Müharibə nə üçün?
1931-ci ildə "Comite permanent des Lettres et des Arts de la Societe des Nations" Beynəlxalq Əqli Əməkdaşlıq Komissiyasına müraciət edərək, "ruhani həyatın təmsilçiləri arasında, xüsusilə Avropa tarixinin böyük dövrlərində həmişə bu formada baş vermiş fikir mübadiləsinə bənzər bir məktublaşma təşviq etməyi; Millətlər Cəmiyyətinin və əqli həyatın ortaq maraqlarına ən uyğun mövzuları seçməyi" xahiş etmişdir. Bu qərarın icrası olaraq, Parisdəki Millətlər Cəmiyyətinin Əqli Əməkdaşlıq İnstitutu (Institut.
Bu qərarın icrası çərçivəsində Millətlər Cəmiyyətinin Əqli Əməkdaşlıq İnstitutu Əməkdaşlıq (İnstitut. Beynəlxalq Cooperation İntellektuelle Parisdə "Correspondance", "Open letters" seriyasını nəşr etdi. İkincinin məzmunu Bu seriyanın 1933-cü ilin əvvəlində "Niyə müharibə?" adı altında "Niyə müharibə?", "Why war?" eyni zamanda alman, fransız və Albert Eynşteyn 30 iyul 1932-ci il tarixli məktubunda, müəllifə yazdığı məktublaşmanın mövzusunu bu sualla ifadə etmişdi: Alman orijinal mətninin fransız dilinə tərcüməsini Blaise Briod, ingilis dilinə tərcüməsini isə Stuart etmişdir. Gilbert narahatdır.
Albert Eynşteyn 30 iyul 1932-ci il tarixli məktubunda müəllifə məktub mübadiləsinin mövzusunu sual şəklində belə ümumiləşdirdi: Müharibənin fəlakətindən insanları xilas etməyin bir yolu varmı?
Burada yalnız psixoloqun işıqlandıra biləcəyi problemlər ortaya çıxır. Albert Eynşteyn daha sonra müharibənin qarşısının alınması vəzifəsi barədə fikirlərini inkişaf etdirir; o izah edir ki, ona “problemin xarici, yaxud təşkilati tərəfi” sadə görünür: “Dövlətlər aralarında yaranan bütün münaqişələrin həlli üçün qanunverici və məhkəmə orqanı yaradırlar” və bu orqanın səlahiyyətinə tabe olmaq öhdəliyini üzərlərinə götürürlər. Burada ilk çətinliklə qarşılaşılır: məhkəmə, insan təsisatı olaraq, nə qədər az gücə malikdirsə, hüquqdan kənar təsirlərə bir o qədər açıqdır. Biz isə hazırda öz iradəsinin icrası üçün fövqəldövlət təşkilatına sahib olmaqdan çox uzağıq Mütləq itaəti məcbur etməyə qadir olardı. Fərdi olaraq Eynşteyn aşağıdakı sualları formalaşdırır: “Necə mümkündür ki, indicə adı çəkilən azlıq” (yəni hakimlərin) “müharibədən ancaq əziyyət çəkəcək və itirəcək xalq kütləsini öz Kütlələri necə xidmət etdirmək olar? Onların istəklərinə görə — amma bu istəklər bir müharibə vasitəsilə yalnız əziyyət çəkəcək və itirəcək. Kütlənin adı çəkilən vasitələrlə — yəni hər dəfə hakimiyyətdə olan azlıq əsasən məktəbi, mətbuatı və adətən dini təşkilatları da əlində saxlayır — çılğınlıq və özünü fəda etmə həddinə qədər alovlandırılması necə mümkündür?
İnsanların psixi inkişafını elə istiqamətləndirmək mümkündürmü ki, onlar nifrət və məhvetmə psixozlarına qarşı daha dözümlü olsunlar?
Vyana, sentyabr 1932 Hörmətli cənab Eynşteyn!
Sizin diqqətinizi cəlb edən bir mövzu var. Bu mövzu başqalarının da marağına layiqdir. Onun ətrafında fikir mübadiləsi üçün məni dəvət etmək niyyətinizi eşidəndə, məmnuniyyətlə razılaşdım. Mən gözləyirdim ki, Siz Sərhədin bu gün bilinə bilən həddində bir problem seçmək, hər birimizin, fizikin də, psixoloqun da, özünəməxsus yanaşma yolu tapa biləcəyi bir problem, beləliklə onlar müxtəlif Yan-yana eyni zəmin üzərində görüşsəydilər. Sonra siz məni təəccübləndirdiniz. Sualınız belə idi: müharibə fəlakətini insanlardan uzaqlaşdırmaq üçün nə etmək lazımdır? Əvvəlcə təəssüratımın altında qorxdum — az qala deyəcəkdim: bizim – səriştəsizliyimiz təəssüratı altında qorxuya düşdüm, çünki bu mənə Dövlət adamlarının üzərinə düşən vəzifə. Lakin sonra başa düşdüm ki, Siz bu sualı təbiətşünas və fizik kimi deyil, Millətlər Cəmiyyətinin təşəbbüslərinə tabe olan bir insanpərvər kimi irəli sürmüsünüz, necə ki, qütb tədqiqatçısı Fridtjof Nansen dünya müharibəsinin ac və evsiz qurbanlarına yardım gətirməyi öz üzərinə götürmüşdü. Xatırladım ki, məndən praktiki təkliflər vermək tələb olunmur, sadəcə müharibənin qarşısının alınması probleminin psixoloji baxımdan necə göründüyünü göstərməyim istənir.
