III. MUSA, ONUN XALQI VƏ TƏKALLAHLI DİN. BİRİNCİ BÖLMƏ

Birinci ön söz (1938-ci ilin mart ayından əvvəl yazılmışdır)

İtirməyə heç nəyi olmayan bir insan qətiyyətilə mən ikinci dəfə yaxşı əsaslandırılmış bir fikirdən daşınmaq istəyirəm və indiyədək nəşr etdirdiyim “İmago”

dərgisində Musa ilə bağlı çap etdiyim iki esseyə üçüncü, sonuncu birini də əlavə etmək istəyirəm. Bundan əvvəl isə belə düşünürdüm: buna gücüm çatmaz, yəni yaşlandığıma görə yaradıcılıq qabiliyyətimin zəifləməsini nəzərdə tuturdum2; lakin digər maneələr də vardı.

Biz bu gün olduqca qorxunc bir dövrdə yaşayırıq. Başımızı qaldırıb baxanda mədəniyyətin barbarlıq ilə ittifaqa girdiyini görüb təəccüblənirik. Sovet Rusiyasında yüz milyona yaxın insanı ən yaxşı həyata çatdırmaq məqsədilə dözülməz sıxıntılar içində saxlayırlar. Onları belə bir səadətə çatdırmaq üçün yetərincə riskli addımlar atdılar: insanları hamılıqla din tiryəkindən məhrum edib, bunun qarşılığında bəlli ölçülər daxilində seksual azadlıqlar verdilər və eyni zamanda onları amansız bir təzyiqə məruz qoydular, habelə azad düşüncə imkanlarından tamamilə məhrum etdilər. Buna oxşar bir amansızlıqla italyan xalqına da qayda-qanun və borc duyğuları aşılanmaqdadır. Bugünkü alman xalqının misalında mütərəqqi ideyalara əsaslanmayan insanların ən uzaq tarixi keçmişindəki barbarlığa gəlib çıxdığını görürük, ancaq bu işə başçılıq edənlər bütün bunları onların əlavə qayğılardan azad olunması adlandırırlar. İş gəlib o yerə çatıb ki, bu gün mühafizəkar demokratizm mədəni tərəqqinin qoruyucusuna çevrilmişdir və necə qəribə olsa da, yalnız katolik kilsəsinin qurumları mədəniyyətin dağıdılması meyillərinin qarşısını alan bir qüvvə olaraq qalmışdır. Bəli, necə acınacaqlı olsa da, indiyədək azad düşüncə, tərəqqi və həqiqəti dərk etməyin barışmaz düşməni olan kilsə bu gün mədəniyyətin son sığınacaq yeri olmuşdur!

İndi biz katolik ölkəsində onun kilsəsinin himayəsi altında yaşayırıq və bu dincliyimizin uzun müddət davam edəcəyinə çox da güvənə bilmirik. Ancaq hələlik bu dincliyimiz davam etdikcə biz də öz tərəfimizdən kilsədə özümüzə qarşı düşmənçilik yaratmaqdan çəkinirik. Bu, qorxaqlıq deyil, sadəcə, ehtiyatdır. Xidmət etmək istəmədiyimiz yeni düşmən, artıq münasibətlərimizi yoluna qoya bildiyimiz köhnə düşməndən qat-qat qorxuludur. Apardığımız psixoanalitik araşdırmalar onsuz da katolisizmin ehtiyatlandığı bir sahədir. Onun bu davranışının ədalətsiz olduğu ilə bağlı hökm vermirik. Doğrudan da, bizim araşdırmalarımız dinin öz təbiətinə görə müalicə etdiyimiz psixi xəstələrdə özünü göstərən nevrozlara uyğun olduğunu deyirsə və onun da insanlar üzərindəki hökmranlığının elə bu nevrozların insan psixologiyasını öz əsarəti altına almasına bənzədirsə, onda cəmiyyətdə hökm sürən qüvvəni özümüzdən narazı salmağımız da təbii sayılmalıdır. Burada iş heç də iyirmi beş il əvvəl yetərincə açıqlanmadan deyilən və indi artıq unudulmaqda olan hansısa mülahizələrlə bağlı yeni bir söz demək və onlara aydınlıq gətirməkdə deyil, biz indi o vaxt etdiklərimizi konkret bir inancın üzərində tətbiq etməklə təkrarlasaq, bu, xoşagəlməz nəticələr vermədən ötüşməyəcək. Böyük ehtimalla, həmçinin bizim psixoanaliz üzrə fəaliyyətimizin qadağasına da gətirib çıxara bilər. Axı belə kəskin sıxışdırma metodları kilsənin alışdığı işlərdən biridir, üstəlik, bu gün kimlərinsə onun bu silahından yararlanmasına da kilsənin qısqanclıqla yanaşmasının şahidi oluruq.

Ancaq mənim uzun sürən ömrümdə özümlə yanaşı böyüyən və yayılan psixoanalizin doğulub boya-başa çatdığı indiki şəhərindən başqa, üz tuta biləcəyi heç bir ayrı sığınacağı da yoxdur. Mən bunu bir ehtimal saymıram, doğrudan-doğruya məni Musa ilə bağlı araşdırmalarımın sonuncu bölməsini çap etdirməkdən çəkindirən müdaxilənin xaricdən gələn təhlükə ilə bağlı olduğuna ürəkdən inanıram. Bu maneəni adlaya bilmək üçün öz-özümə deməli oldum: buradakı qorxu mənim öz şəxsi rolumu şişirtməkdən törəyir. Çox böyük ehtimalla, belə işlərlə bağlı qərar qəbul edən qurumlar üçün mənim Musa və təkallahlı dinlərlə bağlı nə yazdığımın heç bir önəmi yoxdur. Lakin mən bu sözümün doğruluğuna sonadək inana da bilmirəm. Çox-çox əvvəllər mənə elə gəlirdi ki, gördüyüm işlərə görə mənə qarşı yönələn yamanlıqlar və boş-boş sensasiyaçılıqdan çəkdiyim ağrı-acıların əvəzində, nə vaxtsa çağdaşlarımın indi görmədiyim diqqətini özümə sarı çəkə bilməkdən bir xoşbəxtlik duyacağam. Mən bu əsəri çap etdirməyəcəyəm, ancaq bu onu yazmağımın qarşısını almamalıdır. Həm də artıq iki il əvvəl mən onu yazmışam, indi yalnız onun üstündə işləyib bu yazını tamamlamaq və özündən əvvəl yazılmış bölmələrə artırmaq qalır. Bundan sonra isə, görünür, bu əsər gizlin bir yerdə bəlli bir vaxta yetişənədək qorunub saxlanmalı olacaq. Həmin vaxt yetişəndə isə bu yazı sakitliklə üzə çıxacaq, ya da elə bir vaxt gələcək ki, eynilə mənim dediklərimlə eyni qənaətə gəlib çıxan biri tapılacaq və o, vaxtilə mənim də belə bir iş gördüyümü öyrənib deyəcəkdir: nə vaxtsa, qarışıqdolaşıq zamanlarda elə mənim kimi düşünən bir başqası da olubmuş.

İkinci ön söz (1938-ci ilin iyununda, Londonda yazılmışdır)

Musanın kimliyi ilə bağlı yazdığım bu essedə çoxlu özünəməxsus çətinliklərlə qarşılaşmalı oldum – bunlar daxili şübhələrimlə də, xaricdən mənə qarşı ola biləcək müdaxilələrlə də bağlı idi – bütün bunların nəticəsində isə bu esseni əvvəl yazılmış, bir-birindən fərqli, deyərdim, lap bir-birini inkar edən o biri iki esse ilə birləşdirməli oldum. Bu esselərin yazılması ilə bağlı keçən zaman kəsiyində müəllifin xarici amillərdən asılılığında köklü bir dəyişiklik baş verdi. Mən onda hələ katolik kilsəsinin himayəsi altında yaşayırdım və bu əsərin çap edilməsi ilə həmin himayəni itirəcəyimdən və psixoanalizlə bağlı özümün və ardıcıllarımın Avstriyada gördüyümüz işlərə qadağa qoyulacağından çəkinirdim. Bu zaman, gözlənilmədən, almanlar Avstriyanı işğal etdilər; Bibliyanın sözləri ilə desək, katolisizmin “çör-çöp kimi kövrək olduğu” bəlli oldu. Artıq təqiblərin yalnız mənim düşüncə tərzimə qarşı deyil, həm də millətimə qarşı yönəldiyini görəndə mən dostlarımla birgə, ilk uşaqlıq çağlarımdan başlayaraq yetmiş səkkiz il ərzində yaşadığım, vətənim olan bu şəhərdən ayrılmalı oldum.

Ölkəmdən köçüb gəldiyim gözəl, azad, açıqürəkli İngiltərədə məni çox mehribanlıqla qarşıladılar. Burada mən istəkli qonaq sayılıram, heç bir sıxıntı və təzyiq duymadan yaşayıram, habelə danışmaq və yazmaq haqqı qazanmışam, daha doğrusunu isə belə demək olardı: istədiyim kimi, yaxud da ürəyimdən keçdiyi kimi düşünə bilirəm. Beləliklə də, artıq öz əsərimin üçüncü hissəsini də çap etmək üçün ürəklənmişəm.

Daha özümə qarşı yönələn xarici bir müdaxilə də yoxdur, ya da belə bir müdaxilə olsa belə, məni qorxuda biləcək səviyyədə deyil. Burada olduğum bir neçə həftə ərzində dostlarımdan, tanımadığım çoxlu insanlardan saysız alqışdolu ismarıclar aldım, onların hamısı mənim burada azadlığa və təhlükəsizliyə qovuşmağıma görə sevindiklərini bildirirdilər. Bu alqış ismarıcları ilə yanaşı, mən bir əcnəbi üçün çox təəccüblü görünən çox say başqa mövzuda məktublar da almışam. Bu məktub sahibləri mənəvi sağlamlığımın qayğısına qalır və məni İsa Məsihin yolunda görmək istədiklərini deyir, mənim bu yolu seçib gələcəkdə İzraeli də maarifləndirməyimi arzu edirlər.

Görünür, bu məktubları yazan xeyirxah insanlar məni yetərincə tanımadıqlarından belə çağırışlar edirlər, ancaq çox keçmədən həmin yeni həmvətənlərim Musa ilə bağlı yazdığım bu əsəri oxuyandan sonra, onların mənə olan bu rəğbətlərini necə itirəcəklərini sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm.

Lakin yaşadığım cəmiyyətdə baş verən siyasi çevriliş və yaşayış yerimi dəyişməyim daxilimdə olan çətinliklərlə bağlı heç nəyi dəyişə bilmədi. İndi də, keçmişdə olduğu kimi, gördüyüm işə tam inamla yanaşa bilmirəm, mən indiki vəziyyətimdə müəlliflə onun gördüyü iş arasındakı mühüm vəhdəti tapa bilmirəm.

Gəldiyim nəticələrin doğruluğuna həmişə belə inamsız yanaşdığımı da deyə bilmərəm. Bu nəticələrin doğruluğuna mən iyirmi beş il bundan əvvəl, 1912-ci ildə

“Totem və tabu” əsərini yazanda inanmışam və keçən bu illərdə inamım daha da möhkəmlənmişdir. O çağlardan başlayaraq mən dini fenomenləri də fərdlərin bizə bəlli olan nevrotik simptomları kimi anlamalı olduğumuza şübhə etmirəm və dini fenomenin də nevroz kimi, çoxdan unudulmuş əhəmiyyətli proseslərə qayıdış kimi yarandığını düşünürəm, bu qayıdış isə insan soyunun sivilizasiyadan qabaqkı proseslərdən ayrıla bilməməsilə bağlıdır və elə buna görə də bu duyğu belə davamlı xarakter daşıyır, başqa sözlə desək, bu fenomenin yaranmasında insanlığın nə vaxtsa yaşadığı gerçək duyğular rol oynadığından, o insanlara belə dərindən təsir etmək gücündədir. Mənim şübhələrim isə burada nümunə olaraq seçdiyim təktanrılı dinin iudaizm variantına yanaşmada dediyim vəziyyəti inandırıcı bir şəkildə açıqlayıbaçıqlamamağımla əlaqədar yaranır. Mənim Musaya yönələn tənqidi yanaşmam havadan asılmış kəndirin üzərində rəqs edən rəqqasın işinə çox bənzəyir.

Əgər mən qəhrəmanlar haqda miflərdəki onların körpə vaxtı atılması ilə bağlı analitik təhlilimə əsaslanmasa idim, daha sonra isə Zellinin Musanın öldürülməsi ilə bağlı fikirlərinə arxalanmasa idim, onda bu kitab da elə iki hissədən ibarət olaraq qalacaq və üçüncü hissənin əlavə olunması ilə tamamlanmayacaqdı. Hər halda, indi üçüncü hissəni yazmaq qərarındayam.

Mən burada ikinci, Musa ilə bağlı tarixi araşdırmalardan ibarət olan essemdə gəldiyim nəticələrin xülasəsini verməklə işə başlamaq istəyirəm. Bu nəticələr psixoloji araşdırmalar üçün ilkin şərtləri formalaşdırdığından, habelə psixoloji faktorlardan doğulub sonradan elə onlara qoşulduğundan biz onları burada yenidən tənqid etməkdən çəkinəcəyik.

A. Tarixi mülahizələr

Beləliklə də, bizim diqqətimizi çəkən tarixi fon belə idi: XVIII firon sülaləsinin işğalları nəticəsində Misir dünya səviyyəsinə çıxan bir dövlətə çevrilmişdi. Yenicə yaranmağa başlayan imperializm meyilləri dini dünyagörüşün inkişafına təkan verməyə başlamışdı, bu inkişaf xalq səviyyəsində olmasa da, ən azı, dünyəvi və ruhani hakimiyyətlə bağlı olan yüksək təbəqənin təsəvvürlərində köklü dəyişikliklər yaratmaqda idi. Günəş tanrısının On (Heliopol) şəhərində yerləşən məbədinin kahinlərinin təsiri ilə – onlar bu təsiri, böyük ehtimalla, Asiyadan almışdılar – Atonun universal tanrı olması ideyası irəli sürülür və onun bütün mövcud ölkələrin və xalqların tanrısı olduğu düşüncəsi ortaya atılır. IV Amenhotep adlanan bir gənc fironluq taxtına çıxır və onun ən böyük məqsədi həmin universal tanrı ideyasını inkişaf etdirmək olur. O, Atona olan inancı dövlət dini səviyyəsinə qaldırır və nəticə olaraq Aton tək tanrı elan olunur; başqa tanrıların varlığı isə inkar və onlarla bağlı miflərin hamısı yalan və uydurma elan olunur. Gənc firon o çağın insanları üçün çox cəlbedici olan ovsunçuluq ayinlərini qadağan edir və ən başlıcası, sıravi misirlilərin qətiyyətlə inandığı ölümdən sonrakı həyatın varlığı ilə bağlı o dünya illüziyasının olmadığını təbliğ etməyə başlayır. Sonradan elmin gələcəyilə bağlı müəyyən nəticələri heyrətamiz intuisiyası ilə duyan gənc firon Günəş şüalarının enerjisinin dünyada olan hər şeyə həyat verdiyini sezir və Günəşi öz tapındığı tanrının simvolu sanmağa başlayır. O bu tanrının yaradıcılıq sevincləri içində Maatda (həqiqət və ədalət) yaşadığını deyərək, onun şəninə himnlər (alqış duaları) yazır.

Bu, insanlığın tarixində ilk, ola bilsin, əsl təkallahlı din olmuşdu; bu dini daha dərindən araşdırmaq onun yaranmasının psixoloji şərtlərini öyrənmək baxımından bizə olduqca dəyərli məlumatlar verə bilərdi. Ancaq Aton dini ilə bağlı bu günümüzə olduqca azacıq məlumatın gəlib çatması buna çox maneçilik törədir. Bu dinin yaradıcısı firon Ehnatonun ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmiş və hakimiyyəti zəiflədən fironların çağında onun qurduqlarının hamısı dağıdıldı. Yeni dinin ortaya çıxması ilə bağlı olaraq, başqa tanrıların məbədlərindəki sıxışdırılmış kahinlər fürsətdən yararlanıb qisas almağa axışdılar, Aton dini ləğv olundu, üstəlik, bu dinin yaradıcısı olan fironun xatirəsindən də qisas almaq və birdəfəlik yaddaşlardan silmək üçün onun yeni paytaxtı lənətlənərək qarət edildi və dağıdıldı. E.ə. təxminən 1350-ci ildə XVIII sülalə süquta uğradı və bir neçə il çəkən anarxiyadan sonra fironluq taxtına çıxıb 1315-ci ilədək hakimiyyətdə olan sərkərdə Haremhab ölkədə ciddi qayda-qanun yarada bildi. Ehnatonun apardığı islahatlar isə unudulmağa məhkum olaraq tarixi bir epizoda çevrildi.

Bu hadisələrlə bağlı tarixin bizə çatdırdıqları yalnız bunlardan ibarətdir, sonrakı araşdırmalarımızı aparmaq üçün biz ancaq öz fərziyyələrimizə əsaslanmalı oluruq.

Ehnatonun əhatəsindəki adamların arasında, ehtimal ki, Totmes adlı biri vardı. Həmin dövrdə bu ad geniş yayılmışdı və çoxlarını bu adla çağırırdılar, – sözün düzü, dediyimiz adamın adının nə olması o qədər də vacib deyil, ən başlıcası, onun adının ikinci hissəsində “moze” sözünün olmasıdır. O, Misirin ali təbəqəsindən idi və tanrı Atonun dininə çox möhkəm bir etiqadla bağlanmışdı, eyni zamanda təbiətcə xəyalpərəst olan firondan fərqli olaraq bu adam çox enerjili və çalışqan biri idi.

Ehnatonun ölümü və onun dininin qadağan olunması onun bütün ümidlərinin puç olması demək idi. Misirdə qalıb yaşaya bilərdi, ancaq burada onu aşağı təbəqəyə düşmək, ya da kafir kimi yaşamaq taleyi gözləyirdi. Həmin dövrdə sərhədyanı bölgələrin birində vali işləyən bu adam burada çox illər öncə məskunlaşmış semit soylu oymaqlarla tanış olmuşdu. Keçirdiyi sarsıntı və hakimiyyətdən məhrum olmasından yaranan itkilərinin yerini doldura bilmək üçün o, bu yadellilərə üz tutmalı oldu. Həmin semit oymaqlarını öz xalqı olaraq seçdi və onların köməyilə öz idealını gerçəkləşdirmək yolunu tutdu. Ətrafındakı yaxın adamları ilə bu oymaqlara qoşularaq əvvəlcə özü üçün yeni xalq olaraq seçdiyi bu adamları sünnət ayini ilə “təmizlədi”, sonra isə onları da götürüb Misirin sərhədlərindən uzaqlara yola düşdü, yeni qanunlar verdi, həm də onları misirlilərin artıq üz döndərdiyi Aton dini ilə tanış elədi.

Böyük ehtimalla, müəllimi və hökmdarı olmuş firon Ehnatondan fərqli olaraq bu Musa deyilən adamın öz təlimini yaymaq üsulları daha kəskin şəkildə idi və hələ də məbədi On şəhərində yerləşən və fəaliyyət göstərən Günəş tanrısı kultuna əsaslanmaqdan da imtina etmişdi.

