II. Zarafatın texnikası

Təsadüfün bir işarəsinə əməl edərək, əvvəlki bölmədə qarşımıza çıxan ilk zarafat nümunəsini götürürük.

«Səyahət şəkilləri» («Reisebilder») əsərinin «Lukka hamamları» («Die Bäder von Lucca») adlanan hissəsində H. Heyne hamburqlu lotereya kollektoru və nasır əməliyyatçısı Hirş-Hiatsintin ləzzətli obrazını yaradır; o, şairin qarşısında varlı Baron Rotşild ilə münasibətləri ilə öyünür və sonunda deyir: «Allah mənə hər cür yaxşılıq versin, doktor cənab, mən Salomon Rotşildin yanında oturmuşdum və o, mənimlə tamamilə özünə bərabər biri kimi, tamamilə famillionär rəftar etdi.»

Heymans və Lipps komik təsirin «təəccüb və aydınlanma»dan (yuxarıya bax) törəməsini əla hesab edilən və güclü gülüş doğuran bu nümunə üzərində izah etmişlər. Biz isə bu sualı kənara qoyub, başqa bir sual irəli sürürük: Hirş-Hiatsintin nitqini zarafata çevirən şey nədir? Bu, yalnız iki şeydən biri ola bilər; ya cümlədə ifadə olunan fikir zarafat xarakteri daşıyır, ya da zarafat fikrin cümlədə tapdığı ifadəyə bağlıdır. Zarafat xarakteri hansı tərəfdə özünü göstərirsə, biz onu orada daha da izləmək və ələ keçirməyə çalışmaq istəyirik.

Fikir ümumiyyətlə müxtəlif dil formalarında — yəni sözlərlə — ifadə oluna bilər və bu formalar onu eyni dərəcədə dəqiq əks etdirə bilər. Hirş-Hiatsintin nitqində bizə fikrin müəyyən bir ifadə forması təqdim olunur və, güman etdiyimiz kimi, bu, xüsusilə özünəməxsus, ən asan başa düşülən olmayan bir formadır. Gəlin eyni fikri mümkün qədər sadiq şəkildə başqa sözlərlə ifadə etməyə çalışaq. Lipps bunu artıq etmiş və beləliklə şairin ifadəsini müəyyən mənada izah etmişdir. O, deyir (S. 87): «Biz başa düşürük ki, Heyne demək istəyir: qəbul ailəvi olub, yəni milyonçuluğun acı dadı üzündən xoş cəhətlər qazanmağa adət olunmayan məlum növdən olub.» Hirş-Hiatsintin nitqinə bəlkə də daha yaxşı uyğun gələn başqa bir ifadə formasını qəbul etsək, bu mənanı dəyişmərik: «Rotşild mənimlə tamamilə özünə bərabər biri kimi, tamamilə ailəvi rəftar etdi, yəni milyonçunun bacardığı qədər.» «Varlı adamın təvazökarlığı onu öz üzərində hiss edən üçün həmişə nə isə xoşagəlməz cəhət daşıyır» — deyə biz əlavə edərdik.³

Fikrin bu və ya digər eyni dəyərli ifadəsində qalsaq da, görürük ki, irəli sürdüyümüz sual artıq həll olunub. Bu nümunədə zarafat xarakteri fikrə bağlı deyil. Heynenin Hirş-Hiatsintin ağzına qoyduğu söz doğru və kəskin ağıllı bir müşahidədir; bu, danılmaz acılığı olan bir müşahidədir və belə böyük sərvət qarşısında kasıb adam üçün asan başa düşüləndir, lakin biz onu zarafat adlandırmağa cürət etməzdik. Tərcümə zamanı şairin ifadəsini yaddan çıxara bilməyən hər hansı bir adam fikrin özünün də zarafatlı olduğunu desə, ona tərcümədə itmiş zarafat xarakterinin etibarlı meyarını göstərə bilərik. Hirş-Hiatsintin nitqi bizi ucadan güldürürdü, Lippsin və ya bizim versiyamızın məna baxımından dəqiq tərcüməsi bizi məmnun edə bilər, düşünməyə vadar edə bilər, amma bizi güldürə bilməz.