Lakin bu barədə də Siz məktubunuzda ən çox şeyi demişsiniz. Siz, sanki, mənim yelkənlərimin küləyini əlimdən aldınız. Amma mən məmnuniyyətlə Sizin dalğanızda üzürəm. Və Sizin irəli sürdüklərinizin hamısını – ən yaxşı biliyim, yaxud təxminim daxilində – daha geniş şəkildə izah etməklə təsdiqləməklə kifayətlənirəm.
Onlar Hüquq və güc arasındakı münasibətdən başlayırlar. Bu, şübhəsiz ki, araşdırmamız üçün düzgün başlanğıc nöqtəsidir.
“Güc” sözünü daha kəskin, daha sərt olan "Zorakılıq" sözünü əvəz etmək? Hüquq və zorakılıq bu gün bizim üçün əksliklərdir.
Birinin digərindən necə inkişaf etdiyini göstərmək asandır. Ən qədim başlanğıclara qayıdıb, bunun ilk dəfə necə baş verdiyinə nəzər salsaq — problemin həlli bizə asanlıqla aydın olar. Lakin, məni bağışlayın — əgər aşağıda ümumi olaraq bilinən və qəbul edilən şeyləri sanki yeni imiş kimi danışsam; əlaqə məni buna məcbur edir.
İnsanlar arasındakı maraq toqquşmaları, deməli, prinsipcə, zorakılığın tətbiqi ilə həll edilir. Bütün heyvanlar aləmində İnsan özünü heyvanlar aləmindən kənarda saxlamamalıdır. İnsan üçün əlavə olaraq fikir münaqişələri də mövcuddur. Bunlar abstraksiyanın ən yüksək zirvələrinə qədər uzanır — və fərqli bir qərarvermə texnikası tələb edirmiş kimi görünür. Lakin bu, sonrakı bir mürəkkəbləşmədir. Başlanğıcda, kiçik bir insan dəstəsində, nəyin kimə məxsus olacağına və ya kimin iradəsinin yerinə yetiriləcəyinə daha güclü əzələ qüvvəsi qərar verirdi.
Əzələ qüvvəsi tezliklə alətlərlə gücləndirilir, əvəz edilir. Daha yaxşı silahları olan, ya da onlardan məharətlə istifadə edən qalib gəlir. Silahın tətbiqi ilə zehni üstünlük, kobud əzələ qüvvəsinin yerini tutmağa başlayır. Döyüşün son məqsədi eyni olaraq qalır – bir tərəf məruz qaldığı zərər və Məcbur edilərək öz qüvvələrini iflic etmək, iddiasını və ya Müqavimətdən əl çəkmək. Buna ən köklü şəkildə, zorakılıq rəqibi daimi olaraq aradan götürəndə, yəni öldürəndə nail olunur. Bunun iki Üstünlüklər bunlardır — o, rəqabətini bir daha bərpa edə bilmədi. Və onun taleyi başqalarını bu nümunəni izləməkdən çəkindirir. Nümunə götürmək. Bundan əlavə, düşmənin öldürülməsi, sonra qeyd edilməli olan həvəsə əsaslanan bir meyli ödəyir. Der Öldürmək niyyətinə bir mülahizə qarşı çıxa bilər — düşmən qorxudulub sağ buraxıldığı təqdirdə, faydalı xidmətlər üçün istifadə oluna bilər. Onda beləliklə, kifayətlənir Onu öldürmək əvəzinə tabe etmək üçün zorakılıq. Bu, düşmənə qarşı amanın başlanğıcıdır, lakin qalib bundan sonra məğlub olanın pusquda gözləyən intiqamçılığı ilə hesablaşmalı, öz təhlükəsizliyinin bir hissəsindən imtina etməlidir.
Bu, ilkin vəziyyət, daha böyük gücün, kobud və ya intellektual dəstəkli zorakılığın hökmranlığıdır.