Musanın yəhudilərlə birgə Misirdən köç etməsini biz e.ə.1350-ci ildən sonrakı, bir sülalənin dağılıb o birinin qurulması dövrünə aid etməyə borcluyuq. Bundan sonrakı zaman kəsiyində Kənaan torpaqlarının tutulmasınadək olan hadisələr qatı qaranlığa bürünmüşdür. Bibliya mətnlərinin qəsdən və ya bilmədən qaranlığa gömdüyü bu zaman kəsiyi ilə bağlı tarix iki faktı tapıb üzə çıxara bilmişdir. Birinci faktı E.Zellin tapmışdır: yəhudilər – hətta Bibliyada da öz qanunvericisi və öndərinə qarşı tərslik və itaətsizlik göstərdiyi deyilən bu xalq günlərin birində Musaya qarşı qiyam qaldırmış, onu öldürmüş və onlardan əvvəl misirlilərin etdiyi kimi, Musanın onlara öyrətdiyi Aton dinindən üz döndərmişdilər. İkinci faktı isə E.Meyer göstərmişdir: Misirdən qayıtmış yəhudilər Fələstin, Sinay yarımadası və Ərəbistan torpaqları arasındakı yerlərdə özlərinə çox yaxın qohum olan yerli oymaqlarla birləşmiş, daha sonra burada bol sulu və məhsuldar torpağı olan Kadeş ərazisində, mənşəcə ərəb olan madianlıların təsirilə vulkan tanrısı Yahvenin dininə itaət etməyə başlamışlar. Bir din ətrafında birləşib vahid millətə çevriləndən sonra onlar Kənaan torpaqlarını tuta bilmişlər.

Bu hadisələrin bir-biri və Misirdən köçlə bağlı zaman etibarilə hansı münasibətdə olduqları çox qaranlıqdır. Əlimizə gəlib çatan sonrakı tarixi qaynaq isə e.ə. 1215-ci ilədək hakimiyyətdə olmuş firon Merneptahın daş üzərində oydurduğu yazıdır. O bu yazısında Suriya və Fələstinə qarşı apardığı hərbi yürüşlərdən danışır, sözarası bu döyüşlərin gedişində İzraeli məğlub etdiyini də qeyd edir. Həmin daş lövhənin yazıldığı tarixi terminus ad quem (gerçək) qəbul etsək, onda Misir köçündən İzrael dövlətinin qurulmasına gətirib çıxaran vaxt yüz ilə yaxın bir müddətlə əhatə edir (e.ə.

1350-1215). Ancaq ola bilər, burada adı keçən “izrael” başqa semit tayfaları ilə bağlı olub, bizim taleyini izlədiyimiz yəhudi oymaqlarına aid olmasın və Misirdən köçdükdən sonrakı müddətin daha uzun olmasını düşünmək həqiqətə daha uyğundur. Yəhudi xalqının Kənaan torpaqlarına yayılması və oraları işğal edərək öz yerini möhkəmləndirməsi tez müddətdə baş tutmamış, mərhələlərlə və uzun çəkən proses olmuşdur. Merneptahın daş lövhəsini kənara qoyub Musanın yaşadığı çağda bir nəslin dəyişməsi müddətini 30 il götürsək (Musanın yəhudiləri səhrada dolandırdığı 40 illik müddətə oxşar olaraq), onda yəhudi oymaqlarının Misirdən çıxıb Kadeşdə başqa oymaqlarla birləşməsinə qədər, ən azı, iki, ola bilsin, daha çox nəsil dəyişməsi baş verməli idi; Kadeşdəki birləşmədən sonra Kənaan torpaqlarına hücumadək olan zaman intervalı isə daha qısa olmalı idi; Yəhudi qaynaqları Misirdən köç eləməklə Kadeşdə yeni dinin qəbulunadək olan müddətin qısaldılmasında əsaslı maraqları vardı, bizim mülahizələrimiz isə bunun əksini iddia edir.

Mənim bu oxunaqlı bədii üslubda yazılmış və tarixi biliklərimizdə olan boşluqları doldurmaq məqsədi güdən əsərim vaxtilə “Imago” dərgisində çap olunmuş ikinci essemin bəzi yerlərinin təkrarıdır. Diqqətimizi çəkən başlıca məsələ Musa və onun doktrinasının taleyini izləməklə bağlıdır və bəlli olduğu kimi, yəhudilərin ona qarşı qaldırdıqları qiyam bu doktrinanın göz önündə baş verən inkişafını dayandıra bilmişdi. Bibliyanın Yahveist təfsirçilərinin e.ə. 1000-ci ildə yazıya aldıqları və sözsüz, bundan çox əvvəl yazılanlara əsaslanan mətnlərdən aydın olduğuna görə, Kadeşdə dini özül üzərində birləşmənin baş verməsi ilə yanaşı, hələ də sonadək qovuşa bilməmiş iki təmayülün ardıcılları arasında kompromisə nail olunmuşdu. Bu tərəflərdən biri üçün tanrı Yahvenin yadelli mənşədən olmasını və Misirdən gələnlərin gətirdiyi yeniliyin özgə xalqdan götürülməsini inkar etmək çox vacib idi; bütün bunlarda başlıca məqsəd tanrı Yahveni və onun adına bağlanan yeni dini xalqın ürəkdən tapındığı bir inanca çevirmək idi. Burada öz maraqlarını güdən ikinci tərəf isə

Misirdən köçməklə bağlı dəyərli xatirələrinin unudulmasını istəmirdi, habelə böyük öndər Musanın obrazını yaşatmağa çalışırdı, elə buna görə də onlar Musanın dininin zahiri əlamətlərindən birini, sünnəti saxlamağa müvəffəq oldular və yeni tanrının adının işlədilməsinə bir sıra məhdudiyyətlər qoyulmasını bacardılar. Biz bu tələblərlə çıxış edən insanların Musanın yaxınları olmuş və onunla birgə ölkəsini tərk etmiş misirlilər – levitlər olduğunu da demişdik və onların Misirdən çıxdıqdan sonra öz ölkəsindən yalnız bir neçə nəsil dəyişməsi ilə ayrıldıqlarını, lakin Musanın yəhudilərə verdiyi dini təlimlə bağlı hələ də canlı xatirələrlə yaşadıqlarını da qeyd etmişdik.

Bibliyanın Yahveist və bir az sonrakı Elohist təfsirçilərinin etdiklərini belə poetik təsvirlərlə canlandırandan sonra onların gördükləri bu işi qəbirüstü abidəyə də bənzədə bilərik: bu abidənin dayandığı qəbirin içində isə sonrakı nəsillərin heç vaxt dəqiqliyi ilə öyrənə bilmədiyi biliklər uyuyur və onların içində gerçəkliklə bağlı məlumatlar, Musanın dini təliminin təbiəti və bu böyük insanın amansızlıqla öldürülməsi ilə bağlı biliklər də var. Beləliklə də, əgər bu prosesi doğru-düzgün yoza biliriksə, onda bundan sonra baş verənlər də bizim üçün anlaşılmaz olmayacaq, lakin bütün bunlar hansısa məqamda yəhudi xalqının tarixində Musa ilə bağlı dövrün tamamilə sona çatdığını da göstərir.

Ancaq bu dövrün sona çatmasında diqqəti çəkən bir cəhət də vardır. Bitdiyini söylədiyimiz dövrdən çox sonralar bu ideyalar yüz illər boyunca sıxışdırılıb xalqın yaddaşından çıxarılsa da, zaman keçdikcə insanların şüuruna və duyğularına daha güclü təsir etməyə başlayır. Xalqın qəbul etdiyi inancın tanrısı olan Yahvenin ilk olması, qonşu xalqların və oymaqların tanrılarından köklü surətdə fərqlənməsi az inandırıcıdır. Düzdür, bu qonşu xalqlar bir-biri ilə savaşdığı kimi, Yahve də qonşu xalqların tanrıları ilə çarpışırdı, ancaq o çağlar Yahveyə ibadət edən insanlardan heç birinin Kənaan, Moava və Amalikdə yaşayan xalqların tanrılarının varlığını inkar etmək ağlına belə, gələ bilməzdi.

Ehnatonun fəaliyyəti ilə meydana çıxmış təkallahlı din ideyası baş vermiş bu hadisələrdən sonra yenidən qaranlığa gömüldü və çox uzun müddət beləcə qaldı. Nil çayının yaratdığı birinci şəlalənin yaxınlığındakı Elefantin adasında aşkar olunan tapıntı belə bir heyrətamiz məlumatı üzə çıxardı: sən demə, orada yüz illər boyunca yəhudi hərbi koloniyası yerləşmiş və onların məbədində baş tanrı Yahve ilə birlikdə eyni ad daşıyan iki qadın tanrı da olmuşdur, bu qadın tanrıların hər ikisi Anat-Yahve adlanmışdır. Düzdür, bu yəhudi oymağı çoxdan öz yurdundan ayrılmış insanlardan təşkil olunmuşdu və onlar öz xalqının inanmağa başladığı yeni dindən xəbərsiz olub yalnız tabeçiliyində olduqları qədim dövr İran imperiyasının hakimiyyət orqanları vasitəsilə Yerusəlimdə baş verən mədəni tərəqqidən soraq tutmuşdular. Daha uzaq keçmişə qayıdası olsaq, onda tanrı Yahvenin Musanın tanrısı olan Atonla heç bir bənzərliyinin olmadığını da inamla deyə bilərik. Aton sülhsevər bir tanrıdır, bu baxımdan o, belə demək olarsa, ata-babalarının qurduqları imperiyanın dağılmasına soyuqqanlılıqla baxıb heç bir tədbir görmək istəməyən, özünün yer üzündəki prototipi Ehnatona bənzəyir. Sözsüz, yeni torpaqlar işğal etmək istəyən xalq üçün Yahve daha əlverişli bir tanrıdır. Musanın tanrısına ibadət etmək üçün göstərilən səbəblər isə sadə xalq kütləsinə anlaşılmaz görünürdü.

Artıq mənim kimi düşünən bir sıra müəlliflərin olduğunu böyük sevinclə vurğulayaraq demişəm: iudaizm dininin inkişafının başlıca faktoru tanrı Yahvenin zaman keçdikcə öz başlıca xüsusiyyətlərini itirməsi və getdikcə daha çox Musanın köhnə tanrısı Atona bənzəməsidir. Düzdür, onlar arasında ciddi və vacib fərqlər də var, ancaq bunun səbəbini aydınlaşdırmaq çox da çətin deyil. Tanrı Aton bəlli bir müddətdə Misirdə özünün xoşbəxtliyə çatdığı bir dövr yaşaya bilmişdi, hətta onun dayağı olan fironun hakimiyyəti zəiflədikdən sonra da fironun pərəstişkarları onların inancına qarşı yönələn təcavüzlərdən yayına bilmiş, tanrı Atonun adı ilə bağlı olan On məbədində ibadət etmiş və hələ bir müddət üçün bu inancı yaşada bilmişdilər.

Tale yəhudi xalqını çox ağır sınaqlar, əzablı hadisələrlə üzləşdirdi, onun tanrısı da amansız, ciddi və qaraqabaq idi. Bu tanrı universal tanrıya xas olan xüsusiyyətləri özündə saxlamış, dünyanın bütün xalqları və ölkələri üzərində də onun hökmünü qurmuş, ancaq bu tanrı kultunun yəhudilərə misirlilərdən keçməsi faktı, belə bir ayrıseçkilik də yaratmışdı. Bu tanrı yəhudiləri özünün xalqı olaraq seçmişdi və onların tanrı qarşısında başqalarından seçilən məsuliyyətləri vardı, buna görə də onların yüksək mükafatlanacağını vəd edirdi. Görünür, çox acı bir tale yaşayan xalqın öz dözülməz vəziyyəti ilə onu himayə edəcək qüdrətli və yenilməz tanrıya olan inamla birləşdirməsi çox da asan başa gəlmirdi. Burada yaranmış çaşqınlıqdan çıxış yolu da tapılırdı: tanrıya qarşı yaranan şübhələri boğmaq üçün insanlarda günahkarlıq duyğusu güclənməyə başlayırdı və görünür, heç bir səbəb tapmayanda bugünkü inanclı kimsələrin də etdiyi kimi, onlar “tanrının dərkolunmaz iradəsini” səbəb olaraq götürməli olurdular. Qəfildən tanrının onların üstünə assuriyalılar, babillilər, farslar kimi işğalçıları göndərib onları köləyə çevirdiyini görüb təəccüblənsələr də, sonradan tanrının bu zalımları da məğlubiyyətə uğradıb onların imperiyalarını dağıtdığını düşünərək təskinlik tapırdılar.

Son olaraq, yəhudilərin tanrısı Yahve ilə çox sonradan üç mühüm parametr üzrə

Musanın köhnə tanrısı ilə eyniləşə bildi. Birinci və həlledici faktor onun gerçəkdən tək bir tanrı olmasının qəbul olunması, habelə onun yanında başqa heç bir tanrıya yer olmaması idi. Ehnatonun ideyası bütöv bir xalq tərəfindən bütünlüklə və tam dərinliyi ilə qəbul edildi və bu xalq təkallahlılıq ideyasına var gücü ilə bağlandığından, bu ideya onun mənəvi həyatının nüvəsinə çevrilib burada heç bir başqa maraqlar üçün yer qoymadı. Xalq və onun içində yaranan kahinlər bu məsələdə yekdil idilər, ancaq kahinlər yeni inancın ayin və mərasimlərini formalaşdırmaqla öz işlərini məhdudlaşdırarkən xalqın içində Musanın təlimindəki tanrı ilə bağlı daha iki atributun öz inanclarına gətirilməsi yönündə güclü təmayüllər yaranmağa başlamışdı.

Yeni inancdan ilhamlanan peyğəmbərlər səslərini qaldırıb tanrının bütün ayin və qurbanvermə mərasimlərini günah saydığını, insanlardan yalnız ona etiqad bəsləməyi, və öz həyatlarını düzlük və ədalət içində keçirməyi tələb etdiyini car çəkməyə başladılar. Bu peyğəmbərlər səhralara çəkilib orada sadə və müqəddəs bir həyatla yaşayarkən, sözsüz, Musanın ideallarının təsiri altında idilər.

İndi belə bir suala cavab verməyin vaxtı çatmışdır: tanrı ilə bağlı iudaist baxışların tamamilə formalaşmasında Musanın təsirinin olduğunu demək nə dərəcədə doğrudur? Bütün bunların yəhudilərin yüz illər boyunca çəkən mədəni yüksəlişinin özündən təbii şəkildə doğulduğunu düşünmək daha doğru deyilmi? Bizim aydınlaşdırmaq istədiyimiz bütün müəmmalara son qoyan belə bir yozumu ikimənalı şəkildə dəyərləndirmək olar. Axı yüz illər boyunca mədəni inkişaf yolu keçmək çox istedadlı yunan xalqını təkallahlılığa deyil, çoxallahlılığa gətirib çıxarmışdı və onlar buradan da fəlsəfi düşüncələrə gəlib çatmışdılar. Bizim anladığımıza görə, Misirdə təkallahlı din bu dövlətin imperiya yaratmasının nəticəsi kimi yaranmışdı, tək tanrı yer üzündəki böyük bir dövlətin qeyri-məhdud və vahid sahibi sayılan fironun təcəssümü kimi ortaya çıxmışdı. Yəhudilərin siyasi vəziyyəti bütün dünyaya sahiblik edən və bununla yanaşı bir xalqın himayəçisi olan belə bir universal tanrıya tapınmaq üçün əlverişsiz sayılmalı deyil? Hansı səbəbdən bu kiçik və gücsüz xalq dünyanın hakimi olan universal tanrının sevimli və seçilən xalqı olmaq iddiasına düşə bilərdi?

Beləliklə də, yəhudilərin arasında təktanrılı dinin necə yaranması sualı cavabsız qalır və burada can qurtaran bir cavaba üz tutulur, sən demə, yəhudilər təktanrılı dini məxsusi dini dühalarının köməyilə yarada bilmişlər. Bəlli olduğu kimi, dühanın nə demək olduğu mübahisəli olduğu qədər də dərkolunmazdır və bununla bağlı suallar da cavabsızdır, ona görə də çox vaxt hansısa sualın ağlabatan cavabı olmayanda belə iddialar ortaya atılır.

Daha sonra yəhudi yazılı mətnlərinin və tarixi qaynaqlarının özündə qarşılaşdığımız bir sıra faktlar bu dəfə heç bir ziddiyyətə uymadan, qətiyyətlə təktanrılı din ideyasının onlara Musa tərəfindən gətirildiyini təsdiq edirlər. Bu fikrin inandırıcı olduğunu inkar edənlər də öz mühakimələrini sübut etmək üçün kahinlərin Bibliya mətnlərini işləyərkən ən çox Musaya əsaslandıqlarını göstərirlər, yəni Musaya əsaslanaraq yazılmış mətnlərdə onun hansısa gerçək düşüncələrinin qəsdən buraxıla bilməyəcəyini bir dəlil sayırlar. Buna misal olaraq, çox sonralar yaranmış ayin və mərasimlərin Musa tərəfindən yaradıldığını deməklə onların mötəbərliyinin artırılmasını göstərə bilərik. Bütün bunlar bizə şübhələnmək üçün əsas versə də, ancaq deyilənləri inkarı üçün yetərli deyil. Belə şişirtmələrin daha dərin motivlərinin nə olduğu bəllidir. Kahinlər yazdıqları mətnlərdə öz yaşadıqları dövrlə Musanın ideyalarının çiçəkləndiyi dövr arasında məqsədli şəkildə varislik əlaqəsi yaratmağa çalışırdılar; onlar bizim tapıb üzə çıxardığımız çox təəccüblü bir durumu: Musanın qanunları ilə sonrakı yəhudi dini arasında bir uçurumun yarandığını inkar etmək məqsədi güdürdülər. Bu uçurumu aradan qaldırmaq üçün yəhudilər əvvəlcə vulkan tanrısı olan Yahveyə itaət eləməyə başladılar və yalnız sonralar bu ziddiyyət tədricən aradan qaldırıldı. Onlar bütün mümkün vasitələrlə bunu inkar etməyə çalışsalar da, Bibliya mətnlərinin açıqlanması üçün tətbiq olunan xüsusi metodlar Yahveyə tapınmanın bu dövrü ilə bağlı çoxlu məlumatların olduğunu göstərməklə bu faktın tarixi baxımdan həqiqət olduğunu sübuta yetirə bilmişdir. Burada kahinlərin redaktəsi ilə yeni tanrı Yahve gerçəkliyi yanlışa uğratmaq niyyətinin təsiri ilə

Atatanrıya çevrilmişdi. Bibliyanın Kahinlik kodeksi adlanan redaktəsində qarşılaşdığımız bu motivi nəzərə alsaq, onda bu dinin başlıca ehkamının inkarı mümkünsüz görünür və yəhudilərə təkallahlı din ideyasını Musanın verdiyi bəlli olur.

Bu ata-oğul münasibətlərinə əsaslanan sistemi anlamaq çətin deyil, axı iudaist kahinləri bunu bilməsələr də, biz Musanın bu ideyanı haradan götürdüyünü bilirik.

Burada belə bir sual verə bilərlər: iudaist təktanrılı dininin Misirdən qaynaqlandığını hesab etməklə biz nə qazanırıq? Axı bu nəticəni qəbul etməklə problem cüzi şəkildə yerindən tərpəndi və biz təktanrılı dinin necə yaranması ilə bağlı yeni heç nə öyrənə bilmədik. Bu sualın cavabı belədir: biz burada uduş axtarmırıq, araşdırma aparırıq. Böyük ehtimalla, biz hadisələrin, əslində, necə baş verdiyini aydınlaşdıra bilsək, onda hansısa yenilikləri də öyrənmək imkanı qazanacağıq. B. Gizli inkişaf (latentlik) dövrü və ənənələr

Beləliklə də, biz tək allah ideyasının ortaya çıxması, eləcə də ovsun və cadulara əsaslanan ayinlərin rədd edilməsi, habelə, tək allah adından insanlar qarşısında mənəvi tələblər qoyulmasının faktiki olaraq Musanın təlimi əsasında şişirdilməsinə əmin olduq. Həmçinin bütün bu ideya və ehkamların əvvəlcə yaxşı qarşılanmadığını, lakin zaman keçdikcə tədricən uğurlar qazana bildiyini və nəhayət, uzun bir müddət üçün qalib gəldiyini də öyrəndik. İdeyanın öz təsir gücünü göstərə bilməsi üçün bu gecikməni necə izah etmək olar və buna bənzər fenomenlə daha harada qarşılaşmaq mümkündür?