Əgər bizim nümunəmizin zarafat xarakteri fikrə bağlı deyilsə, onda onu formada, ifadənin sözlərində axtarmaq lazımdır. Bu ifadənin xüsusiyyətlərini öyrənməyimiz kifayətdir ki, bu zarafatın söz və ya ifadə texnikası adlandırıla bilən və zarafatın mahiyyəti ilə sıx əlaqədə olması lazım olan şeyi qavrayaq, çünki zarafatın xarakteri və təsiri onun başqa bir şeylə əvəz edilməsi ilə yox olur. Əslində, zarafatın dil formasına bu qədər əhəmiyyət verdikdə müəlliflərlə tam uyğunluq içindəyik. Məsələn, K. Fişer (s. 72) deyir: «Əvvəlcə hökmü zarafata çevirən sadəcə formadır və burada insan Jean Paulun bir sözünü xatırlayır, həmin söz də zarafatın bu təbiətini eyni ifadə ilə izah edir və sübut edir: „Sadəcə yerləşmə bu qədər qalib gəlir, istər döyüşçü, istər cümlələr olsun.“»

Bu zarafatın «texnikası» nədən ibarətdir? Bizim versiyamızda fikrlə nə baş verib ki, onun üzərindən ürəkdən güldüyümüz zarafat yaranıb? Şairin mətni ilə bizim versiyamızın müqayisəsi göstərir ki, iki şey baş verib. Birincisi, əhəmiyyətli bir qısalma baş verib. Zarafatda olan fikri tam ifadə etmək üçün «R. mənimlə tam özününkülər kimi, tam ailəvi münasibətdə rəftar etdi» sözlərinə ən qısa şəkildə sıxılmış bir əlavə cümlə artırmalı idik: yəni bir milyonçunun bunu bacardığı qədər, və sonra hələ də izahedici bir əlavəyə ehtiyac hiss etdik. Şairin mətnində isə çox daha qısadır: «A. R. mənimlə tam özününkülər kimi, tam famillionär rəftar etdi.» Ailəvi rəftarı təsdiqləyən ikinci cümlənin birinci cümləyə əlavə etdiyi bütün məhdudiyyət zarafatda itib.

Amma tamamilə bir əvəz olmadan deyil, hansından ki, onu bərpa etmək olar. İkinci bir dəyişiklik də baş vermişdir. Zarafatın mətnindəki fikrin zarafatsız ifadəsindəki «familiär» sözü «famillionär» formasına çevrilmişdir və şübhəsiz, zarafat xarakteri və zarafatın gülüş effekti məhz bu söz quruluşundan asılıdır. Yeni yaranan söz öz başlanğıcı ilə birinci cümlənin «familiär» sözü ilə, öz son hecaları ilə ikinci cümlənin «Millionär» sözü ilə üst-üstə düşür; o, sanki ikinci cümlədən «Millionär» tərkib hissəsini, nəticədə bütün ikinci cümləni təmsil edir və bizə zarafat mətnində buraxılmış ikinci cümləni təxmin etmək imkanı verir. Onu «familiär» və «Millionär» komponentlərindən ibarət qarışıq quruluş kimi təsvir etmək lazımdır və insan bu iki sözdən onun yaranmasını qrafik olaraq canlandırmağa təşəbbüs göstərə bilər.⁴,⁵

Famili är Millionär Famillionär

Lakin fikri zarafata çevirən prosesi, əvvəlcə çox fantaziyalı görünə bilən, lakin buna baxmayaraq, mövcud nəticəni tam dəqiq verən aşağıdakı şəkildə təsəvvür etmək olar: «A. R. mənimlə tamamilə ailəvi münasibətdə rəftar etdi, yəni milyonçunun bacardığı qədər.»