Biz bilirik ki, bu rejim inkişaf prosesində dəyişdirilmişdir, zorakılıqdan hüquqa aparan bir yol var idi, bəs hansı? Məncə, yalnız bir yol. Bu yol bir faktdan keçirdi: bir nəfərin daha böyük gücü, bir neçə zəifin birləşməsi ilə kompensasiya edilə bilər. "L’union fait la force." Zorakılıq birləşmə ilə qırılır. Bu birləşmişlərin gücü isə artıq tək fərdin zorakılığının əksinə olaraq hüququ təmsil edir. Biz görürük ki, hüquq bir gücdür Cəmiyyət. Bu, hələ də zorakılıqdır, ona müqavimət göstərən hər bir fərdə qarşı yönəlməyə hazırdır, eyni vasitələrlə işləyir, eyni məqsədləri güdür; fərq həqiqətən də yalnız ondadır ki, bu, artıq tək bir fərdin deyil, cəmiyyətin özünü qəbul etdirən zorakılığıdır. Lakin zorakılıqdan yeni hüquqa bu keçidin baş verməsi üçün bir psixoloji şərt yerinə yetirilməlidir. Çoxlarının birliyi daimi, davamlı olmalıdır. O, yalnız bir hədsiz güclünü dəf etmək məqsədilə yaradılsa — və onun məğlubiyyətindən sonra dağılsa — ortada bir nəticə qalmazdı. Özünü daha güclü hesab edən növbəti şəxs, yenidən zorakı hökmranlığa can atardı. Bu oyun sonsuz olaraq təkrarlanardı. İcma daimi olaraq qorunmalıdır, 1952-1939-cu illərdən qalma bu əsərlər özünü təşkil edir. Onlar qorxulan üsyanların qarşısını alan qaydalar yaradır. Qaydalara — qanunlara — riayət olunmasına nəzarət edən, qanuni zorakılıq aktlarının icrasını təmin edən orqanlar təyin edir. Belə bir maraq birliyi tanındıqda, üzvlər arasında hissi bağlar yaranır. Bu bağlar icma hisslərinə çevrilir — əsl güclərinin əsaslandığı yer də elə budur.
Bununla, məncə, bütün əsas məqamlar artıq verilmişdir: Zorakılığın aradan qaldırılması — hakimiyyətin daha böyük bir birliyə ötürülməsi yolu ilə. Bu birlik, üzvlərinin emosional bağları ilə bir yerdə saxlanılır. Qalan hər şey izahatlar və təkrarlardır. İcma yalnız bərabər güclü fərdlərdən ibarət olduğu müddətcə vəziyyət sadədir.
Bu birliyin qanunları, təhlükəsiz birgə yaşayışı mümkün etmək üçündür. Onlar fərdin şəxsi azadlığının hansı ölçüdə olduğunu müəyyənləşdirir — xüsusən də öz gücünü zorakılıq kimi tətbiq etmək baxımından. Fərdlər təhlükəsiz bir birgəyaşayış üçün güzəştə getməlidir. Lakin belə bir sakitlik vəziyyəti yalnız nəzəri cəhətdən düşünülə bilər, əslində isə vəziyyət onunla mürəkkəbləşir ki, icma əvvəldən qeyri-bərabər güclü elementləri, kişilər və qadınları, valideynlər və uşaqları əhatə edir və tezliklə müharibə və tabeetmə nəticəsində ağalara və qullara çevrilən qaliblər və məğlubları əhatə edir. İcmanın hüququ daha sonra onun daxilindəki qeyri-bərabər güc münasibətlərinin ifadəsinə çevrilir. Qanunlar hakim olanlar tərəfindən və onlar üçün hazırlanacaq, tabe olanlara isə az hüquqlar verəcəkdir.
O vaxtdan etibarən cəmiyyətdə iki hüquq qarışıqlığı, eyni zamanda hüquq inkişafı mənbəyi mövcuddur. Birincisi, cəhdlər ağalar arasından bəzi fərdlərin, hamı üçün keçərli olan məhdudiyyətlərdən üstün olmaq, yəni hüquq hökmranlığından Zorakı hakimiyyətə qayıtmaq. İkincisi, məzlumların daimi cəhdləri — daha çox güc əldə etmək, bu dəyişikliklərin qanunda tanınmasını görmək. Yəni əksinə, qeyri-bərabər hüquqdan hamı üçün bərabər hüquqa doğru irəliləmək. Bu sonuncu axın xüsusilə bir halda əhəmiyyətli olacaq. Cəmiyyət daxilində müxtəlif tarixi məqamlar nəticəsində hakimiyyət münasibətlərində dəyişikliklər baş verdikdə. Hüquq daha sonra tədricən yeni güc münasibətlərinə uyğunlaşa bilər, ya da, daha tez-tez baş verdiyi kimi, hakim sinif bu dəyişikliyi Hesabı daşımaq, baş verir. Üsyan, vətəndaş müharibəsi — hüququn müvəqqəti ləğvinə səbəb olur. Nəticədə isə yeni güc sınaqları başlayır, yeni bir hüquq qaydası qurulur. Hüquq dəyişikliyinin başqa bir mənbəyi də var. Bu, yalnız sülh yolu ilə özünü göstərir. Bu, icma üzvlərinin mədəni transformasiyasıdır. Lakin bu, yalnız sonradan nəzərə alına bilər. Sonradan nəzərə alına biləcək əlaqə.