Ağlımıza birinci gələn düşüncə belə ola bilər: onlara müxtəlif sahələrdə tez-tez rast gəlmək olar, burada asan və çətin anlaşılan üsullar ola bilər. Misal olaraq, yeni elmi nəzəriyyənin taleyinə baxaq – Darvinin təkamül nəzəriyyəsini götürək. Bu təlim əvvəlcə kəskin nifrətlə qarşılandı, 10-20 il ərzində qızğın şəkildə inkar olundu, ancaq bir nəslin dəyişilməsinə gərək olan vaxtdan da az bir müddətdə nəzəriyyə gerçəkliyin dərk olunmasına doğru atılan nəhəng bir addım kimi qəbul olundu. Hətta Darvinin cənazəsi böyük hörmətlə dövlət səviyyəsində dəfn olunmağa layiq görüldü.

Danışdığımız bu hadisə bizim düşdüyümüz qeyri-müəyyənlikdən çıxmağımıza az da olsa, yol göstərə bilir. Yeni həqiqət emosional bir etirazla qarşılanır – bu etiraz narazılıq doğuran nəzəriyyənin sübutlarını inkar edən arqumentlər şəklində özünü göstərə bilər; rəylərin mübarizəsinin konkretləşməsi isə vaxt tələb edir. Lap əvvəldən yeni nəzəriyyə və ya təlimin tərəfdar və əleyhdarları olur və hər iki tərəfdə onların sayı artır. Lakin təlimin tərəfdarları həqiqəti təmsil elədikləri üçün, onların səyləri artdıqca sayları da artır və nəticədə, əleyhdarları üstələyir. Qarşılaşdığımız problemə oxşar hallarda bu prosesi həmişə xatırlamağa dəyər. Prosesin başa çatması üçün bu qədər uzun müddətin keçməsi təəccüb doğura bilməz, ancaq ola bilsin ki, kütləvi psixologiya ilə bağlı proseslərə keçmək üçün bu dediklərimizin doğruluğu yetərli görünməsin.

Dediyimiz prosesin fərdin psixi həyatı ilə tam analogiyasını tapmaq çətin deyil.

Buna oxşar vəziyyət kiminsə inkaredilməz güclü arqumentlərə əsaslandığı üçün inanmalı olduğu hansısa yeniliklə qarşılaşdığı zaman, bu yeniliyin onun istəkləri və dəyərli saydığı qənaətləri ilə uzlaşmadıqda baş verir. Onda bu adam inanmalı olduğu doğrunu qəbul etməyi gecikdirməyə çalışır, onu şübhə altına ala biləcək əsaslar axtarışına çıxır, bir neçə müddət beləcə öz-özü ilə döyüşür və nəhayət, belə bir nəticəyə gəlib çıxır: bunu qəbul etmək mənim üçün asan olmasa da, xoşagəlməz olsa da, hər halda, istər-istəməz, onu qəbul etməyə məcburam. Buradan bir şeyi öyrənmiş oluruq: insanın öz ağlının köməyi ilə “MƏN”-inin, emosiyaların coşmasından yaranan etirazı adlaması üçün müəyyən vaxt tələb olunur.

İndi göstərəcəyimiz misalın bizim problemlə daha az bağlı olduğu düşünülə bilər.

Bir də görürsən, kimsə qorxunc bir bədbəxtliklə, tutalım, qatarların toqquşması kimi bir faciə ilə üzləşib sağ qalır və baş verənlərin onu sarsıda bilmədiyi aydın olur. Ancaq bu faciədən bir neçə həftə sonra həmin adamın psixikasında və hərəkətlərində çox ağır simptomlar özünü göstərməyə başlayır, belə simptomlar isə, adətən, hansısa faciədən bərk sarsılmış adamlarda olur. Beləliklə də, ilk baxışda üzləşdiyi faciəyə soyuqqanlı yanaşdığı düşünülən bu adamda “travmatik nevroz” deyilən bir xəstəlik başlayır. Bu yeni bir fakt olsa da, çox anlaşılmaz bir fenomen olaraq qalır. Baxdığımız misalda, görünür, infeksiya ilə bağlı xəstəliklərdə işlənən terminlərdən yararlanaraq bədbəxt hadisənin baş verməsi ilə nevrozun ilkin simptomlarının üzə çıxması arasında keçən müddəti “inkubasiya dövrü” adlandırırlar. Burada nəzərə çarpan bir məqam da var: bu iki hadisə ayrı-ayrı sferalardan olsalar da, travmatik nevroz problemi ilə iudaizmdəki təktanrılı din problemi arasında uyğunluğu görməmək mümkün deyil. Bu bənzərlik özünü problemin yaranmasındakı “gizli inkişaf dövrü” ilə də göstərir. Axı bizim əsaslandırılmış mülahizələrimizə görə, iudaist dininin tarixində Musanın dinindən imtina etdikdən sonra çox uzun müddət keçmiş və həmin mərhələdə təktanrılı din ideyasının izi silinmiş, ovsun və cadu ilə bağlı ayinləri inkar edən, inancı yalnız mənəvi amillərlə bağlamağa çalışan düşüncə də aradan qalxmışdı. Belə çıxır, biz qarşılaşdığımız problemi həll etmək üçün onun yaranmasında rolu olan xüsusi psixoloji situasiyanı müəyyən eləməliyik.

Artıq Kadeşdə baş vermiş hadisə ilə bağlı iki dəfə söz açmışıq və gələcəkdə yəhudi xalqını formalaşdıracaq iki ayrı kütlənin yeni din qəbul etmək üçün görüşdüyündən danışmışıq. Misirdən köçmək və Musanın obrazı ilə bağlı xatirələr insanların qəlbində hələ də çox güclü və dərin olduğundan bu dinin kitablarında onların bu xatirələrinə də yer verməli olmuşdular. Ola bilsin, onlar Musanı yaxından tanıyan adamların nəvələri idilər və əksəriyyəti özünü hələ də misirli sayır, misirli adları daşıyırdı. Ancaq bu insanların onların öndəri və qanunvericisi olan Musanın faciəvi taleyinin unutdurulması ilə barışmalarının köklü səbəbləri də vardı. İkinci tərəfdə dayananlar isə yeni tanrının ad-sanını ucaltmağa və onun yadelli mənşəyinin inkarına çalışırdılar. Həm də bu bölünmüş tərəflərin hər ikisi onların etiqad etdikləri dindən öncə hansısa dinin olmasına və onun gerçək məzmununun ortaya çıxmasına qarşı idi. Beləliklə də, ilk komporis baş tutdu və böyük ehtimalla, onun nəticələri yazılı olaraq da qeydə alınmışdı; Misirdən gələn adamlar özləri ilə əlifba da gətirmişdilər və onlarda tarixi hadisələri yazıya almaq vərdişləri də vardı, lakin həmin dövrdə yazılan tarixlərdə proseslərin gerçək məzmununun yazılacağını gözləmək sadəlövhlük olardı.

Tarixin yalnız gerçəkliyi işıqlandırması düşüncəsinin bərqərar olması üçün hələ çox vaxt keçməli idi. Belə tarixçilər yazdıqları hadisələri öz arzu və istəkləri üzrə qələmə almaqdan utanmırdılar, onlar, elə bil, “tarixin saxtalaşdırılması” adlı bir anlayışın olmasından xəbərsiz idilər. Nəticə etibarilə, hansısa gerçək hadisənin yazılı variantı ilə onun ağızlarda dolanan şifahi variantı arasında çox güclü ziddiyyətlər yaranmağa başlayırdı. Çox güman ki, hansısa hadisələrin üstündən keçmək, yaxud da onu dəyişərək yazıya alınan mətnlər dəyişməz qalır, sonradan bu yanlışları gələcəyə çatdırırdılar. Beləliklə də, bu cür mətnlər artsa da, onların çoxu tarixi həqiqətləri əks etdirən şifahi məlumatlarla ziddiyyət yaradırdı. Bəlli olduğu kimi, şifahi danışıqda qorunan tarixi məlumatlar məqsədyönlü təmayüllərin tarixi gerçəklikləri korlaması ilə bağlı təsirlərinə çox az məruz qalır, bəzi hallarda isə, demək olar ki, təhrif olunmadan gələcəyə ötürülürdü. Bu səbəbdən də, onların əsasında sonradan yazıya alınmış mətnlər həqiqətə daha çox uyğundur. Ancaq bu mənbələrin etibarlılığını azaldan onların dəyişməz qalan yazılı mətnlərlə müqayisədə nəsildən-nəslə şifahi şəkildə keçdikcə məruz qaldıqları çoxsaylı təhriflər idi. Belə məlumatların taleyi tam fərqli ola bilər. İlk növbədə belə düşünə bilərik: yazılı mətnlər vaxt keçdikcə şifahi versiyaları aradan qaldırıb özünü daha mötəbər qaynaq kimi tanıtmağa başlayır, bu məlumatların dəyişkənliyi yazılı mətnlərin dəyişməzliyi qarşısında tab gətirə bilmir və getdikcə gerçəklikdən daha çox təxəyyülün məhsullarına bənzəməyə başlayır, tədricən unudulur. Lakin onların taleyi başqa cür də ola bilir: ağızdan-ağıza keçən bu məlumat yazıya alınır və ortadan qalxır, bununla bağlı bir az sonra yenə də danışacağıq.

İndi isə araşdırmamızda tətbiq etdiyimiz latentliklə (gizli inkişaf dövrü) bağlı olaraq iudaizmdə belə bir dövrün necə keçdiyi ilə bağlı problemə aydınlıq gətirmək lazımdır: doğrudan da, rəsmi qaydada məqsədyönlü şəkildə inkar olunan istənilən situasiya və hadisə – indiki halda bu inkar tarixi mətnlərdə əks olunur – izsiz-soraqsız yox olmur. Onlarla bağlı məlumatlar xalqın yaddaşında yaşamağa davam edir.

Bildiyimiz kimi, Zellinin mülahizəsinə görə, hətta Musanın aqibəti ilə bağlı rəsmi versiya ilə ziddiyyətdə olan və gerçəkliyə çox yaxın məlumatlar var. Biz də burada öz mülahizələrimizi irəli sürə və Musanın ölümü ilə yanaşı, onun dininin bir sıra tələblərinin nə üçün Musanın çağdaşları üçün qəbuledilməz olduğunu da aydınlaşdıra bilərik. Ancaq baxdığımız faktın bir maraqlı cəhətinə də diqqət yetirməyə dəyər: yazıya alınmayan bu məlumatlar zaman keçdikcə zəifləməmiş, yüzilliklər keçdikcə daha da güclənmiş və dini mətnlərin sonrakı redaktələrində yazılı mətnlərə qoşula bilmiş, habelə burada hakim olan rəsmi mövqeyi yetərincə sıxışdıra bilmişlər, bütün bunlar isə onların xalqın düşüncə və davranışlarına daha çox təsir etməsinə gətirib çıxarmışdır. Belə bir yekun nəticəyə gətirib çıxaran şərtlərin nədən ibarət olduğu bu gün bizə aydın deyil.

Bu fakt çox diqqətəlayiq olduğundan onu bir daha qeyd etməkdən məmnunluq duyuruq. Çünki daxilində bizim qoyduğumuz problemin həllini saxlamaqdadır. Yəhudi xalqı Musanın ona təklif etdiyi Atonun dinindən üz döndərdi və qonşu xalqların tanrısı Vaaldan çox az fərqlənən bir tanrıya ibadət etmək yolunu tutdu. Bundan sonra görülən işlərin heç biri bu biabırçılığı ört-basdır edə bilmədi. Ancaq Musanın dini də izsiz-soraqsız yoxa çıxmadı, o unudulmayan bir inanc forması kimi yaddaşlara hopdu, onun ənənələrdə də bir az qaranlıq, bir az təhrif olunmuş şəkildə yaşadığını da düşünmək mümkündür. Ənənələr isə müəyyən mənada təsir göstərməyi bacardı, bu təsirlər getdikcə insanın ruhu üzərində daha çox hakim olmağa başladı, nəticədə insanlar tanrı Yahvenin adını saxlayaraq mahiyyətini Musanın tanrısına çevirə bildi.

Bununla da, yüz illər əvvəl üz döndərdikləri musaçılıq dinini dirçəltməyə başladılar.

Çoxdan unudulmuş dini ehkamların çox sonralar bəlli bir xalqın psixikasına belə güclü təsir edə bilməsi bizə tanış olmayan hadisədir. Burada biz özümüzü münasib hiss etmədiyimiz kütləvi psixologiya sahəsinə düşürük. Situasiyadan baş açmaq üçün biz analogiyalara, uyğun faktlara baxırıq, ən azı, təbiətdə bu vəziyyətlə uzlaşan situasiyalar tapmağa çalışırıq. Mənə elə gəlir, bu vəziyyəti anlamaq üçün lazımi uyğunluğu tapa biləcəyik.

Yəhudilərdə Musanın dininə qayıdışın gözə çarpmağa başladığı vaxtlarda yunan xalqı öz əfsanə və miflərindən ibarət zəngin bir xəzinə yaratmağa başlamışdı. Ehtimal olunduğuna görə, e.ə. IX və VIII yüzilliklərdə Homer bu əfsanələr silsiləsindən qaynaqlandığı hər iki eposu artıq yazmışdı. Qədim yunan torpaqlarındakı böyük mədəniyyət abidələrini tapıb üzə çıxarmış arxeoloqlar Şliman və Evansın gördükləri böyük işlər olmasaydı belə, bizim apardığımız bu psixoloji araşdırmalar zamanı belə bir sualın yaranması gözlənilən idi: Homerin öz eposlarını və yunan dramaturqlarının öz şah əsərlərini yazması üçün yararlandıqları bu qədər əfsanə və mif yunanlarda haradan idi? Cavab isə belə ola bilərdi: görünür, bu xalq uzaq keçmişində parlaq həyat, çiçəklənən bir mədəniyyət yarada bilmiş, hansısa faciədən sonra bunların hamısını itirmiş və o böyük günlər haqqında yalnız şifahi formada yaşayan əfsanələrdə dumanlı məlumatlar qala bilmişdi. Belə mülahizələri irəli sürmək indiyədək çox riskli sayılırdı, lakin müasir dövrdə aparılan arxeoloji qazıntılar onların doğruluğunu təsdiqlədi. Arxeoloqların bu axtarışları, böyük ehtimalla, e.ə. 1250-ci ildən əvvəl dağılmış çox böyük Krit-Miken mədəniyyətinin qalıqlarını tapıb üzə çıxara bildi. Bu çağdan sonra yaşamış yunan tarixçilərinin heç birinin əsərlərində bu mədəniyyətlərlə bağlı məlumat yoxdur. Onların əsərlərində yalnız epizodik şəkildə vaxtilə kritlilərin dənizdəki hökmranlığından, onların Minos adında kralından, böyük və gözəl sarayından, burada qurulan labirintdən söz açılır; tarixçilərin əsərlərində o dövrlə bağlı başqa heç bir dəyərli məlumat yoxdur, ancaq həmin dövrün mahiyyətini açan digər məlumatlar xalq arasında dolaşan əfsanələrdən yararlanmağı bacaran şairlərin əsərlərində yaşaya bilmişdir.

Başqa xalqların da belə eposları var: misal olaraq, alman, hind və finlərin yaratdığı çoxsaylı eposları göstərmək olar. İndi ədəbiyyatşünas tarixçilər araşdırmalar aparıb belə bir sula cavab axtarırlar: bu xalqların bu günə gəlib çatan eposları, yunanlarda olduğu kimi, uzaq keçmişin böyük mədəniyyətlərindən soraq verir?

Düşünürəm ki, onlar öz araşdırmalarından qoyduqları bu suala müsbət cavab alacaqlar. Bununla bağlı bizim gəldiyimiz qənaət belədir: bizə bəlli olan tarixdən əvvəl baş vermiş hadisələrin bir qismi, görünür, çox böyük, vacib və həlledici, habelə böyük qəhrəmanlıq nümunələri olaraq özündən sonrakı hadisələrdə izlərini qoruyub saxlaya bilmişdir, lakin bütün bunlar olduqca uzaq keçmişdə baş verdiyindən onlarla bağlı məlumatlar sonrakı nəsillərə çox dumanlı və yarımçıq formada çatmışdır. Tarixin sonrakı mərhələlərində belə eposların yerini müxtəlif incəsənət növlərinin tutması da məlumdur. Görünür, artıq bu dövrdən başlayaraq eposlara aid mülahizələrin yaranmasına şərait olmamışdır. Keçmişdən qalma bütün materiallar işlənərək üzə çıxmış, sonrakı hadisələr isə gerçək faktları yazıya alan tarix elminin predmetinə çevrilmişdir. Bizim günlərin böyük qəhrəmanlıqları epos yarada biləcək ilham vermək gücündə deyil, yeri gəlmişkən, Makedoniyalı İsgəndərin öz dövründə Homer kimi bir tərənnümçüsünün olmadığından gileylənməyə haqqı da vardı.

Çox uzaq keçmişdə baş vermiş hadisələr çox böyük və müəmmalı bir güclə insanların fantaziyalarında özünə yer tapır. Yaşadığı dövrün gerçəklikləri ilə kifayətlənmək istəməyən, bundan artığını uman insanlar – çox vaxt elə belə də olur – keçmişə üz tutur və bununla da, təxəyyüllərin də heç vaxt sönməyən “qızıl kimi çağların” ola biləcəyi ilə bağlı diləklərini doğrultmağa çalışırlar. Belə insanlar, güman ki, uşaqlıqda yaşadıqları duyğulardan hələ də azad ola bilməmişlər, keçmiş qayğısız günləri onların yaddaşında bütün gücü ilə qalmaqda və onları təsirləndirməkdə davam edir. Əgər dediyimiz bu ənənəvi hekayətlərdə keçmişin yarımçıq və dumanlı xatirələri qalırsa, onda bu materiallar yaradıcı insanlar üçün əvəzolunmaz və gözəl bir xammala çevrilir, onlar buradakı boşluqları doldurmaq üçün öz fantaziyalarını bütünlüklə gerçəkləşdirir və öz düşüncələrinə arxalanaraq keçmişin dumanlı görkəmini öz istəklərinə uyğun olaraq bütünləşdirib üzə çıxarırlar. Keçmişdən qalma əhvalatlar nə qədər çox dumanlı olsa, şairlərin işinə də bir o qədər çox yarayır.

Onların poeziya üçün necə vacib olduğu bizi təəccübləndirmədiyi kimi, eynilə eposların yaddaşlarda buraxdığı izlərin ardınca düşüb yəhudilərin Musa ilə bağlı məlumatları sonadək unutmadığını, habelə yeni tanrı Yahve ilə bağlı ayinlərində

Musanın köhnə dini təlimindən yararlandıqları da təəccüblü deyil. Ancaq bu məlumatlardan yararlanmaq da, yerinə görə bir-birindən kəskin fərqlənir. Birincidə ondan poeziya, ikincidə dinin yaradılması üçün yararlanırlar, bizim mülahizəmizə görə, ikinci hal üçün keçmişdən qalma əhvalatın yaratdığı impuls onun dini baxışlar sistemində dəqiqliyi ilə ifadə olunmasına gətirib çıxarır və bu da onu əfsanələrdəki qeyri-dəqiqlikdən xilas edir. Beləliklə də, bizim araşdırmamızı doğrultmaq üçün daha uyğun olan analogiyalar tapmaq ehtiyacı yaranır.

C. Analogiya

Biz iudaizmin tarixində aşkara çıxardığımız çox təəccüblü bir prosesə uyğun gələn yalnız bir analogiya tapa bildik və o, tamamilə fərqli bir sahədəndir; lakin buradakı uyğunluq mükəmməldir və az qala, eyniləşmə səviyyəsinə gəlib çatır. Bu analogiyanın aid olduğu prosesdə biz yenidən latentlik (gizli inkişaf dövrü) fenomeni ilə qarşılaşırıq, bu isə özünü izah tələb edən gözlənilməz və anlaşılmaz hadisələrin yaranmasında, habelə baş verib sonradan unudulmuş sarsıntılı situasiyaların mövcudluğu mülahizəsində də göstərir. Burada həm də eposun yaranmasında nəzərə alınmayan, psixikanı məntiqi düşüncəyə tabe edən məcburiyyət də başlıca xüsusiyyətlərdən birinə çevrilir.

