadirliyi.) Əziz qohumların (valideynlərin və qardaş-bacıların) ölümü haqqında yuxuların mənşəyi və mənası ilə maraqlanan şəxs yuxu görəndə, uşaqda və vəhşidə ölüyə qarşı davranışda eyni hiss ambivalentliyinə əsaslanan tam uyğunluğu müəyyən edə biləcəkdir.

Yuxarıda biz Vundtun tabunun mahiyyətini demonlardan qorxmaqda görən anlayışına etiraz etdik, lakin indicə ölülərin tabusunu mərhumun demona çevrilmiş ruhundan qorxmağa bağlayan izaha tərəfdar çıxdıq. Bu, ziddiyyət kimi görünə bilər: lakin onu həll etmək bizə çətin olmayacaq. Biz demonları qəbul etdik, amma onları son və psixologiya üçün həlledilməz bir şey kimi qəbul etmədik. Biz sanki demonların arxasına keçdik, onları sağ qalanların ölülərə qarşı bəslədikləri düşmənçilik hisslərinin proyeksiyası kimi tanıdıq.

Bizim yaxşı əsaslandırılmış fərziyyəmizə görə, indi vəfat etmiş olanlara qarşı ikili — həm mehriban, həm düşməncil — hisslər itki vaxtı hər ikisi özünü göstərmək istəyir: həm kədər, həm də məmnunluq olaraq. Bu iki ziddiyyət arasında konflikt yaranmalıdır və ziddiyyət tərəflərindən biri, yəni düşmənçilik — tamamilə və ya daha böyük hissəsi ilə — şüursuz olduğu üçün, konfliktin nəticəsi hər iki intensivliyin bir-birindən çıxılması və artıq qalanın şüurlu şəkildə ortaya qoyulması ola bilməz; sanki sevilən bir şəxsin özünə vurduğu təhqiri bağışlayırsan. Bu proses daha çox psixoanalizdə proyeksiya adlandırılmağa adət edilmiş xüsusi bir psixi mexanizm vasitəsilə həll olunur. Haqqında heç nə bilinməyən və daha da bilinmək istənməyən düşmənçilik daxili qavrayışdan xarici aləmə atılır, bununla da öz şəxsindən ayrılır və digərinə yüklənir. İndi mərhumdan azad olduğumuza biz, sağ qalanlar, sevinmirik; xeyr, biz onun üçün kədərlənirik, lakin o, indi təəccüblü şəkildə bəd bir demona çevrilmişdir; bizim bədbəxtliyimiz ona məmnunluq gətirərdi, o bizə ölüm gətirməyə çalışır. Sağ qalanlar indi bu bəd düşmənə qarşı özlərini müdafiə etməlidirlər; onlar daxili sıxıntıdan azad olmuşlar, lakin bunu yalnız xaricdən gələn bir təhlükə ilə dəyişdirmişlər.