Beləliklə, görürük ki, hətta bir icma daxilində belə, maraq toqquşmalarının zorakılıqla həllindən qaçınılmamışdır. Lakin eyni torpaq üzərində birgə yaşamaqdan irəli gələn zərurətlər və ortaqlıqlar var. Bunlar bu cür mübarizələrin tez başa çatmasına əlverişlidir. Bu şəraitdə sülh yolu ilə həllərin ehtimalı durmadan artır. Lakin bəşər tarixinə bir nəzər salmaq bizə bir icma ilə bir və ya bir neçə digəri, daha böyük və daha kiçik vahidlər, şəhər əraziləri, vilayətlər, tayfalar, xalqlar, _ Müharibənin güc sınağı ilə demək olar ki, həmişə həll olunan zənginlər. Belə müharibələr ya qarət, ya da bir tərəfin tam tabe edilməsi, fəth edilməsi ilə nəticələnir. Fəth müharibələrini vahid şəkildə qiymətləndirmək mümkündür. Bəziləri, məsələn, monqolların "və türklərin müharibələri, yalnız fəlakət gətirmiş, digərləri isə əksinə, daxilində zor tətbiqi imkanının sona çatdığı və yeni bir hüquq nizamının münaqişələri həll etdiyi daha böyük vahidlər yaratmaqla zorakılığın hüquqa çevrilməsinə töhfə vermişdir. Beləliklə, Romalıların fəthləri Aralıq dənizi ölkələrinə qiymətli pax romana bəxş etmişdir. Fransa krallarının genişlənmə ehtirası sülh yolu ilə birləşmiş, çiçəklənən bir Fransa yaratmışdır. Nə qədər paradoksal səslənsə də, etiraf etmək lazımdır ki, müharibə arzulanan “əbədi” vasitəni yaratmaq üçün yararsız bir vasitə olmazdı.
Sülh, çünki o, güclü mərkəzi hakimiyyətin sonrakı müharibələri qeyri-mümkün etdiyi böyük vahidlər yaratmağa qadirdir. Amma o buna yarayır, çünki uğurları uğurları adətən davamlı olmur; yeni yaradılmış Birliklər yenidən dağılır, adətən zorla birləşdirilmiş hissələrin zəif birliyi səbəbindən. Bundan əlavə, fəth indiyə qədər yalnız qismi birləşmələr yarada bilmişdir, hətta daha geniş miqyaslı olsalar da, onların münaqişələri zorakı qərarı daha da təhrik etmişdir. Beləliklə, bütün bu müharibə səylərinin nəticəsi olaraq bəşəriyyət yalnız saysız-hesabsız, hətta fasiləsiz kiçik müharibələri nadir, lakin daha dağıdıcı böyük müharibələrlə əvəz etmiş oldu.
İndiki dövrümüzə tətbiq etdikdə, sizin daha qısa yolla əldə etdiyiniz eyni nəticə ortaya çıxır. Etibarlı Müharibələrin qarşısını almaq üçün insanlar razılığa gəlməlidir. Bütün maraq münaqişələrində hökm vermə səlahiyyəti bir mərkəzi hakimiyyətə verilməlidir. Burada açıq-aşkar iki tələb birləşir: belə bir üst instansiyanın yaradılması və ona lazımi gücün verilməsi.
Təkcə bu fayda verməzdi. İndi Millətlər Cəmiyyəti belə bir instansiya kimi düşünülüb, lakin digər şərt yerinə yetirilməyib; Millətlər Cəmiyyətinin özünə məxsus gücü vardır. Onu yalnız o zaman əldə edə bilər ki, yeni birliyin üzvləri — ayrı-ayrı dövlətlər — bu gücü ona təhvil versinlər. Lakin hazırda buna ümid az görünür. Əgər bəşəriyyət tarixində tez-tez — bəlkə də heç vaxt bu ölçüdə — cəsarət edilməmiş bir cəhdin mövcud olduğu bilinməsəydi, Millətlər Cəmiyyəti institutuna tamamilə anlayışsız yanaşılardı.
Bu, adətən güc sahibliyinə əsaslanan nüfuzu, — yəni məcburi təsiri, — Müəyyən ideya mövqelərinə əldə etmək üçün müraciət etmək. Eşitdik ki, bir cəmiyyəti bir yerdə saxlayan iki Şeylər: zorakılığın məcburiyyəti və hissi bağlılıqlar — Texniki olaraq onlara identifikasiya deyilir — üzvlərin. Əgər bu amillərdən biri aradan qalxarsa, o zaman digəri mümkün ola bilər ki, cəmiyyəti ayaqda saxlasın. Həmin ideyalar təbii ki, yalnız o zaman əhəmiyyət kəsb edir ki, onlar üzvlərin mühüm ortaq cəhətlərinə Üzvlər ifadə verir. Onda sual yaranır ki, onlar nə qədər güclüdür.