İndi bu cümlələrə boğucu bir qüvvənin təsir etdiyini təsəvvür edin və qəbul edin ki, ikinci cümlə hər hansı səbəbdən daha az müqavimət göstərən olsun. Bu halda o, yox olacaq; onun əhəmiyyətli tərkib hissəsi, «Millionär» sözü, boğulmaya qarşı müqavimət göstərməyə qadir olduğu üçün, sanki birinci cümləyə yapışdırılacaq, bu cümlənin ona çox bənzər elementi olan «familiär» sözü ilə birləşəcək və məhz ikinci cümlənin əsasını xilas etmək üçün təsadüfən verilmiş bu imkan, digər əhəmiyyətsiz tərkib hissələrinin məhvinə şərait yaradacaq. Beləliklə, zarafat yaranır: «R. mənə tamamilə famillionär rəftar etdi.»

(mili) (är)

Bu cür sıxlaşdırma qüvvəsindən, ki, bizə məlum deyil, kənara çıxaraq, zarafatın yaranma prosesini, yəni bu halda zarafat texnikasını, əvəzləmə ilə birlikdə sıxlaşdırma kimi təsvir edə bilərik; bizim nümunəmizdə isə əvəzləmə qarışıq sözün yaradılmasından ibarətdir. Bu «famillionär» adlı qarışıq söz, tək başına anlaşılmaz olsa da, içində yerləşdiyi kontekstdə dərhal başa düşülür və mənalı kimi qəbul edilir; indi o, zarafatın gülməyə məcbur edici təsirinin daşıyıcısıdır, lakin bu təsirin mexanizmi zarafat texnikasının açılması ilə bizə heç də aydınlaşmır. Dil üzərində aparılan sıxlaşdırma prosesi, qarışıq söz vasitəsilə əvəzləmə necə həzz yarada və gülməyə məcbur edə bilər? Görürük ki, bu, başqa bir məsələdir və onun həllini, ona giriş yolu tapana qədər təxirə sala bilərik. Hazırda biz zarafat texnikası üzərində qalacağıq.

Zarafat texnikasının onun mahiyyətini dərk etmək üçün əhəmiyyətsiz ola bilməyəcəyi barədə gözləntimiz bizi əvvəlcə araşdırmağa sövq edir: görəsən, Heynenin «famillionär»i kimi qurulmuş başqa zarafat nümunələri varmı? Belə nümunələr çox deyil, amma qarışıq söz yaratma xüsusiyyəti ilə seçilən kiçik bir qrup təşkil etmək üçün kifayət qədərdir. Heyne özü «milyoner» sözündən ikinci bir zarafat çıxarmış, sanki özünü kopyalayaraq «milyonarr»dan danışmışdır (İdealar, XIV bölüm); bu, «milyoner» və «axmaq» sözlərinin şəffaf şəkildə birləşdirilməsidir və ilk nümunəyə çox bənzər şəkildə, boğulmuş yan fikri ifadə edir.

Mənə məlum olan digər nümunələr: Berlinlilər şəhərlərindəki müəyyən bir quyunu — tikintisi baş bələdiyyə rəisi Forckenbeckə çox narazılıq gətirmiş quyunu — «Forckenbecken» adlandırırlar; bu adlandırmadan zarafat xarakterini əsirgəmək olmaz, baxmayaraq ki, «quyu» sözü adla ortaq cəhət tapmaq üçün əvvəlcə az işlənən «hovuz» (Becken) sözünə çevrilməli idi. — Avropanın pis zarafatı bir zamanlar Leopold adlı bir hökmdarı, həmin dövrdə Cleo adlı bir xanımla olan münasibətlərinə görə Cleopold adlandırmışdı; bu, şübhəsiz bir sıxlaşdırma nəticəsidir və indi yalnız bir hərf sərfi ilə incitici bir eyhamı həmişə təzə saxlayır. — Xüsusi adlar ümumiyyətlə zarafat texnikasının bu işlənməsinə asanlıqla məruz qalır: Vyanada Salinger adlı iki qardaş var idi, onlardan biri birja vasitəçisi idi. Bu, bir qardaşı «Sensalinger» adlandırmaq üçün fürsət yaratdı, digərini isə fərqləndirmək üçün xoşagəlməz «Scheusalinger» adlandırması qəbul edildi. Bu, rahat və əlbəttə ki, zarafat idi; bunun haqlı olub-olmadığını bilmirəm. Zarafat adətən buna çox əhəmiyyət verməz.