Dediyimiz bu analogiyaya biz psixopatologiyada nevrozluğun formalaşması prosesində rast gəlirik, bu isə sözsüz, fərdi psixologiya ilə bağlı fenomendir, lakin dini fenomen kütləvi psixologiya ilə bağlıdır. Sonra bu analogiyanın ilk baxışda göründüyü qədər heyrət doğuracaq şəkildə olmadığını da aydınlaşdırırıq və onun bizim işimizə yalnız ilkin bir mülahizə kimi kömək edə biləcəyi də məlum olur.

Nevrozluğun yaranma və inkişafında keçmişdə yaşanmış, sonradan unudulmuş sarsıntılar mühüm yer tutur və onlar travma adlanır. İndiki zamanda nevrozluğun yaranma və inkişafının travmalardan birbaşa asılı olduğu sübuta yetirilməmişdir. Bu fikrə etiraz edənlər öz mühakimələrini belə əsaslandırırlar: heç də bütün vəziyyətlərdə nevrozların məhz bu travmalara görə xəstələndiyini demək olmur və çox vaxt onların uşaqlıqda yaşadıqları belə sarsıntıları tapıb üzə çıxarmaq mümkün deyil. Belə xəstələri müayinə etdikdən sonra, adətən, onların xəstəliyinin səbəbi yaşadıqları duyğulara hədsiz və anormal reaksiya vermələri və yüksək tələbkarlıqla yanaşmaları ilə yozulur, eynilə nevrotik olmayanların bu kimi duyğulara normal yanaşdığını və asanlıqla yoluna qoyduğunu da bir nümunə kimi göstərirlər. Nevrozun müayinəsi zamanı xəstəliyin yaranma səbəbinin irsi, yaxud təsadüfi olduğunu aydınlaşdıra bilməyəndə xəstəliyin sonradan qazanılma deyil, anadangəlmə olduğunu deyir, onun daha yüksək inkişaf fazasına keçdiyi üçün dözülməz olmağa başladığını düşünürlər.

Bununla bağlı olaraq iki məqam qeyd olunur. Onlardan birincisi, nevrozun həmişə və hər yerdə ilkin uşaqlıq çağında yaşanmış hansısa bir sarsıntıdan qaynaqlanmasıdır. İkincisi isə, doğrudan da, “travmatik” adlana bilən hadisələrin mümkünlüyüdür. Bu hadisələrin uşaq ikən buraxdığı təsir vaxtında öz normal həllini tapmayanda yaşlı vaxtlarda özünü göstərir, hətta bir sıra hallarda bu travmalar olmasa idi, nevrozun baş verməyəcəyini də düşünmək olar. İndi öz məqsədimiz üçün tapdığımız bu analogiyanın travmatik hadisələrlə məhdudlaşdırılması yetərli olacaqdır. Üstəlik, bu iki qrup hadisə arasında keçilməz bir uçurum da yoxdur. İki mülahizəni bir şərhdə birləşdirmək də olar, bunun üçün onların ikisinin də travmatik bir başlanğıc olaraq götürülməsi yetərli olacaq. Əgər hansısa sıxıntının travmatik xarakterinin yalnız onu doğuran faktorun şiddətindən asılı olduğunu ehtimal etsək, onda bütün bu hallarda bədbəxtçiliyin səbəbi nevrozun ifrat təəssürata qapılması olacaq, belə bir sıxıntı qeyri-adi patoloji reaksiya doğurursa, onda çox asanlıqla bu cür nəticəyə gələ bilərik: bir insanın psixi vəziyyətinə travmatik şəkildə təsir edən hadisə başqa birinin psixikasına təsir etmədən ötüb keçmir. Bu zaman əlavə faktorlar ortaya çıxır və iki faktor eyni bir nəticədə birləşir. Onlardan birinin zəifliyi digərinin güclü olması ilə kompensasiya olunur və beləliklə, iki faktor birlikdə təsir edir, ona görə də burada yalnız bir sırada dayanan sadə motivlərdən yaranmış iki çıxış nöqtəsindən danışmağa dəyər. Bu mühakimələrlə gəldiyimiz qənaətdən sonra travmatik və qeyritravmatik xəstəlik prosesini bir kənara qoyub onlar arasındakı fərqin bizim tapdığımız analogiyaya mühüm bir təsirinin olmadığını deyə bilərik.

Təkrarçılıqda həmişə bir təhlükə olsa da, məncə, burada baxdığımız analogiyanın varlığını təsdiq edən faktları yenidən gözdən keçirib bir yerə toplamaq məqsədəuyğun olardı. Onlar aşağıdakılardır: bizim araşdırmamıza aydınlıq gətirmək üçün çox vacib olan nəsə var və biz onu nevrozun simptomları adlandırırıq, bu simptomlar isə bəlli bir sıxıntı və bununla bağlı olan təəssüratdan doğmuşdur və travma adlanır. Qarşımızda iki məsələ dayanır: birincisi, bu sıxıntılı duyğuların ümumi cəhətlərini axtarmaq, ikincisi də, onlara uyğun şəkildə yaranan nevrotik simptomların ümumi cəhətlərini araşdırmaq. Bu işi görmək üçün sxem qurmadan keçinə bilməyəcəyimiz də aydındır.

I əlavə: a) bütün bu travmalar ilk uşaqlıq çağlarına düşür, təxminən beş yaşına kimi baş verir. Körpənin danışmağı öyrənməyə başladığı dövrdəki təəssüratları çox maraq doğurur; iki-dörd yaş arasındakı mərhələ isə çox vacib sayılır; doğulandan sonra hansı yaş dövründən başlayaraq bu həssaslığın yarandığını müəyyən etmək mümkün olmamışdır; b)yaşanmış bu duyğular sonradan bütünlüklə unudulur və yaddaş üçün əlçatmaz olur və körpəlik çağının yaddaşsızlığı dövründə qalır, ancaq aradabir psevdoxatirə adlana biləcək qırıq-qırıq hadisələr bir anlığa yaddaşımızda canlanıb tez də yox olur; c) bu qırıq-qırıq xatirələr daha çox seksual və aqressiv təbiətli olurlar, bunu, haradasa, “MƏN”-in ilkin zədələnməsinə (narsisizm) çox bənzətmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, belə azyaşlı uşaqlar seksual və aqressiv davranışları bir-birindən dəqiqliyi ilə ayıra biləcək şüura malik olmurlar (cinsi aktın sadistcəsinə yalançı qavranılması). Ancaq burada seksual məqamın olması gözə çarpır və onun nəzəri baxımdan dəyərləndirilməsi tələbi yaranır.

Buradakı üç məqam: doğulandan sonra ilk körpəlik çağında birinci beş ildə baş vermə, unudulma və seksual-aqressiv məzmun bir-biri ilə sıx əlaqəlidir. Alınan travmanın səbəbi ya öz bədəninin üzləşdiyi hansısa hadisə, ya da eşitmək və ya görməklə bağlı yaşanan hansısa duyğu, daha doğrusu, hansısa hadisədən alınan təəssürat olur. Bu üç məqamın belə birləşməsi psixoanalizin gəldiyi nəticələrə arxalanan nəzəriyyə ilə izah oluna bilər. Bu zaman unudulmuş keçmiş təəssüratlar xatırlanır, aydın, lakin dağınıq bir məzmunda üzə çıxır və unudulan xatirələri yaddaşa qaytarmağı bacarır. Nəzəriyyənin bildirdiyinə görə, geniş yayılmış düşüncələrin əksinə olaraq, insanın cinsi həyatı – yaxud sonradan belə adlanan akt – çox erkən yaşlarından baş qaldırır və təxminən beş yaşında ikən dayanır. Daha sonra cinsi yetkinlik yaşına çatanadək latentlik (gizli, üstüörtülü inkişaf) dövrü gəlir və bu yaşlarda seksuallığın inkişafı gözə çarpmır, hələ üstəlik, onun zəifləməsi müşahidə olunur. Bu nəzəriyyə daxili cinsi orqanların anatomik araşdırılması vasitəsi ilə sübut olunur və onun irəli sürdüyü mühakimələrə görə, insanın törədiyi, onun əcdadı olmuş heyvan – adətən, təbiətdəki başqa canlılarda olduğu kimi – çox erkən, beş yaşında cinsi yetkinlik səviyyəsinə çatan bir canlı olmuşdur və seksual oyanmanın körpəliyin ilkin mərhələsində baş qaldırıb zəifləməsi, sonra yenidən aktivləşməsi kimi ikilik insan orqanizminin tarixi təşəkkülü ilə bağlıdır. Görünür, insan təbiətdə belə latentlik dövrü keçirən və seksual gecikmə xüsusiyyəti olan yeganə canlıdır. Bu nəzəriyyənin doğruluğunu primatların anatomiyasını öyrənməklə dəqiqləşdirmək olardı, ancaq bu sahə üzrə təcrübəsiz olduğumdan, yeni heç nə deyə bilmirəm. Görünür, erkən yaşlardakı təəssüratlarla bağlı xatirələrin unudulması ilə bu yaşlarda özünü göstərən erkən seksual oyanmanın eyni bir dövrə düşməsi psixoloji baxımdan maraq doğurmalıdır. Böyük ehtimalla, bu iki hadisənin eyni vaxta düşməsi də gələcək nevrozların qaynağıdır və bu da, müəyyən mənada, insanın bir üstünlüyü sayılmalıdır, yəni bizim bədənimizdə uzaq keçmişdən qalma yarasız qalıqlar olduğu kimi, erkən seksual oyanma kimi vaxtsız hadisənin qarşısının alınması da yaddaşın itirilməsi ilə aradan qaldırılır.

II əlavə: nevrotik fenomenlərin ümumi keyfiyyət və ya xüsusiyyətlərini araşdıranda iki məqamı vurğulamaq lazımdır: a) söz açdığımız travmaların iki cür: mənfi və müsbət təsirləri olur. Mənfi təsir travmanı yenidən dövriyyəyə qaytarmaq istəyir, daha doğrusu, unudulmuş sıxıntılı duyğunun xatırlanmasına çalışır, hələ bundan o yana da keçib onun yenidən dirçəlməsini, yaşanmasını istəyir, hətta onun baş verdiyi keçmişdə qalmış situasiyanı bərpa etməyin mümkün olmaması da onu bundan çəkindirə bilmir. Bu təsir indi keçmişdəki hadisəni başqa bir insanla əlaqəli olaraq yaratmağa da əl atır. Belə cəhdlər travmada ilişib qalmaq və ya təkrar müdaxilə adlandırılır. Bu deyilənlər normal “MƏN”-lərdə də özünə yer edə və təkrar müdaxilənin daimi təsiri ilə onun xarakterik cəhətlərini formalaşdıra bilər. Burada travma unudulmuş kimi görünsə də – ola bilsin, elə travma olduğuna görə – öz təsirini dolayı şəkildə göstərməkdə davam eləyir. Məsələn, indi artıq yaşa dolmuş bir kişi ilk körpəlik çağını hədsiz dərəcədə anasına yaxın keçiribsə və ona möhkəm bağlı olubsa, sonradan bunları unutsa belə, çox vaxt öz həyatında asılı olmaq istədiyi, onu dolandıracaq və qoruyacaq bir qadını axtarıb tapmağa çalışır. Yaxud yaşa dolmuş bir qızı azyaşlı vaxtlarında onun üçün cəlbedici olan cinsi təcavüzə məruz qoymuşlarsa, onda o həyatının sonrakı dövründə daima, dönə-dönə belə cinsi təcavüzə məruz qalacağı vəziyyətlərə düşə bilmək üçün təhrikedici davranışlar nümayiş etdirəcək.

İndi yürütdüyümüz mülahizələrin bizi nevroz problemi ilə bağlı olan çərçivədən kənara çıxardığını görmək çətin deyil, ancaq bu deyilənlərin bizə insan xarakterinin necə formalaşması ilə bağlı dəyərli biliklər verdiyi də danılmazdır.

Qeyd etdiyimiz müsbət təsir isə mənfi təsirlə bağlı baş verənlərin büsbütün əksini doğurmağa çalışır, unudulmuş travmaların xatırlanmasının qarşısını hər vəchlə almağa və bunu yada sala biləcək bütün davranışları əngəlləməyə can atır. Bu təsirləri müdafiə reaksiyaları da adlandıra bilərik. Onlar özünü yayınma, tormozlama və fobiya (yersiz qorxu duyğusu) yaratmaqla gerçəkləşdirir. Bu mənfi reaksiyalar da xarakterin formalaşmasına güclü təsir göstərir; özünün əksi olan reaksiyalar kimi onlar da təsbit olunurlar, ancaq bu təsbit əks istiqamətə yönəlmiş olur. Sözün dar mənasında götürsək, nevroz simptomları bir-biri ilə kompromisə girir və beləliklə də, travmadan qaynaqlanan iki reaksiya olur, növbə ilə onlardan gah biri, gah da o birisi üstünlük qazanır. Reaksiyaların belə əksliyinə görə konfliktlər yaranır və onları yalnız bir üsul tətbiq etməklə aradan qaldırmaq mümkün olmur.

b) Bütün bu fenomenlər istər simptom, istər “MƏN”-in məhdudlaşdırılması, istərsə də xarakterin ardıcıl olaraq dəyişilməsi kimi təcavüzkar xüsusiyyətli olur, daha dəqiq desək, psixi intensivliyin əhəmiyyətli dərəcədə gücləndiyi hallarda onlar gerçək xarici aləmə və məntiqi düşüncəyə tabe olan başqa psixi proseslərdən olan asılılıqlarından qurtulub, çox uzaqlara gedib çıxan müstəqillik qazanırlar. Beləliklə də, gerçək xarici aləm onlara ya heç təsir edə bilmir, ya da bu təsir yetərincə olmur, onları nə gerçək aləm, nə də onun psixikada əks olunan təsirləri maraqlandırmır.

Onlar çox asanlıqla bu iki faktorla qarşıdurma yaradır, özlərini dövlət içində dövlət kimi aparırlar, (bu, siyasi partiyalarla birgə fəaliyyət göstərmək istəməyən əlçatmaz hakim təbəqə deməkdir), ancaq normal insanlar onları cilovlamağı bacarır və normal psixi tələblərə tabe olmağa məcbur edə bilirlər. Bu mümkün olmayanda isə daxili psixoloji gerçəkliyin xarici aləmin gerçəkliyi üzərində ağalığı başlayır, nəticədə, psixoza yol açmış olur. Ancaq bu reaksiyaların təsiri ilə işlər çox da uzaqlara gedib çıxmadan onların psixi baxımdan dəyərləndirilməsi də mümkün olmur. Nevrozlarda yaşamaq arzusunun azalması və həyat üçün mübarizənin zəifləməsi insan toplumunda çox vacib faktorlardan biridir və onların hamısını insanların uşaqlıq dövründə baş verənlərin indi birbaşa üzə çıxması kimi dəyərləndirmək doğru sayılmalıdır.

İndi isə belə bir sula cavab axtaraq: bütün bu dediklərimizin bizim analogiya kimi yararlanmaq istədiyimiz latentlik ilə hansı ümumi cəhətləri var? Uşaqlıq çağında yaşanmış travmanın simptomları formalaşarkən nevrotik kükrəmə də baş verə bilər, bu isə uşaq nevrozu deyilən hadisəni törədir və elə o andaca psixika özünü müdafiə tədbirlərinə əl atır. Bu, çox uzun müddət davam edə bilməz, nəzərəçarpan psixi pozuntular yarada bilər, ancaq bu vəziyyət çox vaxt üstüörtülü şəkildə gedir və diqqətdən yayınır. Bir qayda olaraq psixikanın özünümüdafiə tədbirləri uşaq nevrozunu üstələyir; ancaq istənilən halda “MƏN”-də dəyişikliklər baş verir və bunu yara sağaldıqdan sonra qalan çapıqlara bənzətmək olar. Çox təsadüfi hallarda uşaqlıq çağında qazanılan nevroz birbaşa və açıq formada inkişaf edib daşıyıcısı ilə birlikdə

“yaşa dolur”. Çox vaxt isə o sakit və sezilməyən bir inkişaf yolu tutur, bu isə fizioloji latentlik dövrünün köməyi ilə yaranır. Yalnız çox sonra ciddi dəyişiklik baş verir və artıq tam formalaşmış nevroz uşaqlıq çağında alınan travmanın gecikmiş nəticəsi kimi üzə çıxır. Bu, ya cinsi yetkinlik yaşına çatanda, ya da ondan bir az sonra baş verir.

Birinci halda fiziki yetkinliklə bağlı olaraq yaranmış ehtiraslar bu vaxtadək sıxışdırıldığı müdafiə tədbirləri ilə savaşa qalxır; ikinci halda müdafiə tədbirlərinin gördüyü iş və

“MƏN”-nin dəyişilməsi qarşıya çıxan yeni həyati məsələləri həll eləməyə maneçilik törətdiyindən, bu da öz növbəsində “xarici aləmin gerçək tələbləri” ilə, özünün qurduğu sistemi və daxili müdafiənin mübarizliyini qoruyub saxlamağa çalışan

“MƏN” arasında kəskin konflikt yaradır. Nevrozlarda travmaya qarşı yaranan ilkin reaksiya ilə xəstəliyin çox sonradan meydana çıxması arasındakı müddətlə bağlı olan latentlik fenomeni onların hamısı üçün tipik olan bir xüsusiyyət kimi tanınmalıdır.

Burada xəstəliyə sağalmağa göstərilən cəhd kimi də baxmaq olar, bu, travmanın təsirilə “MƏN”-dən qopub ayrılmış hissənin onun qalan hissəsi ilə birləşdirilməsi və onu bütövləşdirərək xarici aləmlə münasibətlərində qüdrətli etməyə çalışmaqdır.

Ancaq belə bir cəhd çox təsadüfi hallarda uğur qazana bilir, hətta psixoanalitik köməyə gəldikdə belə, bir çox hallarda uğursuzluqdan qaçmaq olmur və əksər hallarda bu proses “MƏN”-nin bütünlüklə dağılması və parçalanması ilə, ya da onun indiyədək ondan ayrılıqda qalan travmaya uğramış hissəsi tərəfindən tamamilə zəbt olunması ilə nəticələnir.

Oxucunu danışdıqlarımıza bütünlüklə inandırmaq üçün burada çoxlu sayda nevrozların bioqrafiyalarını danışmaq yerinə düşərdi. Ancaq bu prosesin çox geniş və çətinliklərlə əlaqəli olmasına görə belə bir işi görmək bizim araşdırmamızın xarakterini dəyişmiş olardı. Bu halda bizim araşdırmamız nevrozluq nəzəriyyəsi üzrə hekayətə çevrilərdi, bu isə yalnız az qisim adamlar üçün: psixoanalizi öyrənməyi və ondan yararlanmağı özlərinə peşə seçən insanların anladığı bir söz olardı. Mən burada çox geniş oxucu çevrəsinə üz tutduğumdan, öz oxucularımdan belə bir istəyim var: qoy onlar mənim yuxarıda dediyim qısa izahatlara hələlik inamla yanaşmağa çalışsınlar, başqa sözlə desəm, mənim onların qarşısına çıxardığım nəticələri gözüyumulu deyil, irəli sürülən mülahizələr sübut olunarkən qəbul etsin.

Ancaq yenə də burada bir hadisəni danışmağa çalışacağam və bununla da yuxarıda xatırlatdığım xüsusiyyətləri daha yaxşı anlaya biləcəyinizi düşünürəm.

Düzdür, yalnız bir hadisəni araşdırmaqla hər şeyin bütünlüklə aydınlaşacağını düşünmək yersiz olardı və burada danışılan məzmunun bizim axtardığımız analogiyadan çox uzaq olduğu da sizi çaşdırmasın.