Tarix öyrədir ki, onlar həqiqətən də öz təsirlərini göstəriblər. Panellin ideyası, məsələn, B., ətrafdakı barbarlardan daha üstün olduğunun şüuru, bu Amfiktioniyalar, kahinlər və festivallarda bu qədər güclü ifadə tapan, yunanlar arasında müharibə adətlərini yumşaltmaq üçün kifayət qədər güclü idi, lakin təbii ki, yunan xalqının hissəcikləri arasında müharibə mübahisələrinin qarşısını almağa, hətta bir şəhəri və ya şəhər birliyini bir rəqibin zərərinə fars düşməni ilə ittifaq qurmaqdan çəkindirməyə belə qadir deyildi. Xristian ümumi hissi də, İntibah dövründə xristian kiçik- Böyük dövlətlər öz aralarındakı müharibələrdə Sultanın köməyini qazanmaq üçün bir-biri ilə rəqabət aparmaqdan çəkindirildi. Yalnız bolşevik düşüncə tərzinin ümumi şəkildə yayılmasının müharibələrə son qoya biləcəyini əvvəlcədən söyləyən şəxslər var, lakin biz bu gün hər halda belə bir məqsəddən çox uzağıq və bəlkə də buna yalnız dəhşətli vətəndaş müharibələrindən sonra nail olmaq olardı. Bu gün xalqları idarə edən milli Əks təsirə can atan ideallar həddən artıq aşkardır. Bəzi şəxslər proqnozlaşdırırlar ki, yalnız bolşevik düşüncə tərzinin geniş yayılması müharibələrə son qoyacaq. İnsanları müharibəyə ruhlandırmağın bu qədər asan olmasına təəccüblənirsiniz. Onlarda belə bir qızışdırmaya meyilli olan bir şeyin — nifrət və məhv etməyə yönəlmiş bir həvəsin — təsirli olduğunu güman edirsiniz. Beləliklə, real gücü ideyaların gücü ilə əvəz etmək cəhdi — bu gün də uğursuzluğa məhkumdur. Səhv var Hesab, hüququn əvvəlcə kobud zorakılıq olduğunu deyir. Bu gün də dəstəyə ehtiyac duyduğunu nəzərə almasaq. Zorakılıqdan məhrum qala bilər.
İndi isə sizin başqa bir cümlənizi şərh etməyə başlaya bilərəm. Siz bunun bu qədər asan olmasına təəccüblənirsiniz ki, İnsanları müharibəyə ruhlandırmaq. Onlarda nəyinsə təsirli olduğunu güman etmək — belə qızışdırmaya uyğun gələn bir nifrət, bir məhv etmə həvəsinin mövcud olduğunu düşünmək. Yenə də Sizinlə yalnız qeyd-şərtsiz razılaşa bilərəm. Biz belə bir həvəsin mövcudluğuna inanırıq. Son illərdə onun təzahürlərini öyrənməyə çalışmışıq. Bu kitabdan sizə bir neçə sətir oxuya bilərəm? Fürsət düşdükcə, həvəs nəzəriyyəsinin bir hissəsini təqdim etmək, hansı ki, biz Psixoanaliz çoxlu əl gəzdirmə və tərəddüddən sonra əldə edilmişdir? Biz insanın təkanlarının yalnız iki cür olduğunu qəbul edirik: ya qoruyub birləşdirmək istəyənlər — biz onları Eros mənasında erotik adlandırırıq Görürsünüz, bu, əslində sevmək və nifrət etməyin dünyaca məşhur ziddiyyətinin yalnız nəzəri cəhətdən ülvüləşdirilməsidir, bu ziddiyyət bəlkə də cazibə və itələmə qütblüyü ilə sizin sahənizdə rol oynayan ilkin əlaqə saxlayır. Görürsünüz ki, bu əslində sevmək və nifrət etmək arasındakı dünyaca məşhur ziddiyyətin nəzəri cəhətdən ideallaşdırılmasıdır, bu ziddiyyət bəlkə də cazibə və İyrənmənin öz sahənizdə bir ilkin əlaqə saxladığı Rol oynayır. Yaxşı və pis dəyərləndirmələrinə çox tələsməyək. Eynilə, obyektlərə yönəlmiş sevgi həvəsi, ümumiyyətlə, öz obyektinə sahib olmaq üçün hakimiyyət həvəsindən bir əlavəyə ehtiyac duyur. Hər iki həvəs növünü təzahürlərində təcrid etməyin çətinliyi, onların dərk edilməsinə bu qədər uzun müddət mane olmuşdur. Belədir z. Hərəkət çox nadir hallarda özlüyündə tək bir həvəs hərəkətinin əsəridir. Bu hərəkət Eros və destruksiyadan təşkil olunmalıdır. Təcavüz, niyyətini həyata keçirmək lazım olanda. Eynilə, obyektə yönəlmiş sevgi instinkti də hakimiyyət instinktindən bir əlavəyə ehtiyac duyur. Bu əlavə, obyektinə sahib ola bilmək üçündür.
Təzahürlərində bu iki növü təcrid etmək çətindir. Bu çətinlik, onların dərk edilməsində bizi uzun müddət əngəlləmişdir.
Əgər mənimlə bir az da irəli getmək istəyirsinizsə, eşidin. İnsan hərəkətləri, başqa növdən olan bir mürəkkəbliyi də tanımağa imkan verir. Çox nadir hallarda hərəkət budur Tək bir dürtü hərəkəti, əsəri Eros və destruksiyadan ibarət olmalıdır. Adətən, bir neçə motiv bir araya gəlməlidir. Onlar eyni şəkildə qurulmuş olur. Bu, hərəkəti mümkün etmək üçün lazımdır. Sizin biri Həmkarlar bunu artıq bilirdi, bir prof. G. Ç. Lixtenberq, klassiklərimizin dövründə Göttingendə fizikadan dərs deyirdi; lakin bəlkə də o, fizik kimi olduğundan daha əhəmiyyətli bir psixoloq idi.