İnkar etmək mümkün deyil ki, ölüləri bədxah düşmənlərə çevirən bu proyeksiya prosesi, sonuncular barədə xatırlana bilən və onlara həqiqətən də qınama kimi irəli sürülə bilən real düşmənçiliklərə dayaq tapır. Yəni onların sərtliyinə, hökmranlıq həvəsinə, ədalətsizliyinə və insanlar arasındakı ən mehriban münasibətlərin də zəminini təşkil edən başqa nə varsa, ona. Lakin elə sadəcə ola bilməz ki, bu amil təkbaşına bizə demonların proyeksiya yaradılışını anlaşılan etsin. Ölülərin təqsirləri, şübhəsiz ki, sağ qalanların düşmənçiliyi üçün motivasiyanın bir hissəsini təşkil edir, lakin bu düşmənçilik onlardan doğmasaydı, onlar təsirsiz qalardı və onların ölüm vaxtı, şübhəsiz ki, onlara qarşı irəli sürməyə haqqı olduğumuz ittihamların xatirəsini oyatmaq üçün ən uyğunsuz fürsət olardı. Biz şüursuz düşmənçiliyi müntəzəm təsir edən və əslində hərəkətverici motiv kimi nəzərdən qaçıra bilmərik. Ən yaxın və ən əziz qohumlara qarşı bu düşmənçilik cərəyanı onların sağlığında latent qala bilərdi, yəni şüura nə birbaşa, nə də dolayısı ilə hər hansı bir əvəzedici formalaşma vasitəsilə özünü büruzə verməzdi. Eyni zamanda həm sevilən, həm də nifrət edilən şəxslərin vəfatı ilə bu artıq mümkün deyildi, konflikt kəskinləşdi. Artmış mehribanlıqdan qaynaqlanan yas bir tərəfdən latent düşmənçiliyə qarşı dözümsüz oldu, digər tərəfdən isə ona yol verə bilməzdi ki, sonuncudan indi bir məmnunluq hissi doğsun. Beləliklə, şüursuz düşmənçiliyin proyeksiya yolu ilə sıxışdırılması, demonlar tərəfindən cəzalandırılma qorxusunun ifadəsini tapdığı o mərasimin formalaşması baş verdi və yasın zaman keçdikcə getməsi ilə konflikt də kəskinliyini itirdi, belə ki, bu ölülərin tabusu zəifləyə və ya unudulmağa qərq ola bildi.

4.

Əgər biz ölülərin son dərəcə ibrətamiz tabusunun üzərində böyüdüyü zəmini belə aydınlaşdırdıqsa, onda tabunun ümumiyyətlə anlaşılması üçün əhəmiyyətli ola biləcək bəzi qeydləri əlavə etməyi də buraxmayaq.

Ölülərin tabu halında şüursuz düşmənçiliyin demonlara proyeksiyası primitiv ruh həyatının formalaşmasına ən böyük təsir aid edilməli olan proseslər sırasından yalnız bir tək misaldır. Baxılan halda proyeksiya bir hiss konfliktinin həllinə xidmət edir; o, nevroza gətirib çıxaran çoxsaylı psixi situasiyalarda eyni tətbiqi tapır. Lakin proyeksiya müdafiə üçün yaradılmamışdır, o, konfliktlərin olmadığı yerdə də meydana gəlir. Daxili qavrayışların xaricə proyeksiyası primitiv bir mexanizmdir, məsələn, bizim hissi qavrayışlarımız da ona tabedir, deməli, o, normal halda xarici aləmimizin formalaşmasında ən böyük paya malikdir. Hələ kifayət qədər müəyyən edilməmiş şəraitdə hiss və düşüncə proseslərinə dair daxili qavrayışlar da hissi qavrayışlar kimi xaricə proyeksiya edilir, xarici aləmin tərtibatı üçün istifadə olunur, halbuki onlar daxili aləmdə qalmalı idi. Bu, bəlkə də genetik olaraq bununla bağlıdır ki, diqqət funksiyası ilkin olaraq daxili aləmə deyil, xarici aləmdən axışan qıcıqlara yönəlmişdi və endopsixik proseslərdən yalnız həzz və xoşagəlməzlik inkişafı haqqında xəbərləri qəbul edirdi. Yalnız mücərrəd düşüncə dilinin təşəkkülü ilə, söz təsəvvürlərinin hissi qalıqlarının daxili proseslərlə əlaqələndirilməsi sayəsində bu proseslərin özləri tədricən qavrayış qabiliyyətinə malik oldular. O vaxta qədər primitiv insanlar daxili qavrayışların xaricə proyeksiyası yolu ilə xarici aləmin elə bir mənzərəsini inkişaf etdirmişdilər ki, biz indi güclənmiş şüur qavrayışı ilə onu psixologiyaya geri tərcümə etməliyik.