Kiçik burjua ailəsində doğulan oğlan uşağı, adətən, bu ailələrdə həmişə olduğu kimi, körpəliyinin ilk illərində valideynləri ilə bir yataq otağında yatırdı, o danışmaq və yan-yörəsindəkiləri az-çox qavraya bilmək yaşına çatanda, ola bilsin dönə-dönə, ola bilsin daima valideynlərinin seksual yaxınlıqlarını müşahidə etmiş, bununla bağlı nələrisə görmüş, ancaq ən çox eşitdikləri ilə bundan duyuq düşmüşdü. Sonralar yuxuda baş verən cinsi oyanma və bu zaman kişilik toxumlarının ilk dəfə tökülməsindən sonra başlayan nevrozun ilk simptomu yuxunun pozulması olmuşdu.

Uşaq gecələr baş verən ən zəif səslərə qarşı çox tez qıcıqlanmağa başlamış, çox vaxt yuxudan ayılmış və bir daha yata bilməmişdi. Yuxunun bu şəkildə pozulması nevrozlarda özünü göstərən kompromis simptomunun yaranmasıdır. Bu yeni vəziyyət bir tərəfdən onu nə vaxtsa yaşadığı gecə təəssüratlarının təkrarlanmasından qorumaq üçündür, digər tərəfdən isə onu ayıq saxlayaraq keçmiş günlərdə yaşadığı təəssüratı bir də yaşamağa yönəltməsidir.

Belə müşahidələrlə qıcıqlanmış və kişilik aqresiyaları vaxtından əvvəl oyanmış uşaq əlləri ilə penisini (kişi cinsi orqanını) qurdalayıb onu oyandırmağa başlayır, sonra özünü atasının yerində hiss etməyə çalışaraq müxtəlif üsullarla anasına qarşı seksual istəklərini büruzə verməyə başlayır. Bütün bunlar anasının ona penisi ilə oynamağı atasına xəbər verəcəyini deməsinə və bu hərəkəti qadağan edənədək davam edir və ana burada öz uşağını: atası bunları bilərsə, onun penisini kəsəcəyini deməklə qorxutmuş və axtalanacağı ilə təhdid olunması uşaqda qeyri-adi dərəcədə güclü travma yaratmışdı. O, seksual əyləncələrindən əl çəkmiş və onların xarakterini dəyişmişdi. Özünü atasının yerinə qoymaqdan əl çəkib onunla münasibətdə özünü passiv seksual tərəf kimi aparmağa başlamış və atasının onu cəzalandıra bilməsi üçün təhrikedici davranışlara əl atmışdı. Bu cəzalar onun üçün seksual xarakter daşıyırdı və bu anlarda o özünü onu incidən anası ilə eyniləşdirir və bu üsulla ondan qisas alırdı.

Bundan sonra o anasına şiddətli qorxu duyğusu ilə bağlanmış və onun sevgisini bir an da olsa belə, itirməkdən çox qorxmuşdu. Uşağı buna vadar edən isə anasının müdafiəsi olmazsa, atası tərəfindən axtalanacağından qorxması idi. Edip kompleksinin bu modifikasiyasına düşməklə o, bütün seksual qıcıqlardan canını qurtarmış və bu duyğularının latent dövrünü yaşamağa başlamış, nümunəvi uşağa çevrilmiş, dərslərində uğur qazanmışdı.

İndiyədək olan müşahidələrimizdə biz uşağın aldığı travmanın ona göstərdiyi təsirləri izlədik və onun seksual duyğularının latent dövrünə keçdiyini öyrənə bildik.

Haqqında danışdığımız uşaq cinsi yetkinlik yaşına çatanda nevroz bütün aydınlığı ilə üzə çıxdı və onun ikinci simptomu, seksual impotensiya (cinsi zəiflik) özünü göstərdi. Uşağın cinsi orqanı öz həssaslığını itirdi, o öz orqanına toxunmaqdan çəkindi, habelə qadınlarla seksual yaxınlığa ürək etmədi. Onun seksual fəaliyyəti sadistik-mazoxistik fantaziyalarından doğan psixi onanizmlə məhdudlaşdı və bütün bunların onun vaxtilə valideynləri arasındakı cinsi yaxınlığı görüb yamsılamasından ibarət olduğunu anlamaq çətin deyildi. Cinsi yetkinliyə çatması ilə bağlı olaraq güclənən kişilik xarakteri onda atasına qarşı bir qəzəb yaratmaqla atasının sözündən çıxmağa çalışmaq xüsusiyyətləri yaratmağa başladı. Onun atasına qarşı belə kobud və özünü məhvə aparan davranışının səbəbi xarici aləmlə toqquşması və burada uğursuzluğa düçar olması idi. O öz peşəsi üzrə uğur qazana bilmədi, axı bu peşəni seçməyə onu atası məcbur etmişdi. Heç kimlə dostluq etmirdi və rəhbərliyi ilə də heç vaxt yaxşı münasibət qura bilmirdi.

Nevroz simptomları və acizliklə yüklənmiş gənc atasının ölümündən sonra özündə güc tapıb evlənə bilmişdi, ancaq onun dözülməz bir xarakteri vardı və yaxın adamları onunla ünsiyyət qurmaqda çox böyük çətinliklərlə üzləşirdilər. O özünü eqoist, despot və amansız bir şəxsiyyət kimi yetişdirmişdi və bütün bu cəhətləri ilə açıq-aydın başqalarını incitmək və əzmək məqsədi güdürdü. Çox keçmədən o atasının eyni olan bir adama çevrildi, onun öz yaddaşında qalan bütün xüsusiyyətlərini getdikcə öz şəxsiyyətinə köçürməyə başladı və bununla da erkən yaşlarında aldığı seksual motivli travmanı unutmaq üçün öz kimliyində atasının obrazını canlandırmaq yolunu tutdu. Bütün bu deyilənlərdən biz nə vaxtsa sıxışdırılmış duyğuların insan psixologiyasına qayıtması hadisəsini və bütün bunların onun keçmişdə aldığı travma ilə və onun latent dövrünə keçməsi ilə bağlılığını öyrənə bildik, o cümlədən bütün bunların nevrozun xarakterik əlamətləri olduğunu da təsbit etdik.

D. Tətbiq

Erkən travma, özünümüdafiə, latentlik, nevrotik xəstəliyin üzə çıxması – sıxışdırılan təəssüratın bir hissəsinin geri qayıda bilməsi. Bizim müəyyən elədiyimiz qaydaya görə nevrozun inkişaf sxemi belədir. İndi isə oxucudan belə bir mülahizəni qəbul etməsini xahiş eləyək: tutalım, bütün insanlığın həyatında bir fərdin qarşılaşdığı şəkildə sarsıdıcı bir hadisə baş vermişdir. Habelə buradakı proses də seksual-aqressiv məzmunlu olmuş, özündən sonra sarsıdıcı bir iz buraxmış, ancaq insanlar hamılıqla onu özlərindən uzaqlaşdırmağa çalışmış və unutmuşlar; sonradan, uzun çəkən latentlik dövrü keçəndən sonra, bu unudulmuş təəssürat geri qayıtmış, yaddaşda oyanaraq psixikaya təsir göstərmiş, öz quruluşuna və yönünə görə nevrozda qarşılaşdığımız simptomlara bənzəməyə başlamışdır.

Düşünürəm, biz bu proseslərin alt qatında nələrin baş verdiyini aydınlaşdırmağı bacararıq və onların simptoma bənzər nəticələrinin dinlə bağlı hadisələrdə də olduğunu da göstərə bilərik. Təkamül ideyasının ortaya çıxmasından sonra artıq insanın əlçatmaz uzaq tarixi inkişaf dövrünün olduğuna heç kim şübhə etmir və bu dövrlə bağlı bizə heç nə bəlli deyilsə, daha doğrusu, o dövrlər unudulubsa, onda belə bir nəticə özlüyündə bizim işimizə yarayacaq bir aksioma ortaya çıxarır. Biz buradakı güclü sarsıntı doğuran və unudulan travmanın hər iki fazasının ailə həyatı ilə bağlı olaraq yarandığına inana bilsək, onda bizim işimizə yarayacaq əlverişli, gözləmədiyimiz və öncədən irəli sürülən mülahizələrimizdən asılı olmayan nəticələr ala biləcəyik.

Bu aksiomatik mühakiməni mən ilk dəfə 25 il bundan əvvəl “Totem və tabu”

(1912-ci il) kitabımda irəli sürmüşəm, burada isə işimizə yaradığını düşündüyüm üçün onu yenidən təkrarlamaq məcburiyyətindəyəm. Bu mühakimə Darvinin verdiyi məlumatlar və Atkinsonun irəli sürdüyü mülahizələr əsasında qurulmuşdur, bu iki alimin dediklərinə görə, uzaq keçmişdəki ibtidai icma quruluşu dövründə əcdadlarımız güclü bir erkəyin ağalıq etdiyi ayrı-ayrı icmalarla yaşamışlar. Deyilən dövrün tarixini müəyyən edə bilmirik, bu çağları bizə yaxşı bəlli olan geoloji eralar kimi dəqiq tarixi dövrlərə ayırmaq mümkün deyil və böyük ehtimalla insanın bu çox qədim əcdadının o dövrdə hələ nitq qabiliyyəti olduqca az inkişaf etmişdi. Belə bir ideyanın ən mühüm cəhəti bütün ibtidai insanların, daha dəqiq desək, bizim əcdadlarımızın hamısının belə bir taleyi yaşaması mülahizəsinin irəli sürülməsidir.

Bu tarix adama çox qısa görünsə də, baş verənlər bizə sanki bir anda baş vermiş hadisə kimi gəlsə də, bütün bunlar min illər boyunca davam etmiş və bu uzun dövr saysız-hesabsız təkrarlanmışdı. Güclü erkək bütöv bir icmanın ağası və atası idi, özünün qeyri-məhdud hakimiyyətindən amansızcasına yararlanırdı. İcmadakı bütün qadınlar – onun arvadları və qızları – onun şəxsi mülkiyyətində idi, habelə görünür, başqa icmalardan oğurlanan qadınlar da onun mülkiyyətinə çevrilirdilər. Oğulların taleyi çox ağır idi; atalarına qarşı qısqanclıq göstərsə idilər, onları ya öldürür, ya axtalayır, ya da icmadan qovurdular. Onlara icmadan kənarda özlərinin kiçik icmalarını qurmağa və qonşu icmalardan oğurlaya bildikləri qadınlarla evlənməyə icazə verirdilər. Sonra bu kiçik icmalardan bəziləri ayrıldıqları icmanın misalında yeni despotik icmalara da çevrilə bilirdilər. Anadangəlmə qazandıqları imtiyazlara görə, kiçik oğullar müstəsna mövqe qazana bilirdilər, analarının sevgisi ilə müdafiə olunaraq atanın qocalıq çağından öz xeyirləri üçün yaralana və ata öldükdən sonra onun yerini tuta bilirdilər. Nağıl və əfsanələrdə böyük qardaşların evdən qovulması və ya çıxıb getməsi, habelə kiçik qardaşın atanın varisi olması ilə bağlı izlərin mövcudluğunu, həmin uzaq keçmişin qalıqlarının olduğunu deyən tarixçilər vardır.

Yaranmış bu “sosial quruluş” sisteminin dəyişilməsi yönündə sonrakı həlledici addım belə olmalı idi: icmadan kənarda özlərinin kiçik icmalarını yaradan qardaşlar bir gün birləşərək ataları ilə savaşa qalxdılar, onu devirdilər və dövrün adəti üzrə, birlikdə atalarının ətini yedilər. Bu adamyemə mərasimində instinktiv yırtıcılıq əlamətləri axtarmağa dəyməz, belə mərasimlər insanların arasında uzun müddət davam etmişdi. Bizim mülahizəmizə görə, bu ibtidai və hələ şüurca zəif insanların uzaq əcdadlarında indiki primitiv xalqlar və bizim uşaqlarımızda olan səviyyədə emosiyaların olduğunu qəbul edəcəyik. Yəni, onlar atalarına nifrət və qorxu hissi ilə yanaşı, həm də hörmət bəslənməyə layiq bir şəxs kimi də baxırdılar: bu oğullardan hər biri onun yerini tutmaq arzusunda idi. Burada özünü göstərən adamyeyənlik də elə bu baxımdan dəyərləndirilməlidir, o çağın inancına görə, kiminsə xüsusiyyətlərinə yiyələnmək üçün onun ətini yemək yetərli idi, oğullar da atalarının yerinə keçmək istəklərini bu yolla gerçəkləşdirməyə çalışırdılar.

Çox güman ki, atalarını öldürdükdən sonra qardaşlardan hər biri onun mirasına təkbaşına yiyələnmək üçün onlar bir-birilə çox uzun müddət savaşmışdılar. Savaşın qorxulu və perspektivsiz olduğunu anlamaları, atalarına qarşı birgə apardıqları savaşla bağlı xatirələr, icmadan qovulduqdan sonra birgə yaşadıqları vaxtlarda yaranmış emosional əlaqələr sonda onları barışmağa və ictimai anlaşma bağlamağa gətirib çıxardı. Beləliklə də, insanlığın tarixində ilk sosial quruluş yarandı və bunun özülündə öz ehtiraslarından imtina, qarşılıqlı öhdəliklər və yaranmış yeni quruluşun hamının qəbul etdiyi müqəddəs andlaşma ilə qorunması dayanırdı. Başqa sözlə, bu, əxlaq və hüququn ilk dəfə olaraq ortaya çıxması demək idi. Anlaşmaya görə qardaşlardan hər biri atanın səlahiyyətlərinə bütünlüklə yiyələnmək iddiasından əl çəkir, onun arvadlarına və öz bacıları sayılan qızlarına sahiblənməyə can atmırdı.

Bununla da, insest (bir qandan olan qadınla cinsi yaxınlıq) yasaqlandı və ekzoqamiya (öz icmasından olan qadınla evlənməyin yasaqlanması) təsbit olundu. Oğullar hakimiyyətdən salınmış atanın səlahiyyətlərindən əl çəkdikləri üçün, bu səlahiyyətlərin çoxu qadınlara verildi, bununla da matriarxat dövrü başlandı. Atalıq xatirəsi bu zaman yaradılan “qardaşlıq birlikləri” deyilən qurumlarda yaşamağa başladı. Ataya bəslənən böyük hörmət və onun nümunə olma xüsusiyyətləri çox güclü və qorxu doğuran heyvanların üzərinə köçürüldü və onlar icmanın qoruyucusu və başçısı sayılmağa başladılar. Belə bir seçim çox qəribə görünsə də, insanların özləri ilə heyvanlar arasında belə bir uçurum yaratmaları və onları bir qorxulu obyektə çevirmələri, nəinki ibtidai insanlarda olmuşdur, bu əlamətlər bu gün bizim uşaqlarımızda da qalmaqdadır, elə onların da heyvanlardan qorxusu öz atalarından qorxması kimi anlaşılmalıdır. Özləri üçün seçdikləri bu heyvan-totemlərə insanların bəslədikləri duyğular da, eyni ilə atalarına bəslədikləri duyğuları kimi, ikili mahiyyət daşıyırdı. Bir tərəfdən totem tayfanın fiziki baxımdan əcdadı, qoruyucusu sayılır, ona hörmət ilə yanaşılır, qorunur, digər tərəfdən isə, hər hansı bayramda bu totemlə də öz əcdad-ataları kimi davranırdılar. Bu bayramın iştirakçıları hamılıqla yığışıb totem olan heyvanı öldürür, sonra isə onun ətini birlikdə yeyirdilər (Robertson Smit bunu totem qonaqlığı adlandırır). Bu böyük bayram oğulların birləşərək ataları üzərində çaldığı qələbəni təntənə ilə qeyd etmələrinin simvolu idi.

Belə bir birliyin yaranmasında dinin yeri görünürmü? Mən tam düşünülmüş bir şəkildə deyə bilərəm: totemizmdə totemin ata ilə eyniləşdirilməsi və bu əsasda ona hörmət göstərilməsi, ona bəslənən duyğulardakı ikili mahiyyət, elə bunun nəticəsi kimi, bəlli bir bayram günündə totemin birlikdə yeyilməsi, icmada ölüm cəzası kəsilən qadağaların qoyulması kimi hadisələrə baxanda çəkinmədən demək olar: totemizmi insanlığın tarixində dinin ilk forması saymaq doğrudur və dinin bu başlanğıcı onun sosial formalar və əxlaqi öhdəliklərlə birbaşa əlaqəsinin olduğunu göstərir. Dinin sonrakı inkişafına biz burada yalnız ötəri olaraq baxa bilərik. Sözsüz, dinin inkişafı bəşəriyyətin mədəni inkişafı ilə paralel olaraq gedir və cəmiyyətin quruluşunda baş verən dəyişikliklər onun da dəyişilməsinə təkan vermiş olur.

Totemizmdən sonrakı addım insanın səcdə etdiyi varlıqları insaniləşdirməsidir.

Bu mərhələdə heyvanların yerini insanabənzər tanrılar tutur və onların mənşəyinin totemlər olduğu da açıq-aydın görünür. Bu tanrılar hələlik heyvan obrazında təsvir olunur, ya da başı heyvan, bədəni insan olmaqla göstərilir, yaxud da totem daim tanrının yanında olan bir heyvan kimi tanıdılır və ya tanrı özü bu heyvanın cildinə girir və totem tanrının ikinci şəkli kimi tanıdılır. Nə vaxt baş verdiyini indi müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığı bir dövrdə, çox güman ki, kişi tanrılar ortaya çıxmamışdan öncə böyük qadın tanrılar ön plana çıxır və kişi tanrılar aparıcı mövqeyə yiyələndikdən sonra da hələ uzun müddət onlarla bərabər qalmaqda davam eləyirlər.

Daha sonra böyük sosial çevriliş baş verir. Qadınların hüquqları məhdudlaşdırılır və patriarxat yenidən bərpa olundu. Doğrudur, bu yeni atalar daha heç vaxt öz əcdadları olan atalar kimi məhdudiyyət tanımayan hakimiyyət yiyəsi ola bilmədilər, onlar çox idilər və öz aralarında bağladıqları ittifaqla bir icmada birləşərək yanaşı yaşayırdılar.

Bu ittifaq müqaviləsinə görə bir çox sosial məhdudiyyətlər qoyulduğundan onlar birbiri ilə yola getməyə məcbur idilər. Böyük ehtimalla, qadın tanrılar matriarxat quruluşunun məhdudlaşdırılmağa başladığı dövrdə qadınların əlindən alınan hüquqlarının yerinə verilən bir mükafat kimi yaranmışdı. Əvvəlcə kişi tanrılar qadınana tanrıların oğulları kimi yaranır və onların yanında yer tutur, çox sonralar isə ata obrazında görünməyə başlayırlar. Çoxallahlılıq dövrünün kişi tanrıları patriarxat quruluşun gerçəklərini əks etdirirlər. Onların sayı çoxdur, qarşılıqlı olaraq bir-birinin fəaliyyətini məhdudlaşdırır və ən güclü olan baş tanrıya tabe olurlar. Daha sonrakı addım isə artıq bizi maraqlandıran mövzuya gəlib çıxır, bu mərhələdə tək olan tanrı, qeyri-məhdud hakimiyyəti olan ata-tanrı yaranır.

Qeyd edim ki, danışdığım bu tarixi icmal yarımçıqdır və onun bəzi yerləri doğru olmaya da bilər. Ancaq kimsə bizim tarixə əsaslanaraq qurduğumuz sxemi yalnız fantaziya məhsulu sayırsa, o, çox yanılır və ortaya qoyduğumuz bu zəngin materialın böyük hissəsinin isbatı ilə bağlı çoxlu ağlabatan dəlilləri yetərincə dəyərləndirə də bilmir. Keçmişlə bağlı burada ümumiləşdirdiyimiz bir sıra faktlar, o cümlədən totemizmin, kişilərin ittifaqı kimi faktların doğruluğu artıq tarix elmi tərəfindən sübut olunmuşdur. Materialların qalan hissəsi üçün də tarixdə faktlar tapmaq mümkündür.