B. B. Deməli, insanlar müharibəyə çağırılanda onlarda çoxlu sayda motiv – nəcib və bayağı, ucadan deyilən və susdurulan motivlər – təsdiqləyici cavab verə bilər. Beləliklə, insanlar müharibəyə çağırıldıqda, onlarda bir sıra motivlər təsdiqləyici cavab verə bilər, nəcib və alçaq, ucadan danışılanlar və susdurulan digərləri. Aqressiya və destruksiyadan alınan həzz, şübhəsiz ki, bunların arasındadır;
Aqressiya və dağıdıcılıqdan alınan həzz, şübhəsiz ki, bunların arasındadır; Tarixin və gündəlik həyatın saysız-hesabsız qəddarlıqları onların mövcudluğunu və gücünü təsdiqləyir. Bu dağıdıcı meyllərin digər, erotik və ideya meylləri ilə qarışması, təbii ki, onların təmin olunmasını asanlaşdırır. Bəzən tarixin dəhşətli əməlləri haqqında eşidəndə belə bir təəssürat yaranır ki, ideya motivləri dağıdıcı ehtiraslar üçün sadəcə bəhanə kimi xidmət edib. Bəhanə kimi xidmət edib, digər dəfələrdə, məsələn, müqəddəs İnkvizisiyanın vəhşiliklərində, ideya motivlərinin şüurda önə çıxdığını, dağıdıcı motivlərin isə onlara şüursuz bir güclənmə gətirdiyini düşünürük. Biz bu gün: hərəkətverici səbəblər deyirik.
Şüurda önə çıxarılmış, dağıdıcı olanlar onlara şüursuz bir güclənmə gətirmişdir. Hər ikisi mümkündür.
müharibənin qarşısının alınmasına yönəlib, bizim nəzəriyyələrimizə deyil. Müharibənin qarşısının alınması nəzəriyyələrimizə deyil, ona aiddir. Yenə də bir anlıq dağıdıcılıq dürtümüz üzərində dayanmaq istəyirəm, onun populyarlığı əhəmiyyəti ilə tamamilə uyğunsuzluq təşkil edir.
Müəyyən qədər spekulyasiya sərf etməklə, belə bir Bu fikir belə bir qənaətə gəlir ki, bu dürtü hər bir canlı varlığın daxilində fəaliyyət göstərir. Sonra onu dağılmağa sövq etmək, həyatı cansız maddə vəziyyətinə qaytarmaq cəhdinə malikdir.
O, bütün ciddiyyəti ilə ölüm dürtüsü adını qazanmışdı, erotik dürtülər isə həyata olan meyilləri təmsil edir.
Ölüm həvəsi, xüsusi orqanların köməyi ilə xaricə, obyektlərə qarşı yönəldilməklə dağıdıcılıq həvəsinə çevrilir.
Canlı varlıq, belə demək mümkünsə, yad olanı məhv etməklə öz həyatını qoruyur. Lakin ölüm həvəsinin bir hissəsi canlı varlığın daxilində fəaliyyətdə qalır. Biz bir sıra normal və patoloji fenomeni dağıdıcılıq həvəsinin bu daxililəşdirilməsindən törətməyə cəhd etmişik. Biz hətta bir bidətə də yol vermişik — vicdanımızın yaranmasını aqressiyanın içəri yönəlməsi ilə izah etmək.
Görürsünüz ki, bu prosesin Proses həddindən artıq böyük ölçüdə baş verir, bu birbaşa qeyri-sağlamdır, bu təkanverici qüvvələrin destruksiyaya yönəlməsi isə Xarici aləm canlı varlığı rahatlaşdırmalı, xoş təsir göstərməlidir. Bu, mübarizə apardığımız bütün çirkin və təhlükəli meyillər üçün bioloji üzrxahlıq rolunu oynasın. Etiraf etmək lazımdır ki, onlar təbiətə, onlara qarşı müqavimətimizdən daha yaxındır, bu müqavimət üçün də hələ bir izah tapmalıyıq. Bəlkə də var Sizdə belə bir təəssürat yaranır ki, bizim nəzəriyyələrimiz bir növ mifologiyadır, bu halda sadəcə ürəkaçan bir mifologiyadır. Amma hər bir təbiət elmi belə bir növ mifologiyaya çevrilmirmi?
Bu gün fizikada sizin üçün fərqlidir?
Yuxarıda deyilənlərdən, yaxın məqsədlərimiz üçün Məqsəd o qədərdir ki, insanların aqressiv meyllərini aradan qaldırmağa çalışmağın perspektivi olması. Deyilənə görə, yer üzündə xoşbəxt guşələr var. Təbiət insana lazım olan hər şeyi bol-bol təqdim edir. Orada həyatı həlimliklə keçən, məcburiyyət və aqressiyanın bilinmədiyi qəbilələr yaşayır.
Mən buna çətinliklə inanıram, bu xoşbəxtlər haqqında daha çox öyrənmək istərdim. Bolşeviklər də insan aqressiyasını maddi ehtiyacların təminatını təmin etməklə və bununla yanaşı cəmiyyət üzvləri arasında bərabərlik yaratmaqla aradan qaldıra biləcəklərinə ümid edirlər. Mən bunu bir illüziya hesab edirəm. Hazırda onlar ən diqqətlə silahlanmış və tərəfdarlarını, ən azı, bütün kənar şəxslərə qarşı nifrət vasitəsilə bir yerdə tuturlar. Yeri gəlmişkən, özünüzün də qeyd etdiyiniz kimi, məsələ insanın aqressiya meylini tamamilə aradan qaldırmaqdan ibarətdir; onu elə yönləndirməyə çalışmaq olar ki, müharibədə ifadə tapmaq məcburiyyətində qalmasın.