Aşağıdakı sıxlaşdırma zarafatı mənə danışıldı: Hələ indiyədək xaricdə şən həyat sürmüş bir gənc kişi uzun müddət yoxluqdan sonra burada yaşayan bir dostunu ziyarət edir, dost isə təəccüblə ziyarətçinin əlindəki toy üzüyünü görür. Nə? qışqırır o, Siz evlisiniz? Bəli, cavab gəlir: Trauring, aber wahr (bu, «toy üzüyü» deməkdir, lakin səslənməsi «Traurig, aber wahr» — «kədərli, amma doğrudur» ifadəsinə bənzəyir). Zarafat əla; «Trauring» sözündə iki komponent, yəni Ehering (toy üzüyü) sözünün Trauringə çevrilməsi və Traurig, aber wahr (Kədərli, amma həqiqət) cümləsi birləşir.

Burada zarafatın təsirinə o məsələ mane olmur ki, qarışıq söz əslində «famillionär» kimi başa düşülməyən, əks halda mövcud ola bilməyən bir qurğu deyil, əksinə, sıxlaşdırılmış iki elementdən biri ilə tamamilə üst-üstə düşür.

«famillionär»-ə tamamilə analog olan bir zarafata mən özüm söhbət zamanı təsadüfən material təqdim etmişəm. Mən bir xanıma bir tədqiqatçının böyük xidmətlərindən danışdım, onu haqsız yerə tanınmayan biri hesab edirəm. «Amma bu adam axı abidəyə layiqdir», dedi o. «Mümkündür ki, bir gün onu əldə etsin», cavab verdim, «amma hazırda onun uğuru çox azdır». «Monument» (abidə) və «momentan» (hazırda) ziddiyyətlərdir. Xanım indi ziddiyyətləri birləşdirir: Deməli, ona «monumentan» (monument və momentan sözlərinin qarışığı) bir uğur arzulayaq.

Eyni mövzunun ingilis dilində əla işlənməsinə (A. A. Brill, Freuds Theory of wit, Journal of abnormal Psychology 1911) mən eyni sıxlaşdırma mexanizmini göstərən, bizim «famillionär»-ə bənzəyən bir neçə xarici dil nümunəsini borcluyam.

İngilis müəllifi de Quincey, Brillin danışdığına görə, bir yerdə qeyd etmişdir ki, yaşlı adamlar «anecdotage»-ə (xatirə danışmağa) düşməyə meyllidirlər. Söz qismən üst-üstə düşən anecdote (xatirə) və dotage (uşaqcasına boşboğazlıq) sözlərindən əridilmişdir.

Brill bir dəfə anonim qısa hekayədə Milad mövsümünü «the alcoholidays» (alkol-bayramları) kimi adlandırılmış tapdı. Eyni əridilmə alcohol (alkol) və holidays (bayramlar) sözlərindən.

Flaubert qədim Kartacada baş verən məşhur romanı Salammböni nəşr etdirdikdən sonra, Sainte-Beuve onu həddindən artıq xırdaçı təfərrüat təsvirinə görə Carthaginoiserie (Kartaca-Çin üslubu) adlandıraraq alay etdi: Carthaginois (Kartacalı) və chinoiserie (Çin üslubu).