Öz pis təmayüllərinin demonlara proyeksiyası primitivlərin «dünyagörüşü»nə çevrilmiş bir sistemin yalnız bir hissəsidir və biz bu silsilənin növbəti məqaləsində onu «animizm» olaraq tanıyacağıq. O zaman biz belə bir sistem quruluşunun psixoloji xarakterlərini müəyyən etməli olacağıq və dayaq nöqtələrimizi yenidən nevrozların bizə gətirdiyi o sistem quruluşlarının təhlilində tapacağıq. Hələlik yalnız onu açıqlamaq istəyirik ki, yuxu məzmununun sözdə «ikincil işlənməsi» bütün bu sistem quruluşları üçün nümunədir. Onu da unutmayaq ki, sistem quruluşu mərhələsindən başlayaraq şüur tərəfindən qiymətləndirilən hər bir akt üçün iki cür törəmə mövcuddur: sistematik olan və real, lakin şüursuz olan⁷⁵.

Vundt⁷⁶ qeyd edir ki, «mifin hər yerdə demonlara aid etdiyi təsirlər arasında ilk növbədə bədbəxtlik gətirənlər üstünlük təşkil edir, belə ki, xalqların inamında pis demonların yaxşı demonlardan daha qədim olduğu aydın görünür». İndi tamamilə mümkündür ki, demon anlayışı ümumiyyətlə ölülərlə olan bu qədər əhəmiyyətli münasibətdən qazanılmışdır. Bu münasibətə xas olan ambivalentlik sonra bəşəriyyətin inkişafının gedişatında özünü onda göstərmişdir ki, o, eyni kökdən iki tamamilə zidd psixi formalaşma meydana gətirmişdir: bir tərəfdən demon və xəyal qorxusu, digər tərəfdən əcdadlara sitayiş⁷⁷. Demonların həmişə yaxınlarda vəfat etmişlərin ruhları kimi başa düşülməsi, heç bir başqa şeyin edə bilmədiyi qədər, kədərin demon inamının yaranmasına təsirini təsdiqləyir. Kədərin tamamilə müəyyən bir psixi vəzifəsi var, o, sağ qalanların xatirələrini və gözləntilərini ölülərdən qoparmalıdır. Bu iş görüldükdən sonra ağrı azalır, onunla birlikdə peşmançılıq və töhmət, buna görə də demondan təşviş azalır. Lakin əvvəlcə demon kimi qorxulan həmin ruhlar indi daha mehriban bir təyinatə doğru gedir: əcdad kimi sitayiş edilmək və köməyə çağırılmaq.

Sağ qalanların ölülərlə münasibətinə zamanların dəyişməsi boyunca nəzər saldıqda, onun ambivalentliyinin son dərəcə azaldığını görməmək mümkün deyil. İndi ölülərə qarşı şüursuz, hələ də aşkar edilə bilən düşmənçiliyi yatırmaq asan başa gəlir, bunun üçün xüsusi bir ruhi səy tələb olunmur. Əvvəllər təmin edilmiş nifrətlə ağrılı həssaslıq bir-biri ilə güləşdiyi yerdə, bu gün çapıq əmələ gəlməsi kimi hörmət yüksəlir və tələb edir: De mortuis nil nisi bene. Yalnız nevrotiklər hələ də özlərinin əzizlərindən birinin itkisi üzərindəki kədəri məcburi özünü qınama tutmaları ilə bulandırırlar ki, bu tutmalar psixoanalizdə köhnə ambivalent hiss münasibətini öz sirləri kimi açıb göstərir. Bu dəyişikliyin hansı yolla meydana gətirildiyi, konstitusional (fitri) dəyişikliyin və ailə münasibətlərinin real yaxşılaşmasının onun səbəbkarı olmaqda nə qədər pay aldığı burada müzakirə edilməli deyil. Lakin bu nümunə vasitəsilə primitivlərin ruh hərəkətlərinə bu gün yaşayan mədəniyyət insanında tapılandan daha yüksək dərəcədə ambivalentlik tanımaq olar. Bu ambivalentliyin azalması ilə tabu da, ambivalentlik konfliktinin kompromis simptomu da yavaş-yavaş yox oldu. Bu mübarizəni və ondan meydana gələn tabunu təkrar istehsal etməyə məcbur olan nevrotiklər haqqında deyərdik ki, onlar arxaik bir konstitusiyanı atavistik qalıq kimi özləri ilə gətirmişlər və mədəniyyət tələbinin xidmətində onun kompensasiyası onları indi bu qədər hədsiz ruhi səyə məcbur edir.