Məsələn, bir tarixçi öz araşdırmalarında göstərir ki, xristianlıqdakı dadma mərasimində, yəni çaxıra batırılmış çörəyin dadılması ilə bağlı ayində xristianların tanrının qanını və ətini daddıqlarını düşünürlər və bütün bunlar məzmun və formaca

“totem qonaqlığı” bayramı ilə eynidir. Uzaq keçmişdə baş verib unudulmuş çoxlu hadisələrin qalıqları xalqların nağıl və əfsanələrində yaşayır, ən qəribəsi isə, psixoanalitik araşdırmaların göstərdiyi kimi, uşaqların psixi həyatında ibtidai insanların yaşadığı duyğularla bağlı çox zəngin bir material qalmaqdadır və bu material bizim o çağlarla bağlı olan biliklərimizdəki boşluqların bir çoxunu doldura bilər. Körpəlik çağında uşaqların atası ilə yaranan münasibətlərinə aydınlıq gətirmək üçün mən heyvanlara qarşı olan fobiyaya (yersiz və güclü qorxu) əsaslanıram, bu hadisələrin özülündə atası tərəfindən yeyilmək və ya onun tərəfindən axtalanmaqla bağlı çox sarsıdıcı bir qorxu dayanır. Bizim qurduğumuz nəzəriyyədə yalnız öz fantaziyamıza arxalanaraq uydurduğumuz və yetərincə əsaslandırılmayacaq heç nə yoxdur.

Əgər bizim çox uzaq keçmişlə bağlı təsvirlərimiz müəyyən dərəcədə doğru sayılsa, onda bu baxışlara arxalanaraq dini mərasimlərin ikili mahiyyət daşıyan elementlərini ayırd etmək olur: burada bir tərəfdən çox qədim dövrlərdə mövcud olmuş ailə və onun yaşantılarının qalıqlarının təsbiti, başqa tərəfdən isə, keçmişin bərpa olunmasına, çox böyük bir zaman müddətində unudulanların yenidən canlandırılmasına cəhd vardır. Buradakı “keçmişin yenidən canlandırılmasına cəhd”

ifadəsi inkar olunduğundan mərasimlərin bu hissələri anlaşılmaz qalır və bu anlaşılmazlığı aradan qaldırmaq üçün biz gərək, heç olmasa, bir təsirli nümunə göstərə bilək.

Bunu da xüsusi vurğulamaq yerinə düşərdi: hər bir belə, bu günə qayıda bilən unudulmuş hissənin çox güclü təsir qüvvəsi olur, o, insan kütləsinə olduqca güclü təsir edə bilir və onların şüurunda məntiqi təfəkkürün etiraz edə bilməyəcəyi bir həqiqətə çevrilir. Elə dindarların təkrarlamağı sevdikləri bəlli sözə də bu baxımdan yanaşmaq olar: credo quia absurdum (absurd olduğu üçün də inanıram). Belə bir diqqəti çəkən xüsusiyyətin analogiyası yalnız psixi pozğunluğu olan kimsənin sayıqlaması ola bilər. Biz artıq belələrinin sayıqlamalarında hansısa unudulmuş həqiqətin zərrəciyinin gizləndiyini öz araşdırmalarımızdan bilirik, bu həqiqət zərrəsi geriyə qayıtmaq üçün gərək hansısa təhrifə məruz qalsın və düzgün anlaşılmasın, beləliklə də, buna uyğun situasiyalarda hansısa cəfəngiyatı çoxluğun inancına çevirən də elə bu cəfəngiyatın içində gizlənən həqiqət zərrəsi olur və o psixikalara güclü təsir edib onların sahiblərini yanlış istiqamətə yönəltməyi bacarır. Keçmişin belə tarixi gerçəklərinin üzə çıxmasında biz dini ehkamlara borcluyuq, bu ehkamların yaranması şüurun psixoza tutulması simptomu ilə bağlı olsa da, o, kütləvi psixoz yaratmaq gücündə olan bir hadisəyə də çevrilə bilir.

Dini tarixin başqa heç bir hissəsi iudaizmdə təkallahlı dinin yaranması və onun xristianlıqda davam etməsi qədər aydınlaşa bilməmişdir, buna baxmayaraq, uğurla başladığımız və vaxt darlığına görə yarımçıq qoyduğumuz araşdırmamızda da totemizmdən insan görkəmli tanrılara doğru inkişaf prosesində bu totemlərin uzun müddət insan görkəmli tanrıların yol yoldaşına çevrildiyi də bu baxımdan maraqlıdır (Dörd xristian İncilini yazıya alan hər bir müəllifin öz sevimli heyvanlarının olduğu da bu mətnlərdə nəzərə çarpır). Əgər biz təktanrılı dinin yaranmasının kökündə Misirin imperiyaya çevrilməsinin və bu əsasda fironun da bütün yer üzünün sahibinə çevrilməsi ideyasının dayandığını demişdiksə, sonradan bu özül üzərində yaranmış təktanrılı dinin dünya ağalığı iddiasında olmayan başqa bir xalqa keçdiyini də gördük.

Bu inanc uzun bir latentlik dövrü keçəndən sonra bütünlüklə bu xalq tərəfindən qəbul edilmiş və xalq da onu özünün ən böyük uğuru kimi qoruyub saxlamağı bacarmış, habelə sonradan elə bu inanca yiyələnə bildiyi üçün də qarşılaşdığı bütün dağıdıcı sınaqlardan keçərək öz varlığını saxlaya bilmişdir. Bu din onlar üçün ulu əcdadlarından qalma müqəddəs dindir və onlar bu ənənəyə bağlanmaqla mükafatlanacaqlarına inanır, özlərinin xüsusi statuslarının olduğunu düşünür, bütün dünyaya sahib olacaqlarına ümid edirlər. Dünyaya ağalıq etməklə bağlı yəhudi xalqının çoxdan unutduğu bu fantastik arzudan onun düşmənləri bu xalqa qarşı yararlanmağa çalışırlar, “sion müdriklərinin müqaviləsi” adlanan yalançı bir sənəd uydurmaqla bütün xristian dünyasında bu xalqa qarşı nifrət aşılayırlar. Mən bütün bunlara aydınlıq gətirmək vəzifəsini sonrakı bölmələrdən birinə saxlayıram və orada Misirdən götürülmüş təkallahlı dinin yəhudi xalqının sonrakı inkişafına necə təsir etdiyini, çox uzun müddət ərzində ovsunçuluq və cadugərlikdən əl çəkməsinin bu xalqın xarakterini necə formalaşdırdığını, onda mənəvi yüksəliş meyilləri doğurduğunu, öz milli varlığını saxlamaqla hansı dəyişikliklər yaratdığını, xalqın özünü seçilmiş sanması ilə onun idrakının necə bir coşqunluq qazanmasını, bununla da onun intellektual, xüsusilə də etik xüsusiyyətlərə necə hörmətlə bağlanmasını, habelə fəlakətlə dolu bir tale yaşayan və daimi sarsıntılarla üzləşən bu xalqda belə təmayülləri necə gücləndirdiyini aydınlaşdırmağa çalışacağam. İndiki halda isə biz başqa istiqamətdə axtarışlar aparmaqla məşğuluq.

Atalığın öz tarixi hüquqları ilə birlikdə bərpa olunması, irəliyə doğru böyük bir addım olsa da, hələ son hədd deyildi. Bizə bəlli olan tarixdən öncə baş vermiş faciə özünün başqa tərəflərinin tanınmasını da tələb edirdi. Bu prosesi hərəkətə gətirən səbəbin nə olduğunu aydınlaşdırmaq asan deyil. Ola bilsin, yəhudi xalqını çulğamış günahkarlıq duyğusunun şiddətlənməsi, ola da bilsin, bütün dünyanın mədəni inkişafının gətirib çıxardığı bir vəziyyətin keçmişdə sıxışdırılmış məzmunun bərpası tələbi buna səbəb olmuşdu. Belə bir məqam yetişəndə elə yəhudi xalqının içindən çıxan bir insan fürsət tapıb yeni, xristian dinini yaratmaqla iudaizmi onunla dəyişməyə cəhd etdi. Romalı yəhudi, Tarsdan olan Pavel xalqın qapıldığı bu günahkarlıq duyğusunun nədən qaynaqlandığını anlaya bildiyi üçün onu tarixdən əvvəlki dövrə aid etmişdi. O bunu “ilkin doğulan günah” adlandırmışdı, bu, tanrıya qarşı törədilən cinayət idi, onun cəzası da yalnız ölüm ola bilərdi. “İlkin doğulan günahla” birlikdə yer üzünə ölüm də gəlmiş oldu. Özlüyündə isə burada adı çəkilən ölüm tanrı səviyyəsində hörmət göstərilən atanın öldürülməsinə görə veriləcək cəza idi. Ancaq burada törədilən ölümün özündən söz açılmadan bu cinayətin bağışlanmasından danışılır və İncili də cinayətə görə bağışlanma fantaziyasından doğan bir kitab kimi dəyərləndirmək mümkündür. Bəlli olduğu kimi, bu kitablarda Tanrı oğlunun heç bir suçu omasa da, o özünün öldürülməsinə şərait yaradır və özünü bu cür qurban verməklə insanların bütün günahlarını öz üzərinə götürüb onların əvəzini ödəyir. Burada cinayətə görə özünü qurban verənin oğul olması təbiidir, axı atasını öldürən oğul olmuşdu. Böyük ehtimalla, bu günahbağışlama fantaziyası üzərində qurulmuş mətnləri yazarkən Pavel şərq və yunan misteriyasının (dramatik səciyyəli dini ayinlər) güclü təsiri altında olmuşdur. Ancaq sözsüz, bu yazıların mahiyyətini formalaşdıran Pavelin özünün şəxsi baxışları vardı. O, həqiqətən, dini duyğulara vurğunluqla bağlanmış bir insan idi; tarixdən öncəki keçmişdə baş vermiş qanlı hadisələrin izləri onun ruhuna təsir edən bilmişdi və bütün bunlar onun şüuruna yeriyirdi.

Burada, günahkar olmayanın özünü qurban verməsi barədə mətndəki fikirlərin açıq-aydın şəkildə məqsədyönlü təhrifə məruz qalması duyulur və bu məntiq düşüncənin qarşısına maneə çıxarır: necə ola bilər, başqasının törətdiyi ölümdə əli olmayan birisi onun bu cinayətinin günahını öz üzərinə götürsün və bununla da öz məhvinə yol açsın? Tarixi gerçəklikdə belə bir ziddiyyətli hadisə ola bilməzdi və olmamışdır. “Qurban verilməklə günahı yuyan” yalnız bu işin təqsirkarı ola bilərdi, bu ancaq ataya qarşı çıxıb özünü ondan üstün saymağa başlamış, onun ölümünün təşkilatçısı və cinayətə başçılıq etmiş bir qardaş ola bilərdi. Mənim düşüncəmə görə, belə bir qiyamçı və başçının olması ilə bağlı suala cavab axtarmağın mənası yoxdur.

Belə bir ehtimalın olması böyükdür, ancaq biz gərək bu işə qoşulan qardaşlardan hər birinin bu cinayətə qoşulmasında yalnız öz şəxsi mənfəətini güddüyünü, özü üçün müstəsna hüquqlar əldə etməyə çalışdığını, zəifləmiş atanın yerini tutmaq arzusunda olduğunu da unutmayaq. Əgər atanın öldürülməsinə başçılıq edən qardaş olmamışsa, onda İsa Məsih reallaşmayan fantastik arzunun varisidir, hələ bundan da artığını demək olar: o, öldürülmüş atanın varisi və onun təcəssümüdür. Ancaq qarşımızda fantaziyanın, yoxsa unudulmuş gerçəkliyin bərpasının dayanmasından asılı olmayaraq, burada istənilən halda qəhrəmanın, bahadırın meydana çıxması ilə bağlı mifin izləri var: bu qəhrəmanların, demək olar, hamısı atalarına qarşı qiyam qaldırır və çox vaxt da onları öldürürlər. Baş verən bu dramda qəhrəmanın “faciəvi günahını”

heç bir başqa yolla əsaslandırmaq mümkün deyil. Yunan dramlarının başlanğıcında səhnəyə çıxan qəhrəman və onu müşayiət edən xorun da elə bu qiyamçı qardaşların başçısı və onun qardaşlarından ibarət olduğuna şübhə yoxdur və görünür, orta əsrlərdə teatr tamaşaları yenidən ortaya çıxarkən burada da İsa Məsihin əzabları ilə bağlı xor ifaları yunan dramlarından onlara bir irs olaraq keçmişdir.

Biz artıq xristianların anma mərasimlərində çörəyin çaxıra batırılıb dadılmasının tanrının qanı və ətini dadmaq kimi simvollaşdırıldığını, bunun isə öz növbəsində

“totemizm qonaqlığı” olduğunu demişdik, düzdür, bütün bunlar aqressiv şəkildə yox, yumşaq, hörmət bəslənərək yerinə yetirilir. Ancaq son nəticədə, ataya bəslənən ikili duyğu bu dini mərasimin dadma ayinində bütün aydınlığı ilə üzə çıxır. Görünür, atatanrı ilə barışıq yaratmaq üçün belə bir üsulla onun aradan götürülməsini və devrilməsini unutdurmağa çalışırlar. İudaizm atanın dini idi, xristianlıq oğulun dini oldu. Köhnə ata-tanrı İsa Məsihin arxasında öz yerini tutdu, İsa Məsih isə öz atasının yerinə iddialı olan qədim dövrün oğulları kimi onun yerində dayandı. İudaizmin ardıcılı olan Pavel isə öz gördüyü işlərlə təktanrılı dinin dağıdıcısına çevrildi. Onun uğur qazanmasının başlıca səbəbi Pavelin günahdan təmizlənmə ideyasını insanlara aşılaya bilməsində oldu, bundan başqa, onun apardığı islahatlarla yəhudilərin tanrının sevimli və seçilmiş xalqı olması ideyası aradan qaldırıldı, ən sonuncusu isə, sünnət ayininin ləğv edilməsi və bununla da, insanlar arasında belə bir süni ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması ilə xristianlığı bütün insanlığın qəbul edə biləcəyi universal bir dinə çevirməsi oldu. Paveli bu addımı atmağa vadar səbəbin onun islahatlarını etirazla qarşılayan yəhudi çevrələrinə qarşı qisasçılıq duyğusundan yarandığını da demək olar, ancaq sünnət ayininin ləğvi ilə yeni daşıyıcıları olan yəhudilərə verilən köhnə Aton dininin timsalında düzəliş olundu və bu din bütün məhdudiyyətlərindən qurtula bildi.

Yeni dini özündən əvvəlki iudaist dini ilə müqayisə edərkən onun bir sıra məqamlarda mədəni baxımdan gerilədiyini demək mümkündür, bunu gözləmək olardı, çünki mədəni səviyyə baxımından aşağıda dayanan kütlə hansısa inkişaf etmiş mədəniyyətə müdaxilə və ya qəbul eləyəndə belə hallar həmişə olur. Xristian dini iudaizmin çox yüksəklərə qaldıra bildiyi ruhaniliyi qoruyub saxlaya bilmədi. Bu din artıq ciddi səviyyəli təktanrılı din də sayıla bilməzdi, xristianlıq ətrafındakı xalqlardan çoxlu simvolik mərasimlər götürməklə yenidən böyük analıq tanrısını bərpa elədi və çoxallahlılığa aid olan çoxlu tanrıları müxtəlif adlar altında öz inancında yerləşdirə bildi, düzdür, onlar yalnız xristian dininin ehkamlarına bütünlüklə uyğunlaşdırılandan sonra inanc sistemində bəlli yerlərini tuta bilmişdilər. Hər şeydən əvvəl, Aton dininin və onun davamı olan musaçılığın əksinə olaraq, bu yeni din, mövhumatın, magik və mistik elementlərin daxilinə nüfuzun qarşısını almağa çalışmırdı, bu isə sonrakı iki minillikdə ruhani tərəqqinin qarşısında çox böyük əngəllər yaratmışdı.

Xristianlığın təntənəsi Aton kahinlərinin Ehnatonun tanrısı üzərində qələbəsinin təkrarlanması idi, bu qələbə Musanın Misirdən çıxmasından min beş yüz il sonra daha geniş arenada baş vermişdi. Hər halda, din tarixi, daha doğrusu, sıxışdırılmış gerçəklərin qayıdıb öz yerini tutması baxımından yanaşanda, xristianlıq bir tərəqqi sayılmalıdır və elə bu nöqteyi-nəzərdən iudaizmin bundan sonra müəyyən qədər keçmişin qalığına çevrilməsi də baş vermişdir.

Təktanrılı din ideyasının nə üçün məhz yəhudi xalqına belə güclü təsir etməsi və onun bu xalq tərəfindən belə inadla qorunub saxlanılmasının səbəbini anlamaq da çox mühüm suallardan biridir. Düşünürəm ki, bu suala cavab tapmaq mümkündür.

Taleyin gərdişi uzaq keçmişdə baş vermiş şər qarışıq bir qəhrəmanlığı çox-çox sonralar yenidən yəhudi xalqının qarşısına çıxardı – bu xalq onlar üçün çox qüdrətli bir atalıq missiyasını yerinə yetirməyə çalışan Musanı öldürməklə insanlığın inkişaf yolunda həlledici rolu olan öz doğma atasını öldürmək hadisəsini ikinci dəfə yenidən yaşamalı oldular. Bunun nümunəsi ilə biz psixoanalitik seanslarda qarşılaşırıq: pasiyent lazımi faktı xatırlamaqdansa, həmin məqama uyğun “rol oynayır”. Ancaq yəhudiləri Musanın yaratdığı oyanışı xatırlamağa yönəldən impulslara onlar xatirələrində böyük öndərlərinə sayğı bəsləməklə reaksiya verdilər və beləliklə də, Paveli keçmiş tarixin dayandığı yerdən öz işini davam etdirə biləcəyi yerə aparan yolu bağlamış oldular. Bu yolda ikinci bir böyük insanın amansızlıqla öldürülməsinin Pavelin yeni din yaradıcılığının çıxış nöqtəsinə çevrilməsini heç bir halda təsadüf və az əhəmiyyətli bir hadisə saymağa dəyməz. Yalnız İudeyadakı azsaylı ardıcılları tərəfindən tanınan, tanrı oğlu və messiya (xilaskar) səviyyəsinə yüksəldilən, sonradan Musanın uşaqlığına uyğun gələn bir uşaqlıq ömrü uydurulan yeni din yaradıcısı ilə bağlı biz Musa ilə bağlı bildiyimizdən bir az çox şey bilirik. Biz inamla deyə bilmirik: o, doğrudanmı, İncili yazanların dediyi kimi, böyük bir müəllim olmuşdu, yoxsa yalnız onun faciəli ölümü bu insanın belə bir səviyyəyə qaldırmışdı? Ən qəribəsi isə, apostol Pavel onunla heç vaxt görüşməmişdi və tanış da deyildi.

Zellinin qədim dövrün dini mətnlərini araşdırmaqla Musanı yəhudilərin öldürməsi faktının üzə çıxarması – çox qəribədir, bu hadisənin baş verdiyini Zellindən çox-çox əvvəl gənc Höte, heç bir sübut olmadan yazmışdı – bizim qurduğumuz mühakimələr sisteminin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilir və təktanrılı dinin yeni formasının yaranmasında uzaq keçmişin unudulan hadisəsi ilə onun yenidən təkrarlanması arasında əlaqələndirici rolunu oynayır. Bu isə bizim öncədən baxdığımız, Musanın ölümündən yaranan peşmançılığın onun yenidən dirilib bir messiya (xilaskar) kimi dünyaya gələcəyi, öz xalqına azadlıq gətirəcəyi və bütün dünyaya hakimlik eləyəcəyi ilə bağlı fantaziyanın yaranması mülahizəsini doğruldur.