Bu qrupun ən əla zarafat nümunəsi Avstriyanın ilk şəxslərindən birinə aiddir, o, əhəmiyyətli elmi və ictimai fəaliyyətdən sonra indi dövlətdə ali vəzifə tutur. Mən bu şəxsə aid edilən və həqiqətən də hamısı eyni xarakter daşıyan zarafatları bu tədqiqatlar üçün material kimi istifadə etmək azadlığını özümə götürdüm, əsasən ona görə ki, daha yaxşısını əldə etmək çətin olardı.⁶

N. bəy bir gün bir yazıçının şəxsiyyətinə diqqət yetirir, o, Vyana gündəlik qəzetində dərc etdirdiyi həqiqətən çox maraqsız məqalələr silsiləsi ilə məşhurlaşmışdır. Məqalələr ümumilikdə Napoleonun Avstriya ilə münasibətlərindən kiçik epizodları nəql edir. Müəllif qırmızı saçlıdır. N. bəy adını eşidən kimi soruşur: Bu, Napoleonidlərin tarixi boyunca uzanan qırmızı Fadiyan deyilmi?

Bu zarafatın texnikasını tapmaq üçün ona elə bir reduksiya üsulunu tətbiq etməliyik ki, ifadənin dəyişdirilməsi ilə zarafatı ləğv etsin və yerinə, yaxşı zarafatdan qətiyyətlə çıxarmaq mümkün olan ilkin tam mənanı geri qaytarsın. Qırmızı Fadianlı cənab N.-nin zarafatı iki komponentdən yaranmışdır: yazıçı haqqında rədd edici hökm və Götenin «Wahlverwandtschaften» romanında «Ottilienin gündəliyindən» çıxarışları təqdim etmək üçün işlətdiyi məşhur bənzətməyə dair xatirədən.⁷ Narazı tənqid belə səslənmiş ola bilər: Deməli, Avstriyada Napoleon haqqında sonsuz və daim təkrar-təkrar yalnız maraqsız feyetonlar yazmağı bacaran adam budur! Bu ifadə heç də zarafatlı deyil. Götenin gözəl bənzətməsi də zarafatlı deyil və əlbəttə ki, bizi güldürməyə heç də uyğun deyil. Yalnız bu ikisi bir-biri ilə əlaqələndirildikdə və xüsusi sıxlaşdırma və birləşmə prosesinə məruz qaldıqda zarafat yaranır, üstəlik, birinci dərəcəli zarafat.⁸

Maraqsız tarixçi haqqında təhqiredici hökm ilə «Wahlverwandtschaften» əsərindəki gözəl bənzətmə arasındakı əlaqə, burada hələ aydın izah edə bilmədiyim səbəblərə görə, bir çox oxşar hallarda olduğundan daha sadə olmayan bir yolla qurulmuş olmalıdır. Təxminən həqiqi gedişatı aşağıdakı konstruksiyayla əvəz etməyə çalışacağam. Əvvəlcə cənab N.-də eyni mövzunun daimi təkrar olunması elementi «Wahlverwandtschaften»dakı məlum yerə dair zəif bir xatirə oyatmış ola bilər; bu yer, əslində, çox vaxt səhvən «qırmızı ip kimi çəkilir» sözləri ilə sitat gətirilir. Təmsilin «qırmızı ipi» artıq ilk cümlənin ifadəsinə dəyişdirici təsir göstərir, çünki təsadüfi şərait nəticəsində təhqir olunan da qırmızı, yəni qırmızı saçlıdır. Bu belə səslənə bilərdi: Deməli, bu qırmızı adam Napoleon haqqında maraqsız feyetonları yazan elə odur. İndi isə hər iki hissənin sıxlaşdırılmasını nəzərdə tutan proses müdaxilə etdi. Eyni «qırmızı» elementinin bərabərliyində ilk dayaq nöqtəsini tapmış olan həmin prosesin təzyiqi altında «maraqsız» sözü «ip» sözünə uyğunlaşdı və «fad» (yavan, maraqsız) sözünə çevrildi; nəticədə iki komponent zarafatın ifadəsinə birləşə bildi, burada bu dəfə sitat, əlbəttə ki, əvvəlcə tək başına mövcud olan təhqiredici hökmdən daha çox rol oynayır.