Bu yerdə biz Vundtun tabu sözünün iki mənası: müqəddəs və natəmiz haqqında verdiyi, aydın olmaması ilə çaşdıran məlumatı xatırlayırıq (yuxarıya bax). Guya ki, tabu sözü əvvəlcə nə müqəddəs, nə də natəmiz mənasını daşımamış, əksinə toxunulması qadağan olan demonik olanı bildirmiş və bununla da hər iki ifrat anlayışa ortaq olan mühüm bir əlaməti önə çıxarmışdır; lakin bu davamlı ortaqlıq sübut edir ki, müqəddəs və natəmiz sahələri arasında əvvəlcə bir uyğunluq mövcud olmuş, yalnız sonralar bu, fərqlənməyə yol vermişdir.

Bunun əksinə olaraq biz öz mülahizələrimizdən asanlıqla belə nəticə çıxarırıq ki, tabu sözünə əvvəldən qeyd olunan iki məna xasdır, o, müəyyən bir ambivalentliyi və bu ambivalentliyin zəminində böyüyüb yetişən hər şeyi bildirməyə xidmət edir. Tabu özü ambivalent bir sözdür və sonradan biz hesab edirik ki, yalnız bu sözün müəyyən edilmiş mənasından geniş tədqiqatın nəticəsi olaraq ortaya çıxan şeyi, yəni tabu qadağasının bir hiss ambivalentliyinin nəticəsi kimi başa düşülməli olduğunu təxmin etmək mümkün olardı. Ən qədim dillərin öyrənilməsi bizə öyrətmişdir ki, bir vaxtlar içində ziddiyyətləri birləşdirən çoxlu belə sözlər var idi, müəyyən mənada — həm də tamamilə eyni mənada olmasa da — tabu sözü kimi ambivalent idilər⁷⁸. Zidd mənalı ilkin sözün kiçik səs dəyişiklikləri sonralar burada birləşən hər iki ziddiyyət üçün ayrı bir dil ifadəsi yaratmağa xidmət etmişdir.

Tabu sözünün taleyi başqa cür olmuşdur; onun bildirdiyi ambivalentliyin əhəmiyyəti azaldıqca, özü, daha doğrusu ona bənzər sözlər dil xəzinəsindən silinmişdir. Ümid edirəm ki, sonrakı əlaqə daxilində bu anlayışın taleyinin arxasında əllə tutula bilən tarixi bir dəyişmənin gizləndiyini, sözün əvvəlcə böyük hiss ambivalentliyinin xas olduğu tamamilə müəyyən insan münasibətlərinə bağlı olduğunu və buradan başqa, oxşar münasibətlərə yayıldığını ehtimal etməyə çalışacağam.

Yanılmırıqsa, tabunun başa düşülməsi vicdanın təbiətinə və yaranmasına da işıq salır. Anlayışları genişləndirmədən tabu vicdanından və tabunun pozulmasından sonra tabu günah şüurundan danışmaq olar. Tabu vicdanı, ehtimal ki, vicdan fenomeninin bizə rast gəldiyi ən qədim formadır.

Çünki «vicdan» nədir? Dilin şəhadətinə görə, o, insanın ən əmin olduğu şeylərə aiddir; bəzi dillərdə onun adı şüurun adından demək olar ki, seçilmir.

Vicdan, içimizdə mövcud olan müəyyən arzu hərəkətlərinin rədd edilməsinin daxili qavrayışıdır; lakin vurğu ondadır ki, bu rədd edilmə heç bir başqa şeyə istinad etməyə ehtiyac duymur, özünə əmindir. Bu, günah şüurunda, yəni müəyyən arzu hərəkətlərini həyata keçirdiyimiz əməllərin daxili mühakimə edilməsinin qavrayışında daha da aydın olur. Burada əsaslandırma lüzumsuz görünür; vicdanı olan hər kəs mühakimənin haqlılığını, həyata keçirilmiş əmələ görə qınağı öz içində hiss etməlidir. Lakin vəhşilərin tabuya qarşı davranışı da məhz bu xarakteri göstərir; tabu bir vicdan əmridir, onun pozulması dəhşətli bir günah hissi yaradır ki, bu hiss də öz-özünə aydın olduğu qədər də mənşəyinə görə naməlumdur⁷⁹.