Əgər Musa burada birinci messiya idisə, onda İsa Məsih onun varisi olmalı idi, belə olan halda isə Pavel bəlli tarixi gerçəkliyə arxalanaraq xalqa bu cür bir çağırış edə bilərdi: “Baxın, messiya, doğrudan da gəldi, bu nə vaxtsa sizin gözünüzün qabağında öldürülmüş həmən o messiya idi”. Bu halda İsa Məsihin ölümündən sonra dirilməsi ilə bağlı danışılanlarda da tarixi həqiqətin zərrəsi vardır, o burada ilkin icmanın vaxtilə öldürülmüş atası kimi yenidən başçılığa qayıdır, ancaq onun obrazını canlandıran atanın yerini tutan oğuldur.

Alışdığı inadkarlıqla atasını öldürdüyünü inkar edən yazıq yəhudi xalqı sonradan bunun cəzasını çəkməli olmuşdu. Onu ara vermədən qınayaraq deyirdilər: “Siz bizim tanrımızı öldürmüsünüz”. Bu qınaq özünün düzgün yozumunda doğru sayılmalıdır. Bu halda dini tarixə əsaslanaraq yuxarıdakı qınağı belə səsləndirmək olardı: “Siz öz tanrınızı öldürdüyünüzü boynunuza almırsınız” (burada, tanrı obrazının daşıyıcısı olan ulu atanı və onun sonrakı təcəssümünü öldürməkdən söz gedir.) Cavab isə belə ola bilərdi: “Doğrudur, biz bunu etmişik, ancaq bunu boynumuza da almışıq və lap çoxdan bu günahımızı peşmançılığımız və tövbələrimizlə yumuşuq”. Antisemitizmin yəhudi xalqının törəmələrini sıxışdırıb izləmək üçün yararlandığı qınaqların heç də hamısı beləcə doğrulmur. Sözsüz, başqa xalqların yəhudilərə qarşı yönəlmiş güclü və ardı-arası kəsilməyən nifrəti yalnız bir səbəb ilə əsaslandırıla bilməz. Burada səbəblərin uzun bir sırasını tapmaq olar: onlardan bir çoxu reallıqdan doğan səbəblərdir və heç bir izaha ehtiyacı da yoxdur, ancaq bunların içində bəlli olmayan qaynaqlardan törəyən, çox dərinlərdə gizlənən səbəblər də vardır və görünür, onların özünəməxsus motivləri də olmamış deyil. Ən birinci olaraq, yəhudiləri yaşadıqları yerlərdə gəlmə olmaları ilə qınayırlar, bu qınaq, əslində, tamamilə əsassızdır, antisemitizm daşıyıcıları olan xalqların tutduqları torpaqların tarixini öyrənsəniz, yəhudilərin bu yerlərdə ən qədim dövrlərdən bəri yaşadığını da öyrənəcəksiniz, hələ onların bu yerlərə yiyələnmiş xalqlardan çox-çox əvvəllər buralarda yaşamağa başladığı ilə bağlı faktlar da yetərincədir. Məsələn, Köln şəhərini götürək, yəhudilər buraya onu almanların ələ keçirməsindən çox-çox əvvəl romalılarla birgə gəlmişdilər.

Yəhudilərə qarşı olan nifrətin bir səbəbi də onların çox vaxt başqa xalqların içində kiçik bir icma kimi yaşayaraq bu xalqla qaynayıb-qarışmamaqları ilə bağlıdır və bu nifrətin çox güclü olduğu da bəllidir. Bu hadisənin kökündə kütlənin onun kimi olmayan kənarda yaşayan azlıq formasında birliklərə nifrətlə yanaşması dayanır və özünə qarışmaq istəməyən belə azlığı kütlə hər vəchlə ya qovmağa, ya da əzməyə çalışır. Ancaq yəhudilərin daha iki bağışlanılmaz sayılan xüsusiyyəti də vardır.

Bunlardan birincisi, bir çox məsələlərdə onlara ağalıq edən xalqlardan fərqlənməsidir.

Bu fərq çox da prinsipial deyil, çünki yəhudiləri sevməyənlərin dediyi kimi, onlar heç də asiyalı deyillər, yəhudilər mənşəcə Aralıq dənizi sahillərində yaşamış xalqlara aiddir və Aralıq dənizi mədəniyyətinin varisləridirlər. Ancaq hər halda, onlar fərqlidirlər və onlarda nə isə, əsasən, şimalda yaşayan “nordik” adlanan xalqların anlaya bilmədiyi xüsusiyyətlər vardır və necə qəribə olsa da, kütlə bu cür daha kiçik fərqlərə bundan qat-qat böyük olan fərqlərdən daha dözümsüz yanaşır. Buradakı ikinci məqam antisemitizmə qapılanları daha bərk hiddətləndirir: bütün sıxışdırmalara, ən amansız təqiblərə baxmayaraq, yəhudi xalqının kökünü kəsmək mümkün olmamışdır, əksinə, yəhudilər özlərinin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı çox böyük bacarıqlarının olduğunu göstərir və onlara imkan verilən bütün yerlərdə, mədəniyyət sahəsində də, çox böyük və dəyərli işlər görə bilirlər.

Yəhudilərə qarşı uzaq keçmişə gedib çıxan kəskin nifrət xalqların qeyri-şüuri xüsusiyyətinə çevrilmişdir. Müşahidələrimə görə, yəhudilərə qarşı irəli sürülən bu ittihamlar ilk baxışda, həqiqətdən, çox uzaq görünür. Bununla bağlı risk edib belə bir mülahizə irəli sürmək istərdim: başqa xalqlar özünü ilk tanrı-atanın sevimli və seçilmiş xalqı kimi tanıdan və başqalarına nisbətən tanrı qarşısında dini üstünlüyü iddia edən yəhudilərə qarşı həsəd duyğusunu adlaya bilməmişlər. Daha sonra yəhudilərin özlərini başqa xalqlardan ayırmasına səbəb olan sünnət ayini xalqların çoxunda xoşagəlməz və tükürpərdici təsir yaradır, bunun səbəbi isə görünür, uzaq keçmişdəki axtalama cəzası ilə təhdid olunmaqdan yaranan qorxu ilə bağlıdır. Bu sıradan olan ən sonuncu motivi isə belə açıqlamaq olar: yəhudilərə qarşı kəskin nifrət duyğusu bəsləməkdə seçilən xalqların çoxu yalnız sonrakı tarixi proseslərin gedişində xristian olmuş və bu inanca çox vaxt amansız və qanlı zorakılığın gücünə bağlanmışlar. İstehza ilə yanaşıb onların “xaç suyuna” pis salındığını da demək olar və onların ilkin varlığı üzərinə çəkilmiş qalın xristian suvağının altında bu xalqlar yenə də özləri olaraq qalmışlar, yəni öz ulu babalarının tapındıqları barbar çoxallahlılıqdan ruhən ayrıla bilməmişlər. Bu insanlar onlara güclə yeridilən yeni dinə qarşı olan nifrətlərini unuda bilməmişlər, ancaq bu nifrəti birbaşa dinin özünə qarşı deyil, onun qaynağına qarşı yönəltmişlər, xristian inancını isə, bəlli olduğu kimi, yəhudilər yaratmışlar. Belə bir yerdəyişmə aparmaq onlara yalnız yəhudilərin tarixindən və onların arasında baş verən hadisələrdən danışan İncilə dözümlə yanaşa bilmək duyğusunu aşılamışdır.

Onların yəhudilərə qarşı olan nifrəti mahiyyətcə xristianlığa qarşı olan nifrətdir və bu baxımdan yanaşanda alman nasional-sosialistlərinin etdiyi inqilab da bizə təəccüblü görünmür, burada yəhudilərə qarşı yönələn kəskin nifrət özlüyündə elə bu adla hər iki təktanrılı dini birləşdirib onların ikisinə də qarşı savaş açmaq deməkdir.

E. Çətinliklər

Çox güman ki, bizim nevrotik proseslərlə dini hadisələr arasında apardığımız analogiyanı uğurla başa çatdırdıq və eyni zamanda dinin gözlənilməz bir mənşəyinin olduğunu da açıqladıq. Fərdi psixologiyadan kütləvi psixologiyaya belə bir keçid birbirindən təbiətinə və dəyərinə görə fərqlənən iki çətinlik yaradır və biz indi onlara diqqət yetirəcəyik. Birinci çətinlik bundan ibarətdir: biz burada dini məzmunla bağlı olan yalnız bir fenomenə baxırıq, buradakı başqa fenomenləri işıqlandırmırıq. Müəllif böyük təəssüf hissi ilə boynuna alır: onun göstərdiyi bu bir nümunədən başqa hansısa variantlar göstərməyə gücü çatmır və onun öz peşəsi ilə bağlı bilikləri bu yöndəki araşdırmaları genişləndirmək üçün yetərli deyil. Bununla bağlı olan məhdud biliyinə arxalanıb deyilənlərə yalnız bir şeyi artıra bilər: onun düşüncəsinə görə, müsəlmançılıq dininin yaranması iudaizmin yenidən yığcam (qısaldılmış) formada ortaya çıxmasıdır və bu formasında o, iudaizmin yamsılanmasından başqa bir şey deyil. Bundan başqa da, görünür, əvvəlcə peyğəmbər öz xalqı ilə birlikdə iudaizmi bütövlükdə qəbul etmək istəmişdir. Özlərinin tək və ulu atalarına inam bəsləməyə qayıdış ərəblərdə çox böyük özünüdərketmə yüksəlişi yarada bilmişdir və bu da öz növbəsində onların dünyəvi işlərində böyük uğurlar qazanmasına yol açmışdır, lakin onlar dünyəviliyə ifrat meyillənməklə də özlərini tükətdilər. Allah seçdiyi sevimli xalqına qarşı vaxtilə tanrı Yahvenin öz sevimli və seçkin xalqı olan yəhudilər üçün etdiklərindən qat-qat artıq yaxşılıqlar etmişdi. Ancaq çox keçmədən dinin daxili inkişafında bir durğunluq yarandı, ola bilsin, yəhudilərin öz dini təlim müəllimlərini öldürməsindən yaranan kəskinliyin burada olmaması belə bir durğunluğa gətirib çıxarmışdı. Şərq dinlərinin rasional tərəfi onların ulu baba kultuna bağlanmaları ilə tamamlanır, daha doğrusu, keçmişin yenidən qurulmasının ilkin pilləsində ilişib qalır.

İndiki primitiv xalqların dininin məzmunu yalnız onların yüksək (ali) varlığa inamı ilə bağlıdırsa, onda bu onlarda dini inkişafın dayanması deməkdir və belə bir fenomen buradakı fərdlərin hamılıqla keçmişdən qalma nevrozun qalıqlarına yoluxmaları ilə bağlıdır. Hər iki halda inkişafın nə üçün davam etməyib dayandığı bizim üçün anlaşılmazdır. Burada güman edə biləcəyimiz tək bir səbəb qalır: görünür, belə bir inkişaf xalqların bu yöndəki istedadları, onların fəaliyyətlərinin istiqaməti və bütövlükdə sosial vəziyyəti ilə bağlı ola bilər. Bunu da diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm ki, məşğul olduğumuz psixoanalitik fəaliyyətin ən yaxşı cəhəti onun öz işində əlinin altında olanlarla kifayətlənməsi, araşdırılan mövzunu ona dəxli olmayan arqumentlərə əl atmaqla izah etməkdən qaçmasıdır.

Fərdi psixologiyadan kütləvi psixologiyaya keçiddə yaranan ikinci çətinlik qat-qat vacibdir və qarşımızda prinsipcə yeni olan bir problem qoyur. O belə bir sual yaradır: mövcud olan ənənələr xalqların həyatında hansı formada özünü göstərib? Burada fərddən söz getmir, çünki belə olsa idi, onda gərək ənənələr onların yaddaşında keçmişlə bağlı qeyri-şüuri qavranılan biliklər kimi yaşaya idi. Gəlin, göstərdiyimiz nümunənin üzərinə qayıdaq. Bizim düşüncəmizə görə, Kadeşdəki hadisələr baş verərkən buradakı Misirdən gəlmiş insanlar çox güclü ənənələrin daşıyıcıları idilər.

Belə vəziyyətdə heç bir problem də yaranmır. Bizim mülahizəmizə görə, ənənələr bu insanlarda iki və ya üç nəsil bundan öncə yaşamış ata-babaları tərəfindən şifahi formada danışılan xatirələr əsasında formalaşırdı, bu ata-babalar isə danışdıqlarının ya iştirakçıları, ya da şahidləri olmuşdular. Ancaq sonrakı yüzilliklərdə də başlıca ənənələrin elə bu sayaq, babaların nəvələrə danışdığı biliklər kimi yaşadığını düşünmək nə dərəcədə doğru olardı? Axı bundan əvvəlki hadisələrdə göstərdiyimiz kimi, bu bilikləri qoruyan və yayan insanların necə adamlar olduğunu öyrənmək bu gün mümkün deyil. Zellinin fikrincə, Musanın öldürülməsi ilə bağlı ənənəvi məlumat kahinlərin çevrəsində həmişə bilinən bir fakt olmuşdur, sonradan isə bu faktı yazıya da almışlar və elə bu da Zellinə bu faktı üzə çıxarmaqda yardımçı olmuşdur. Ancaq görünür, bu məlumat dar bir çevrədə bəlli olmuşdur; xalq bununla bağlı heç nə bilməyib. Elə isə, bu məlumatın hadisələrin sonrakı gedişinə göstərdiyi təsirlərlə bağlı deyilənləri doğru hesab edə bilərəkmi? Belə bir dar çevrədə bəlli olan məlumat bu cür rezonans doğura bilərdimi? Belə bir biliyə yiyələnmiş azsaylı insanların uzun müddət ərzində kütləyə ağalıq edə bilməsi ağlabatandırmı? Bu işin gedişatı belə görünür: deyəsən, məlumatsız kütlənin duyma, intuisiya qabiliyyəti olmuşdur və bu qabiliyyətlə o özünə qohum olan tək-tək insanların və insanlar qrupunun bildiyi məlumatı sezə bilmişdir.

Biz çox qədim dövrlərə qayıdıb ibtidai icma zamanındakı analoji hadisəyə baxsaq, onda bu mühakimələrimiz daha da qəlizləşir. Müəyyən yüksək özəlliklər qazanmış və sonradan acı bir tale yaşamış ulu atanın başına gətirilənlər minilliklərin gedişatında tamamilə unudulmuşdu və burada, hətta Musa ilə bağlı hadisədəki kimi, baş verənlərin ağızdan-ağıza keçib yaddaşlarda qalacağına da bel bağlamaq olmaz.

Beləliklə də, zəruri bir sual yaranır: ənənələrin ötürülməsini hansı mənada qəbul etmək lazımdır? Onlar hansı formada qorunub saxlanıla bilərdi?

Mürəkkəb psixoloji situasiyaların dərinliyinə varmaq istəməyən və ya buna hazır olmayan oxucuların vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün bundan əvvəlki mühakimədən çıxan nəticəni aydınlaşdırmaq istəyirəm. Fərddən fərqli olaraq, kütlənin keçmişdən aldığı təəssüratların onun yaddaşında qeyri-şüuri bir formaya keçib gizlənməsinə baxmayaraq, mənim düşüncəmə görə, burada fərd ilə kütlənin psixologiyası bütünlüklə uzlaşır.

Mənə elə gəlir, fərdlərlə münasibətdə bizim üçün qaranlıq qalan heç nə yoxdur.

Keçmişdə yaşadığı hadisələrlə bağlı xatirələrin izi onun xüsusi psixoloji durumuna uyğun bir formada qorunur. Bunu belə də demək olar: fərd bu məlumatları da, onların sıxışdırılması faktını da həmişə bilir. Biz artıq nə vaxtsa yaşanıb sonra unudulan təəssüratların bir müddət keçəndən sonra yenidən yaddaşda oyanmasının psixoanalizin köməyi ilə əsaslandırılmasını bilirik. Unudulan bilik yaddaşdan silinməyib, o yalnız kənara sıxışdırılıb, onun izləri yaddaşda tam qorunur, ancaq bu bilik ona qarşı yönələn əks məqsədin gücü ilə “dustaq olunaraq gizlədilmiş” və onun azad şəkildə yaddaşa çıxması əngəllənmişdir. Belə biliklər baş verməkdə olan başqa intellektual proseslərlə əlaqəyə girə bilmirlər, çünki qeyri-şüuri formaya keçib şüur üçün əlçatmaz olmuşlar. Bu da ola bilər ki, sıxışdırılmış məlumatın müəyyən bir hissəsi hansısa yolla yaddaş üçün əlçatan olaraq qalsın və münasib vaxtda şüura da gəlib çata bilsin. Lakin bu vəziyyətində də o, yaddaşın bir küncündə təcrid olunaraq saxlanılır və bədənə batmış yad cisim sayağı, yaddaş üçün arzuolunmaz və yad bir məlumat xarakteri daşıyır. Bu mümkündür, ancaq həmişə belə olmur və sıxışdırılma məlumatın hamısına da aid ola bilər; belə bir variantın üzərində biz bir az sonra dayanacağıq.

Sıxışdırılmış məlumat öz impulslarından əl çəkmir, şüura qayıtmaq üçün cəhdlərini davam elətdirir. O, məqsədinə üç yolla çata bilir: 1) Onun şüura keçməsinin qarşısını alan maneə xəstəlik nəticəsində zəifləyəndə və bu vəziyyət məlumatı almaqdan qorunan “MƏN”-i müdafiəsiz qoyanda, yaxud da hansı səbəbdənsə bu “MƏN”-in enerjisinin paylanmasındakı tarazlıq pozulanda, bu isə, adətən, yuxuya gedəndə baş verə bilir. 2) Nə vaxtsa sıxışdırılmış məlumatla bağlı duyğular güclənirsə (bu ən çox uşaqlıqdan yetkinlik yaşına keçən dövrdə baş verir). 3) Nə vaxtsa alınan yeni bir təəssürat sıxışdırılmış təəssüratı oyandıracaq qədər ona oxşar olanda. Bu halda yeni təəssürat sıxışdırılmış təəssüratın gizli enerjisinin verdiyi təkanla güclənir və sıxışdırılmış təəssürat onun arxasında gizlənərək və onun köməyinə arxalanaraq irəliləyir. Bu üç halın heç birində sıxışdırılmış informasiya şüura asanlıqla və dəyişikliyə uğramadan daxil ola bilmir, o bütün bu halların hamısında güclü təhrifə məruz qalır və bu təhrif də prosesin əksinə yönəlmiş qüvvənin onun üzərində buraxdığı izlərə görə baş verir və ya baxdığımız üçüncü halda ona oxşar olan yeni informasiyanın bu informasiyanı redaktə etməsi dəyişikliyin yaranmasına səbəb olur.

Psixi prosesin şüuri, yoxsa qeyri-şüuri olması arasındakı fərq bizim üçün ayırdedici əlamət və ya hesablama nöqtəsi sayılır. Sıxışdırılmış informasiya qeyrişüuridir. Dediklərimizi tərsinə yozmaq mümkün olsa idi, onda bütün bunları anlamaq da çox sadə və münasib olardı, yəni “şüuri” və “qeyri-şüuri” keyfiyyətləri biri-birindən ayırd edərkən gərək onlardan birincisi “MƏN”-ə, ikincisi isə sıxışdırılmış informasiyaya aid olsun. Bizim psixi həyatımızda şüurdan təcrid olunan və qeyrişüuriliyə çevrilən hadisələrin olması faktı bizim üçün bir yenilikdir və yetərincə vacibdir. Əslində isə, burada işlər daha mürəkkəbdir. Sıxışdırılmış informasiyanın qeyri-şüuri olması doğrudur, ancaq “MƏN”-ə məxsus olanların hamısının şüuri olması doğru deyil. Biz şüurun psixi proseslərin gedişində üzə çıxan səbatsızlıq xüsusiyyətinin yalnız müvəqqəti xarakter daşıdığının fərqindəyik. Ona görə də öz məqsədimizə uyğunlaşdıra bilmək üçün gərək “şüurluluğu” “şüura yolu olan” kimi adlandıraq və onun bu xüsusiyyətini “şüuraltı” olaraq tanıyaq. Onda belə demək doğru olardı: mahiyyətcə, “MƏN” şüuraltını təmsil edir və şüuri olanları qəbul edir, ancaq “MƏN”in başqa bir hissəsi qeyri-şüuri fəaliyyətlə məşğuldur.