Bizim mifoloji həvəs nəzəriyyəmizdən çıxış edərək, müharibəyə qarşı dolayı mübarizə yolları üçün asanlıqla bir düstur tapırıq.
Əgər müharibəyə hazır olmaq dağıdıcılıq həvəsinin bir təzahürüdürsə, onda təbii olaraq ona qarşı bu həvəsin əks qütbünü, Erosu köməyə çağırmaq lazımdır. İnsanlar arasında hissi bağlar yaradan hər şey müharibəyə qarşı təsir göstərməlidir. Bu bağlar iki cür ola bilər. Birincisi, cinsi məqsədlər daşımasa belə, bir sevgi obyektinə olan münasibət kimi əlaqələr. Psixoanaliz burada sevgidən danışmaqdan utanmamalıdır, çünki Din də eyni şeyi deyir: Qonşunu özün kimi sev.
Bunu tələb etmək asandır, amma yerinə yetirmək çətindir. O biri Eyniləşdirmə vasitəsilə yaranan emosional bağlılıq növü. İnsanlar arasında əhəmiyyətli ortaq cəhətlər yaradan hər şey belə ümumi hissləri, eyniləşdirmələri doğurur. İnsan cəmiyyətinin quruluşu böyük ölçüdə bunların üzərində dayanır.
Sizin avtoritetdən sui-istifadə ilə bağlı şikayətinizdən ikinci bir işarə çıxarıram. Bu işarə müharibə meylinə qarşı dolayı mübarizə üçündür. Müharibə meyli. İnsanlar rəhbərlərə və asılı olanlara bölünür. Bu, onların anadangəlmə bərabərsizliyinin bir parçasıdır — aradan qaldırıla bilməyən bir bərabərsizlik. Sonuncular böyük əksəriyyəti təşkil edir, onlar özləri üçün qərarlar qəbul edən, əksər hallarda qeyd-şərtsiz tabe olduqları bir avtoritetə ehtiyac duyurlar. Buradan başlamaq lazım gələrdi, indiyə qədər olduğundan daha çox qayğı göstərməliyik ki, Yuxarı təbəqəni müstəqil düşünən, qorxudulma qarşısında dayanıqlı, həqiqət uğrunda mübarizə aparan insanlar kimi yetişdirmək, onlara Müstəqil olmayan kütlələrin idarə edilməsi payına düşəcəkdi. Dövlət Dövlət hakimiyyətlərinin həddini aşması əlverişsizdir. Kilsənin belə bir tərbiyəyə qarşı düşüncə qadağası da əlverişsizdir. Bunun sübuta ehtiyacı vardır. İdeal vəziyyət, əlbəttə ki, belə bir cəmiyyət olardı. Orada insanlar öz həvəs həyatını ağılın diktaturasına tabe etmiş olar.
Başqa hər şey bu qədər mükəmməl və davamlı ola bilərdi İnsanların birliyinə nail olmaq, hətta insanlardan imtina etmək bahasına birləşməsinə səbəb ola bilməzdi. Lakin bu, çox böyük ehtimalla utopik bir ümiddir. Müharibənin dolayı yolla Müharibənin qarşısını almaq yolları, əlbəttə, daha mümkündür, lakin onlar sürətli uğur vəd edir. İnsan dəyirmanların o qədər yavaş üyütdüyünü düşünəndə, unu alana qədər acından ölə biləcəyini xatırlamaq istəyir.
Görürsünüz, təxirəsalınmaz praktiki vəzifələr zamanı dünyadan xəbərsiz nəzəriyyəçiyə müraciət edəndə Qiymətləndirmə çəkir. Hər bir fərdi halda, daha yaxşı çalışmaq lazımdır Təhlükə ilə qarşılaşmaq üçün vasitələrlə, əldə olan vasitələrlə.
Lakin mən sizin məktubunuzda qaldırdığınız daha bir məsələyə toxunmaq istərdim. Məni xüsusilə maraqlandıran məsələni qaldırmayaq.
Niyə müharibəyə qarşı bu qədər qəzəblənirik? Siz, mən və bir çox başqaları — niyə onu həyatın bir çox ağrılı, çətin vəziyyətlərindən biri kimi qəbul edirik? Axı o, təbii, bioloji cəhətdən yaxşı əsaslandırılmış, praktik olaraq demək olar ki, qaçılmaz görünür.
Sualımın qoyuluşundan dəhşətə gəlməyin. Tədqiqat məqsədilə, bəlkə də, əslində malik olmadığı bir üstünlük maskasını taxmaq olar.