Beləliklə, ehtimal ki, vicdan da tam müəyyən insan münasibətləri zəminində bir hiss ambivalentliyindən yaranır, bu ambivalentlik həmin münasibətlərə yapışır və tabu ilə məcburiyyət nevrozu üçün qüvvədə olan şərtlər altında, yəni ziddiyyətin bir qolunun şüursuz olması və məcburi şəkildə hökm sürən digər qol tərəfindən sıxışdırılaraq saxlanılması şərti altında. Bu nəticəyə nevrozun analizindən öyrəndiyimiz bir neçə şey uyğun gəlir. Birincisi, məcburiyyət nevrotiklərinin xarakterində əziyyətverici vicdanlılıq cizgisinin şüursuzda pusquda duran vəsvəsəyə qarşı reaksiya simptomu olaraq önə çıxması və xəstəliyin güclənməsi ilə onlarda günahkarlıq hissinin ən yüksək dərəcələrinin inkişaf etməsidir. Həqiqətən də belə bir fikir söyləmək olar: əgər məcburiyyət xəstəsində günah şüurunun mənşəyini aydınlaşdıra bilmiriksə, onda bunu öyrənmək üçün ümumiyyətlə heç bir ümidimiz yoxdur. Bu vəzifənin həlli ayrı-ayrı nevrotik fərddə mümkün olur; xalqlar üçün də buna bənzər bir həlli çıxarmağa cəsarət edirik.

İkincisi, diqqətimizi çəkməlidir ki, günah şüuru çox şeyi təşviş təbiətindən daşıyır; onu heç bir tərəddüd etmədən «vicdan təşvişi» olaraq təsvir etmək olar. Lakin təşviş şüursuz mənbələrə işarə edir; nevroz psixologiyasından öyrənmişik ki, arzu hərəkətləri sıxışdırmaya məruz qaldıqda, onların libidosu təşvişə çevrilir. Buna əlavə olaraq xatırlatmaq istəyirik ki, günah şüurunda da nəsə naməlum və şüursuzdur, yəni rədd edilmənin motivləşdirilməsi. Bu naməlum olana günah şüurunun təşviş xarakteri uyğun gəlir.

Əgər tabu əsasən qadağalarda özünü göstərirsə, onda belə bir mülahizə ağla gələ bilər ki, bizə deyir: tamamilə təbii bir şeydir və nevrozla analogiyadan geniş sübut tələb etmir ki, onun əsasında müsbət, arzulayan bir axın dayanır. Çünki heç kimin etmək arzusunda olmadığı şeyi qadağan etməyə ehtiyac yoxdur və hər halda ən qətiyyətlə qadağan edilən şey mütləq bir arzu obyekti olmalıdır. Bu ağlabatan müddəanı ibtidai insanlarımıza tətbiq etsək, belə nəticə çıxarmalı olardıq ki, onların ən güclü vəsvəsələrindən biri öz krallarını və kahinlərini öldürmək, insest törətmək, ölülərinə pis rəftar etmək və bu kimi şeylərdir. Bu isə çətin ehtimal olunandır; lakin ən qəti etirazı o zaman doğururuq ki, həmin müddəanı vicdan səsini ən aydın eşitdiyimizə inandığımız hallarla ölçsək. O zaman heç bir şübhə yeri qoymadan iddia edərdik ki, bu əmrlərdən birini, məsələn, «Öldürməyəcəksən» əmrini pozmaq üçün ən kiçik bir vəsvəsə belə hiss etmirik və onun pozulması qarşısında ikrahdan başqa heç nə hiss etmirik.