Sonuncu təsbitlərimizin göstərdiyi kimi, bizim indiyədək əsaslandığımız keyfiyyətlər psixi həyatın qaranlıqlarında lazımi səmti tapa bilmək üçün yetərli deyil.

Biz indi başqa fərqlər tapmağa borcluyuq və onlar da gərək keyfiyyət fərqləri deyil, aktual fərqlər olsunlar, həm də onlara məxsusi dəyər qazandıran genetik mahiyyət daşısınlar. Bizim bir aparat kimi qəbul etdiyimiz psixikamız bir neçə ardıcıl instansiyalardan, sahələrdən və əyalətlərdən qurulmuşdur və biz bu sahələrdən birini

“O” adlanan başqa bir sahədən ayırıb təcrid edir, habelə onu “MƏN” adlandırırıq.

Buradakı “O” yaşca “MƏN”-dən böyükdür və “MƏN” xarici aləmin təsiri ilə ondan yaranıb bir qabıq qatı kimi formalaşmışdır. “O”-da bizim ilkin impulslarımız və ehtiraslarımız toplanmışdır, onda gedən bütün proseslər qeyri-şüuridir. Xatırladığımız kimi, “MƏN” şüuraltı adlanan sahə ilə örtülüb, bu sahə öz içində şüuraltılığa aid psixi proseslərin də bir hissəsini saxlayır. Qeyri-şüuri psixi proseslərin gedişi isə, “MƏN”-də ağalıq edən qanunlardan və qarşılıqlı təsirlərdən fərqli olan qanun və qarşılıqlı təsir mexanizmləri ilə baş verir. Bax elə bu fərqləri aydınlaşdıra bilmək bizim onu yeni tərzdə anlamağımıza və əsaslandırmağımıza gətirib çıxarır.

Sıxışdırılmış informasiyalar “O”-da yerləşir və onun işləmə mexanizminə tabe olur, onların fərqi isə yalnız mənşələri ilə bağlıdır. Bu ayrılma və fərqliliklər isə həyatın lap başlanğıcında “MƏN”-in “O”-dan formalaşdığı məqamda yaranır. Sonra “O”-da olanların bir hissəsini “MƏN” mənimsəməklə şüurönü deyilən səviyyəyə qalxır, qalan hissə isə “O”-da toxunulmaz olmaqla əsl şüuraltı kimi qalır. Ancaq “MƏN”-in sonrakı formalaşmasında onun müdafiəsini təşkil edən prosesin köməyi ilə burada özünə yer edə bilmiş bir sıra psixi təəssürat və proseslər çıxarılır; onlar özlərinin şüuraltı statuslarını itirib yenidən “O”-nun tərkib hissəsi olmaq səviyyəsinə enirlər. Beləliklə də, bu informasiyalar “O”-nun içində sıxışdırılmış şəkildə gizlənir. Bu iki əyalət arasında hərəkətlə bağlı bizim düşüncəmiz belədir: bir tərəfdən “O”-da olan qeyrişüuri informasiyalar şüuraltı səviyyəsinə qalxıb “MƏN”-lə birləşir, digər tərəfdən, “MƏN”-dəki şüuraltı səviyyədə olan informasiya yenidən qeyri-şüuri səviyyəyə çevrilib “O”-ya qayıda və orada yerləşə bilir. Bundan başqa da, bizim öz maraqlarımıza uyğun olaraq, gələcəkdə “MƏN”-in əhatə etdiyi əyalətdə xüsusi bir

“Üstün-MƏN” sferasını ayırd etməli olacağıq.

Bütün bunlar çox da sadə görünməsə də, psixi aparatın öyrəşmədiyimiz fəzasına alışanda bunların hamısını çox asanlıqla təsəvvür etmək mümkündür. Əlavə olaraq bunu da deyim, burada təsvir olunan psixi sahələrin beynin anatomiyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, burada olsa-olsa, beynin ümumi psixi proseslərlə bağlılığının bu sahələrdə necə gerçəkləşdiyindən danışmağın yeri var. Bu təsəvvürlərin mənim bütün dəqiqliyi ilə gördüyüm dərəcədə qənaətbəxş olmamağı bizim psixi proseslərin təbiətindəki dinamizmlə bağlı heç nə bilmədiyimizdən doğur. Biz burada şüuraltı ilə bağlı təsəvvürlərimizin qeyri-şüurilik ilə bağlı təsəvvürlərimizdən fərqləndiyini deyirik və bunlar psixi elementin fərqli çeşidləri ola bilər, ancaq onların psixi enerjinin fərqli paylanmasının nəticəsi olduğunu da sanmaq olar. Biz burada nələrinsə təcrid və ya qatı şəkildə təcridindən danışırıq, ancaq bu fərziyyənin üzərində daha da dərindən işləyə bilmək üçün bunlarla bağlı biliklərimizin natamamlığı da göz önündədir. Şüur fenomeni ilə bağlı mühakimə yürüdərkən biz onun ilk olaraq duyğularımızla bağlı olduğunu deyə bilərik. Duyğularımızın yardımı ilə ağrı, toxunma, eşitmə və görmə zamanı duyduqlarımız bütünlüklə şüurlu qavrayışlarımız sayılmalıdır. Düşünmə prosesi və “O”-da onunla analoji olanlar öz-özlüyündə qeyri-şüuridir və bu düşünülənlərin şüura çata bilməsi görmə və eşitmə duyğuları ilə bağlı xatirələrin nitq qabiliyyətindən yararlanması ilə baş tutur. Nitq qabiliyyəti olmayan heyvanlarda bu münasibətlər, görünür, daha sadə formada baş verir.

Bizim araşdırmaya əlavə etdiyimiz erkən travmalar ya şüuraltı informasiyaya çevrilmir, ya da əksinə, sıxışdırılma vasitəsi ilə “O” sahəsinə keçib orada yerləşir. Bu halda onunla bağlı xatirənin qalıqları qeyri-şüuri olur və “O” sahəsində fəaliyyət göstərir. Bizim düşüncəmizə görə, fərdin şəxsi təəssüratlarından söz gedərkən biz onların gələcək taleyini izləyə bilərik. Ancaq biz fərdin psixi vəziyyətinə yalnız onun şəxsi təəssüratlarının deyil, həm də onun anadangəlmə aldığı, irsi mənşəli arxaik mirasın daşıdığı məzmunun da təsir etdiyini mümkün saysaq, onda yeni mürəkkəbliklər ortaya çıxmış olur. Bu halda belə bir sual yaranır: dediyimiz bu arxaik miras necə olur, hansı məzmunu daşıyır və onun əlamətləri nədir?

Ən qısa və doğru cavab isə belə ola bilərdi: onun məzmununda bütün canlılara xas olan meyil və vərdişlər vardır. Daha doğrusu, onların məzmununda özünün gələcək inkişaf yönünü seçə bilmək üçün bacarıq və meyillər vardır, həmçinin bu bacarıq və meyillər bu fərdin üzləşdiyi qıcıqlara, təəssüratlara və duyğulara özünəməxsus bir şəkildə reaksiya verməsinə də birbaşa təsir göstərir. Təcrübələrin göstərdiyi kimi, insanların arasında hər bir fərdin bu reaksiyaları bir-birindən fərqlənir, elə bu arxaik miras da bu baxımdan fərqli nəticələr doğurur, ancaq bu fərqlilik hər bir fərdin varlığında müstəsna bir özünəməxsusluğun olması ilə, başqa sözlə desək, onun fiziki və psixoloji parametrlərinin yalnız onun özü üçün xarakterik olması ilə bağlıdır. Bütün insanların öz körpəlik çağlarında, demək olar, eyni duyğuları yaşadığını və onlara eyni cür reaksiyalar verdiyini xatırlasaq, onda belə bir şübhənin yaranması qaçılmazdır: bütün bu reaksiyaları onların fərdi fərqlilikləri ilə birgə arxaik mirasa aid etmək doğru olmazdımı? Ancaq bu şübhəni kənarlaşdırmaq lazımdır: göstərilən eyni cür reaksiyaları yaşamaq bizə arxaik mirasla bağlı heç bir bilik vermir.

Ancaq psixoanalitik araşdırmalarda gəldiyimiz bir sıra nəticələr bu mövzu üzərində düşünə bilmək üçün bizə zəmin yarada bilmişdir. Burada ən birinci yerdə bütün danışıq dillərinin eyni bir simvolikadan yararlanması dayanır. Bir əşyanın başqa birisi ilə, habelə hadisələrin bir-biri ilə simvollaşdırılması bizim körpələrimizə tanışdır və onlara bunu kimsə öyrətməmişdir. Onların bunu necə öyrəndiklərini izah edə bilmirik və əksər hallarda bunun kənardan öyrədilməsinin qeyri-mümkünlüyü da aydın olur. Buraya uşaqlıq çağının ilkin bilikləri də aiddir və bu biliklərin yaşa dolanda unudulduğu da bəllidir. Düzdür, adamlar öz yuxularında bu simvollardan yararlanmaqda davam edirlər, ancaq psixoanalitikin köməyi olmadan onların anlamını başa düşə bilmirlər, üstəlik, psixoanalitikin yozumu da çox vaxt onları razı salmır. Əgər kimsə dildə çox işlənən və birbaşa simvolikalarla bağlı olan hansısa sözdən yararlanmışsa, onda gərək onun gerçək mənasını anlaya bilmədiyini etiraf etsin. Simvolika dillər arasında fərq qoymur; bu istiqamətdə geniş araşdırmalar aparılsa idi, görünür, bu simvolikaların hər yerdə olduğu və bütün xalqlar üçün eyni bir anlam daşıdığını üzə çıxara bilərdi. Beləliklə də, burada birbaşa dillərin inkişafı dövrü ilə bağlı bizə gəlib çatan ən mötəbər arxaik mirasla üzləşirik, ancaq hər halda, bu məqamı başqa cür yozmağı da yoxlamaq olar: burada yaranmış təəssüratlarla onların dilin inkişafının gedişində çevrildiyi sözlər arasındakı məntiqi əlaqələr və bu sözlərin yeni nəslə öyrədilməsi ilə bağlı məntiqi əlaqələrin üzə çıxmasından danışmaq olar. Bu mülahizəni qəbul etsək, onda biz, adətən, insanlar arasında qəbul olunmuş eyni motivlərə meyillənmənin irsi olduğu fikrindən daşınıb, onların məntiqi meyilliklərinin irsən keçdiyini qəbul etməliyik, bu isə bizim qoyduğumuz problemin həllinə yeni heç bir köməklik göstərə bilməz.

Ancaq psixoanalitik araşdırmalar başqa bir kəşf də edə bildi və onun dəyəri düşünüldüyündən daha geniş bir sahəni əhatə edir. Biz erkən travmalara olan reaksiyaları öyrənərkən əksər hallarda onların yaşanmış real sarsıntılarla ciddi şəkildə uzlaşmadığını görüb təəccüblənməli oluruq. Bu reaksiyalar uzlaşmalı olduğu sarsıntılardan bacardıqca uzaqlaşmağa çalışır və onların bunun üçün yararlandığı üsullar isə daha çox irisi qabiliyyətlərə uyğun gəlir və onların təsiri ilə yarandığı daha məntiqli görünür. Nevroz uşaqların öz valideynlərinə münasibəti Edip və axtalanma kompleksinə uyğun gəlir və bu çoxsaylı reaksiyalar anlaşılmaz görünür, ancaq bu reaksiyaları arxaik mirasla, çox-çox uzaq nəsillərdə olmuş belə hadisələrlə əlaqələndirərkən belə nevroz simptomları anlaşılan olur. Sözsüz, bu araşdırmalarımda mənim əsaslana biləcəyim materialları toplayıb onların əsasında nəticələr çıxarmağım daha doğru olardı. Nəticələrin doğruluğu mənə yetərli göründüyündən onlara arxalanıb ürəklənir və sonrakı addım olaraq demək istəyirəm: insanın aldığı arxaik miras təkcə onun meyilliklərini deyil, həm də məzmun daşıyan elementlər, daha doğrusu, keçmiş nəsillərin xatirələri ilə bağlı məlumatlara yiyələnməsini də şərtləndirir. Bununla da, arxaik mirasın həcmi və dəyəri həlledici şəkildə artmış olur.

Araşdırmalarımızın gedişinə dərindən və geniş yanaşsaq, onda gərək etiraf edək: biz çoxdandır, özümüzü elə aparırıq, sanki ulu babalarımızın qarşılaşdıqları hadisələrlə bağlı xatirələri bizə irsi olaraq ötürülmüşdür və bu hadisə, elə bil, başqalarının vasitəçiliyindən və onların nümunə kimi götürülüb bizim tərbiyəmizdə rol oynamasından asılı olmayaraq baş vermişdir. Biz xalqın köhnə ənənələri yaşatmasından, xalqın xarakterinin formalaşmasından danışanda məsələyə elə bu cür də yanaşırıq və ənənələrin şifahi yolla ötürülməsini gözardı edirik. Yaxud da ənənələrin ötürülməsinin bu iki forması arasında fərq qoymur və belə bir unutqanlığın necə riskli olduğunu lazımınca dərk etmirik. Bizim vəziyyətimizi mürəkkəbləşdirən amillərdən biri də müasir biologiya elminin canlıların qazandığı vərdişlərin irsi ötürülməsini qəbul etməməyidir. Ancaq biz çəkingənliklə olsa belə, bioloji inkişafın bu amil olmadan keçinə bilməyəcəyini də etiraf etməliyik. Düzdür, burada bəhs etdiyimiz və irsi keçdiyini düşündüyümüz şeylər fərqlidir, bunlardan birində canlıların yaşadıqları dövrdə qazandıqları və güclə sezilib qeydiyyata alına bilən vərdişlərindən söz açılır, ikinci halda isə xarici aləmlə bağlı şüurlu dərk olunmuş hadisələrlə bağlı xatirələrin izlərindən danışılır. Ancaq mahiyyət etibarilə, biz onları bir-birindən ayrılıqda təsəvvür edə də bilmərik. Belə xatirələrin izlərinin arxaik mirasda qorunub saxlanmasının mümkünlüyünü qəbul etməklə biz fərdi və kütləvi psixologiya arasındakı uçurum üzərindən körpü salmış olduq və xalqın psixologiyasını nevrotik xəstələrin psixologiyasını araşdırdığımız kimi təhlil etmək imkanı qazandıq.

Bu gün arxaik mirasda keçmiş xatirələrin izinin olması ilə bağlı əlimizdə yalnız bir sübut vardır, bu da psixoanalitik araşdırmaların gedişində nevrotik xəstələrin yaddaşındakı bir sıra məlumatların irsi təbiətli olması ilə bağlıdır və biz bu yeganə sübutu işlərimizi davam etdirmək üçün fərziyyə qurmağa yetərli sayırıq. Bunu qəbul etməsək onda biz psixoanaliz və kütləvi psixologiya ilə bağlı tutduğumuz yolda bir addım da olsa belə, irəliləyə bilmərik. İşimizin davamı üçün belə bir mülahizəyə üz tutmaq qaçılmazdır.

Burada daha bir yararlı iş görmüş oluruq. Biz insanın ilkin formalaşma dövründə onunla heyvanlar arasında yaranmış zahiri uçurumu azaldırıq. Əgər heyvanlarda özünü göstərən instinkt onların doğulmasından sonra düşdükləri yeni situasiyaya uyğunlaşmağa kömək edirsə, onlar burada özlərini yeni şəraiti çoxdan bilirmiş kimi aparırlarsa və onda burada yalnız bir izah ola bilər: onlar öz yeni mühitlərinə mənsub olduqları növün indiyədək qazandığı təcrübə ilə gəlir, daha doğrusu, əcdadlarının qazandığı təcrübəni yaddaşlarında anadangəlmə daşıyırlar. Mahiyyətcə, hələ vəhşilik çağını yaşayan insanda da, belə bir keyfiyyətin ola biləcəyi gözləniləndir. Vəhşi heyvanların instinktləri onların arxaik mirasları ilə uzlaşır, baxmayaraq ki, bu miras öz həcmi və məzmunu ilə ondan fərqlənir.

Bütün bu mülahizələrdən sonra mən tərəddüd etmədən bildirirəm: insanlar hansısa bir xüsusi qabiliyyətləri ilə nə vaxtsa öz ulu atalarını öldürüb yediklərini dərk etmişlər.

Burada sonrakı iki suala cavab verməli oluruq. Birincisi, belə xatirələr arxaik mirasa hansı şəraitdə daxil ola bilir; ikincisi, onlar hansı şəraitdə canlanır, daha doğrusu onlar hansı şəraitdə təhrif olunmuş və dəyişilmiş şəkildə olsa belə, şüuraltından şüura keçə bilir? Birinci suala çox asanlıqla cavab tapmaq olar: əgər hadisələr yetərincə nəzərəçarpacaq dərəcədə təkrarlanırsa, onda onlar arxaik mirasa keçib orada yerləşirlər. Atanın öldürülməsi ilə bağlı qeyd etdiyimiz tarixi hadisədə bu şərtlərin ikisi də icra olunur. İkinci sualla bağlı bunu demək olar: görünür, burada bizə bəlli olmayan bütün təsirlər nəzərə alınmalıdır, məsələn, bir sıra nevrozlarda baş verən proseslərdə hadisələrin kortəbii inkişaf etməsini göstərə bilərik. Ancaq sözsüz, burada baş verən hadisənin yenidən təkrarlanmasından doğan xatirələrin təzələnməsi həlledici rol oynayır. Bizim baxdığımız nümunədə bu, Musanın öldürülməsidir; sonradan İsa Məsihin iddia olunan ölümü də bu hadisənin xatirələri oyatmağa yönələn təkrarı kimi üzə çıxır və bu hadisənin törəmə səbəbini ön plana çəkir. İşlərin gedişinə baxanda adama elə gəlir, bu insidentlər olmadan təktanrılı din də yarana bilməzdi. Burada böyük şair Şillerin bir deyimini xatırlamaq yerinə düşür:

“Mahnıda ölümsüzlük qazanan gərək həyatda hökmən ölsün”.

Sonda psixoloji arqument irəli sürən bir qeydə də baxaq. Ancaq canlı danışığa arxalanan ənənələr daimilik qazanmaq gücündə deyil və dini fenomen də bu qəbildəndir. Onun ehkamlarına qulaq asmış, müzakirə etmiş, bir sıra hallarda kənardan gələn istənilən məlumat kimi inkar da etmişlər, beləliklə də, dini ənənələr heç vaxt məntiqi düşüncədən azad olub özünəməxsus bir üstünlük qazana bilməmişdir. Çox güman ki, o əvvəlcə təzyiqə də məruz qalmış, şüuraltı səviyyəyə keçib orada özünün effektiv və güclü təsir buraxacaq qayıdışına hazırlaşmışdır və geri qayıdaraq kütləni öz tabeliyinə sala bilmişdir. Biz hər dəfə dini ənənələrin bu xüsusiyyətini təəccüb və anlaşılmazlıqla qarşılamışıq. Ona görə də indi irəli sürdüyümüz mülahizə yetərincə ciddi sayıla bilər və bizi baş verənlərin düşündüyümüz kimi baş verməsinə inandırmaq gücündədir, elə biz də bu məqamı olduğu kimi və ya olduğuna çox yaxın şəkildə sizin üçün təsvir etməyə çalışdıq.

2 Mən yaşıdım olan Bernard Şounun “insan 300 il yaşasa idi, ola bilsin, hansısa həqiqətə çata bilərdi” düşüncəsini bölüşmürəm. İnsan ömrünün uzadılması burada heç nəyi dəyişə bilməzdi, həqiqətə çata bilmək üçün həyatın ən başlıca şərtlərindən bir çoxu dəyişməlidir.