Cavab belə olacaq. Hər bir insanın öz həyatına haqqı var. Müharibə ümidverici insan həyatlarını məhv edir, ayrı-ayrı insanları alçaldan vəziyyətlərə salır. Onları istəmədikləri halda başqalarını öldürməyə məcbur edir, insan əməyinin nəticəsi olan qiymətli maddi dəyərləri məhv edir və sairə. Müharibənin indiki formasında köhnə qəhrəmanlıq idealını həyata keçirmək üçün daha fürsət verməməsi və gələcək müharibənin Məhv vasitələri bir rəqibin kökünün kəsilməsi demək olardı. Bəlkə də hər iki rəqibin. Bütün bunlar doğrudur və o qədər danılmaz görünür ki, insan yalnız təəccüblənir ki, müharibə aparmaq hələ də ümumi insani razılaşma ilə rədd edilməyib.
Əlbəttə, bu məqamların bəziləri haqqında müzakirə aparmaq olar. Cəmiyyətin fərdin həyatı üzərində də haqqa malik olub-olmaması şübhəlidir; bütün müharibə növlərini eyni dərəcədə pisləmək olar; nə qədər ki, başqalarını amansızca məhv etməyə hazır olan dövlətlər və millətlər mövcuddur, bu digərləri müharibəyə hazır olmalıdır. Amma biz bütün bunların üzərindən tez keçmək istəyirik, bu, sizin məni dəvət etdiyiniz müzakirədir. Mən başqa bir şeyi hədəfləyirəm; İnanıram ki, müharibəyə qarşı qəzəblənməyimizin əsas səbəbi, başqa cür edə bilməməyimizdir. Biz pasifistik, çünki üzvi səbəblərdən bunu etməliyik. Onda mövqeyimizi arqumentlərlə əsaslandırmaq bizim üçün asan olur.
Bu, yəqin ki, izahsız başa düşüləcək bir şeydir. Mən aşağıdakını nəzərdə tuturam: Qədim zamanlardan bəri bəşəriyyət boyunca Mədəni inkişaf prosesi uzanır. Bilirəm, başqaları onu daha çox sivilizasiya adlandırmağı xoşlayır. Olduğumuz ən yaxşı şeyləri, əziyyət çəkdiyimiz şeylərin də yaxşı bir hissəsini bu prosesə borcluyuq. Onun səbəbləri və başlanğıcları qaranlıqdır, sonu qeyri-müəyyəndir, bəzi xarakterik cəhətləri asanlıqla görünür.
Ola bilsin ki, bu, insan növünün məhvinə gətirib çıxarsın, çünki o, cinsi funksiyaya birdən çox şəkildə mənfi təsir göstərir və artıq bu gün mədəniyyətsiz irqlər və əhalinin geridə qalmış təbəqələri yüksək mədəniyyətli olanlardan daha sürətlə çoxalır.
Bəlkə də bu proses müəyyən heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi ilə müqayisə oluna bilər; şübhəsiz ki, o, bədəni dəyişikliklərə səbəb olur; mədəniyyətin inkişafının belə bir üzvi proses olduğu təsəvvürünə hələ də alışılmamışdır. Mədəniyyət prosesi ilə müşayiət olunan psixi dəyişikliklər diqqətçəkən və birmənalıdır. Onlar həvəs məqsədlərinin mütərəqqi yerdəyişməsindən və həvəs hərəkətlərinin məhdudlaşdırılmasından ibarətdir. Əcdadlarımız üçün həzzverici olan hisslər bizim üçün laqeyd, hətta dözülməz hala gəlib; etik və estetik ideal tələblərimizin dəyişməsinin üzvi əsasları var.
Mədəniyyətin psixoloji xarakteristikalarından ikisi ən vacib görünür: həvəs həyatına hakim olmağa başlayan intellektin güclənməsi; və aqressiya meylinin bütün sərfəli və təhlükəli nəticələri ilə birlikdə daxililəşdirilməsi. Mədəniyyət prosesi bizə müəyyən psixi münasibətlər məcbur edir. Müharibə isə bunlara ən kəskin şəkildə ziddir. Ona görə də biz ona qarşı üsyan etməliyik — sadəcə olaraq artıq ona dözə bilmirik. Bu, yalnız intellektual və affektiv bir rədd etmə deyil. Biz pasifistlərdə bu, konstitusional bir dözümsüzlükdür — sanki ən ifrat dərəcədə böyüdülmüş bir idiosinkraziyadır. Və belə görünür ki, müharibənin estetik alçaldılmaları onun qəddarlıqlarından az olmayaraq bizim üsyanımızda iştirak edir.
İndi nə qədər gözləməliyik ki, digərləri də pasifist olsunlar? Bunu söyləmək mümkün deyil, lakin ola bilsin ki, bu iki amilin – mədəni münasibətin və gələcək müharibənin təsirlərindən yaranan haqlı təlaşın – təsirinin yaxın gələcəkdə müharibə aparmağa son qoyacağı ümidi utopik deyil. Hansı yollarla və ya dolaşıq yollarla olacağını təxmin edə bilmərik. Bu arada özümüzə belə deyə bilərik: Mədəniyyətin Mədəniyyətin inkişafı təşviq edir, həm də müharibə əleyhinə çalışır.
Sizi ürəkdən salamlayıram və əgər izahatlarım sizi məyus edibsə, üzr istəyirəm.
Sizin Ziqm. Freyd