Vicdanımızın bu ifadəsinə iddia etdiyi əhəmiyyət verilərsə, bir tərəfdən qadağa artıq olur — həm tabu, həm də bizim əxlaq qadağamız —, digər tərəfdən vicdan faktı izahsız qalır və vicdan, tabu və nevroz arasındakı əlaqələr aradan qalxır; beləliklə, psixoanalitik baxış bucaqlarını problemə tətbiq etmədiyimiz müddətcə, hazırda da mövcud olan o anlayış vəziyyəti bərqərar olur.

Lakin psixoanaliz vasitəsilə — sağlam insanların yuxuları üzərində — tapılmış o faktı nəzərə alsaq ki, digərini öldürmək vəsvəsəsi bizdə də təxmin etdiyimizdən daha güclü və daha tez-tez olur və şüurumuza bildirmədiyi yerdə də psixi təsirlər göstərir, əgər bundan başqa müəyyən nevrotiklərin məcburiyyət göstərişlərində güclənmiş öldürmə impulsuna qarşı təminatları və özünü cəzalandırmaları tanımışıqsa, onda əvvəl irəli sürdüyümüz müddəaya: qadağa varsa, onun arxasında bir arzu olmalıdır — yeni bir dəyərlə qayıdacağıq. Belə hesab edəcəyik ki, bu öldürmə arzusu həqiqətən şüursuzda mövcuddur və tabu da, əxlaq qadağası da psixoloji baxımdan heç də artıq deyil, əksinə, öldürmə impulsuna qarşı ambivalent münasibətlə izah edilir və əsaslandırılır.

Bu ambivalentlik münasibətinin tez-tez fundamental olaraq bu qədər vurğulanan bir xarakteri – müsbət arzulayan axının şüursuz olması – daha geniş əlaqələrə və izah imkanlarına bir perspektiv açır. Şüursuzdakı psixi proseslər bizim şüurlu ruh həyatımızdan tanıdığımız proseslərlə tamamilə eyni deyil, əksinə, sonuncuların məhrum edildiyi müəyyən diqqətəlayiq azadlıqlara malikdir. Şüursuz bir impuls onun təzahürünü tapdığımız yerdə yaranmış olmaq məcburiyyətində deyil; o, tamam başqa bir yerdən qaynaqlana, ilkin olaraq başqa şəxslərə və münasibətlərə aid olmuş və yerdəyişmə mexanizmi vasitəsilə diqqətimizi çəkdiyi yerə gəlmiş ola bilər. Bundan başqa, şüursuz proseslərin məhv edilə bilməzliyi və düzəldilə bilməzliyi sayəsində o, uyğun olduğu çox erkən dövrlərdən təzahürlərinin yad görünməli olduğu sonrakı dövrlərə və münasibətlərə keçirilə bilər. Bütün bunlar yalnız işarələrdir, lakin onların diqqətli şəkildə işlənməsi göstərərdi ki, onlar mədəniyyətin inkişafının anlaşılması üçün nə qədər mühüm ola bilər.

Bu müzakirələrin sonunda sonrakı tədqiqatları hazırlayan bir qeydi buraxmayaq. Tabu qadağası ilə əxlaq qadağası arasındakı mahiyyət eyniliyində israr etsək də, yenə də ikisi arasında psixoloji bir fərqin mövcud olmalı olduğunu inkar etmək istəmirik. Əsas ambivalentliyin münasibətlərindəki bir dəyişiklik qadağanın artıq tabu formasında görünməməsinin yeganə səbəbi ola bilər.

Biz indiyə qədər tabu fenomenlərinin analitik nəzərdən keçirilməsində məcburiyyət nevrozu ilə sübut edilə bilən uyğunluqlara əsaslanmışıq, lakin tabu yenə də bir nevroz deyil, sosial bir formalaşmadır; beləliklə, bizim vəzifəmiz nevrozun tabu kimi bir mədəniyyət yaradıcılığından prinsipial fərqinin nədə axtarılmalı olduğuna da işarə etməkdir.

Burada yenidən ayrı bir faktı başlanğıc nöqtəsi götürmək istəyirəm. İbtidailərdə tabunun pozulması zamanı cəza, çox vaxt ağır xəstəlik və ya ölüm gözlənilir. Bu cəza artıq pozuntunu törətmiş olan şəxsi təhdid edir. Məcburiyyət nevrozunda bu başqadır. Xəstə ona qadağan edilmiş bir şeyi yerinə yetirməli olduqda, cəzadan özü üçün deyil, çox vaxt qeyri-müəyyən buraxılmış, lakin analiz vasitəsilə asanlıqla ona ən yaxın və onun tərəfindən ən çox sevilən şəxslərdən biri kimi tanınan başqa bir şəxs üçün qorxur. Nevrotik bu halda altruist kimi, ibtidai isə eqoist kimi davranır. Yalnız tabu pozuntusu günahkarın özündə kortəbii qisasını almadıqda, vəhşilərdə kollektiv bir hiss oyanır ki, onların hamısı bu günaha görə təhdid altındadır və onlar baş verməmiş cəzanı özləri icra etməyə tələsirlər. Bu həmrəyliyin mexanizmini izah etmək bizim üçün asandır. Burada yoluxucu nümunə təşvişi, təqlid etmə vəsvəsəsi, yəni tabunun yoluxma qabiliyyəti təşvişi işə qarışır. Əgər kimsə sıxışdırılmış arzunu təmin etməyi bacarmışsa, bütün cəmiyyət üzvlərində eyni arzu oyanmalıdır; bu vəsvəsəni yatırmaq üçün əslində paxıl olunan şəxs cəsarətinin bəhrəsindən məhrum edilməlidir və cəza icraçılara çox vaxt kəffarə haqqını əsas gətirərək eyni günahkar əməli öz tərəflərindən də törətmək imkanı verir. Bu, həqiqətən də insan cəza qaydasının əsaslarından biridir və o, şübhəsiz ki, doğru olaraq, cinayətkarın da, qisas alan cəmiyyətin də qadağan edilmiş təmayüllərinin eyni xarakterdə olmasını ön şərt kimi qəbul edir.

Psixoanaliz burada möminlərin deməyə adət etdiyi şeyi təsdiqləyir ki, biz hamımız ağır günahkarlarıq. Bəs nevrozun gözlənilməz nəcibliyini necə izah etməli, o nevrozu ki, özü üçün heç nədən qorxmur və hər şeydən sevimli bir şəxs üçün qorxur? Analitik tədqiqat göstərir ki, bu nəciblik ilkin deyil. Əvvəlcə, yəni xəstəliyin başlanğıcında, cəza hədəsi vəhşilərdə olduğu kimi öz şəxsiyyətinə aid idi; hər halda öz həyatı üçün qorxurdu; yalnız sonralar ölüm təşvişi başqa bir sevimli şəxsə keçirildi. Bu proses bir qədər mürəkkəbdir, lakin biz onu tamamilə aydın görürük. Qadağanın formalaşmasının əsasında müntəzəm olaraq sevimli bir şəxsə qarşı pis bir təhrik -- bir ölüm arzusu -- durur. Bu, bir qadağa vasitəsilə sıxışdırılır, qadağan müəyyən bir hərəkətə bağlanır ki, bu hərəkət sanki yerdəyişmə yolu ilə sevimli şəxsə qarşı düşmənçilik hərəkətini təmsil edir, bu hərəkətin icrası ölüm cəzası ilə hədələnir. Lakin proses davam edir və sevimli digər şəxsə qarşı ilkin ölüm arzusu sonra onun üçün ölüm təşvişi ilə əvəz olunur. Əgər nevroz beləcə belə həssas altruist olduğunu göstərirsə, deməli, o, bununla yalnız özünün əsasında duran əks mövqeyi -- qəddar eqoizmi -- kompensasiya edir. Digər şəxsi nəzərə almaqla təyin olunan və onu özü cinsi obyekt kimi götürməyən hiss təhriklərini sosial adlandırsaq, bu sosial amillərin geri çəkilməsini nevrozun sonralar həddindən artıq kompensasiya ilə örtülmüş əsas xüsusiyyəti kimi qeyd edə bilərik.

Bu sosial təhriklərin yaranması və onların insanın digər əsas həvəsləri ilə əlaqəsi üzərində dayanmadan, başqa bir nümunə ilə nevrozun ikinci əsas xarakterini üzə çıxarmaq istəyirik. Tabu öz görünüş formasında nevrotiklərin toxunma təşvişinə, Délire de toucher-ə ən böyük bənzərliyə malikdir. Bu nevrozda isə müntəzəm olaraq cinsi toxunma qadağası söhbət mövzusudur və psixoanaliz tamamilə ümumi şəkildə göstərmişdir ki, nevrozda yayındırılan və yerdəyişdirilən həvəs qüvvələri cinsi mənşəlidir. Tabuda qadağan olunmuş toxunma açıq-aydın yalnız cinsi məna daşımır, daha çox hücum etmənin, hakim olmanın, öz şəxsiyyətini təsdiq etmənin daha ümumi mənasını daşıyır. Əgər başçıya və ya onunla təmasda olmuş bir şeyə toxunmaq qadağandırsa, bununla həmin impulsa bir ləngimə qoyulmalıdır ki, bu impuls başqa hallarda başçının şübhə ilə izlənməsində, hətta tacqoymadan əvvəl onun fiziki cəzalandırılmasında (yuxarıya bax) ifadəsini tapır. Beləliklə, cinsi həvəs paylarının sosial olanlara qarşı üstünlük təşkil etməsi nevroz üçün xarakterik olan momentdir. Lakin sosial həvəslər özləri eqoist və erotik komponentlərin birləşməsindən xüsusi vahidlər kimi yaranmışdır.

Tabunun məcburiyyət nevrozu ilə müqayisəsi haqqındakı bir nümunədən artıq təxmin etmək olar ki, nevrozun ayrı-ayrı formalarının mədəniyyət formalaşmalarına münasibəti nədir və nevroz psixologiyasının öyrənilməsi mədəniyyətin inkişafını anlamaq üçün və bunun sayəsində əhəmiyyətli olur.

Nevrozlar bir tərəfdən sənətin, dinin və fəlsəfənin böyük ictimai məhsulları ilə diqqətçəkən və dərinə gedən uyğunluqlar göstərir, digər tərəfdən isə onların təhrif olunmuş formaları kimi görünür. Belə bir fikir söyləmək olar ki, histeriya bir sənət əsərinin təhrif olunmuş obrazıdır, məcburiyyət nevrozu bir dinin təhrif olunmuş obrazıdır, paranoyak sayıqlama isə bir fəlsəfi sistemin təhrif olunmuş obrazıdır. Bu fərqlilik son nəticədə ona gedib çıxır ki, nevrozlar asosial formalaşmalardır; onlar cəmiyyətdə kollektiv iş vasitəsilə meydana gələn şeyi fərdi vasitələrlə yerinə yetirməyə çalışırlar. Nevrozların həvəs təhlili zamanı məlum olur ki, onlarda cinsi mənşəli həvəs qüvvələri müəyyənedici təsir göstərir, halbuki uyğun mədəniyyət formalaşmaları ictimai həvəslərə, eqoist və erotik payların birləşməsindən meydana gələn həvəslərə əsaslanır. Cinsi ehtiyac insanları özünüqoruma tələbləri kimi birləşdirmək qabiliyyətində deyil; cinsi təminat ilk növbədə fərdin şəxsi işidir.

Genetik olaraq nevrozun asosial təbiəti onun ən ilkin təmayülündən — qənaətbəxş olmayan reallıqdan daha həzzli bir fantaziya dünyasına qaçmaq təmayülündən irəli gəlir. Nevrotikin qaçdığı bu real dünyada insanların cəmiyyəti və onların birlikdə yaratdıqları institutlar hökm sürür; reallıqdan üz çevirmək eyni zamanda insan birliyindən çıxmaq deməkdir.