«Deməli, bu qırmızı adam N. haqqında fad (maraqsız) şeyləri yazan elə odur.
Qırmızı ip, hər şeyin içindən keçir.
Bu, N.-in tarixinin içindən keçən qırmızı Fadian deyilmi?»

Bu təsvirin həm əsaslandırmasını, həm də düzəlişini mən sonrakı bir bölmədə verəcəyəm, əgər bu zarafatı yalnız formal deyil, başqa nöqteyi-nəzərlərdən də təhlil etməyə icazə verilərsə. Lakin bu təsvirdə nə qədər şübhəli məqam olsa da, burada sıxlaşdırmanın baş verdiyi faktı şübhə altına alına bilməz. Sıxlaşdırmanın nəticəsi bir tərəfdən yenə də əhəmiyyətli qısalma, digər tərəfdən isə nəzərəçarpan qarışıq söz yaradılması əvəzinə, hər iki komponentin tərkib hissələrinin bir-birinə nüfuz etməsidir. «Qırmızı Fadian» həmişə sadəcə təhqiredici söz kimi mövcud ola bilər; bizim halda bu, əlbəttə ki, sıxlaşdırma məhsuludur.

Əgər bu yerdə hansısa oxucu ona zarafatdan zövq almağı məhv etmək təhlükəsi yaradan, lakin bu zövqün mənbəyini izah edə bilməyən bir baxış tərzinə qarşı narazı olsa, mən ondan əvvəlcə səbr istəyərdim. Biz hələ zarafatın texnikası mərhələsindəyik; onun tədqiqi, əgər kifayət qədər genişləndirilsə, açıqlamalar vəd edir.

Son nümunənin təhlili bizi hazırlayır ki, əgər sıxlaşdırma prosesinə digər nümunələrdə də rast gəlsək, boğulmuşun əvəzi qarışıq söz düzəltməsi ilə deyil, ifadənin başqa bir dəyişdirilməsi ilə də verilə bilər. Bu başqa tipli əvəzləmənin nədən ibarət ola biləcəyini, N. bəyin digər zarafatlarından öyrənək.

«Mən onunla tête-à-bête getdim.» Bu zarafatı sadələşdirməkdən asan heç nə yoxdur. Aydındır ki, o zaman yalnız belə demək olar: Mən X. ilə tête-à-tête getdim və X. axmaq bir heyvandır (bête).

Hər iki cümlə zarafatlı deyil. Və ya bir cümləyə sıxılmış halda: Mən axmaq heyvan olan X. ilə tête-à-tête getdim — bu da eyni dərəcədə zarafatsızdır. Zarafat yalnız «axmaq heyvan» buraxıldıqda və əvəzində birinci «tête»nin «t»si «b»yə çevrildikdə yaranır; bu cüzi dəyişiklikdə əvvəl boğulmuş «heyvan» (bête) yenə də ifadəyə çıxır. Bu zarafat qrupunun texnikasını cüzi dəyişikliklə sıxlaşdırma kimi təsvir etmək olar və hiss edirik ki, dəyişiklik nə qədər cüzi olarsa, zarafat bir o qədər yaxşı olacaq.

Başqa bir zarafatın texnikası da buna çox bənzəyir, baxmayaraq ki, sadə deyil. Cənab N. bir nəfər haqqında, onun bəzi cəhətləri tərifə layiq, çoxlu cəhətləri isə qınamağa dəyər olan şəxs haqqında qarşılıqlı söhbətdə deyir: Bəli, təkəbbür onun dörd Axilles dabanından biridir.⁹

Burada azca dəyişiklik ondan ibarətdir ki, qəhrəmanda belə etiraf etməli olduğumuz bir Axilles dabanı əvəzinə dörd daban iddia olunur. Dörd daban isə, yəni dörd ayaq, yalnız heyvanda olur. Beləliklə, zarafatda sıxlaşdırılmış iki fikir belə olmuşdur: «Y. təkəbbürü istisna olmaqla, əla bir insandır; amma mən onu yenə də sevmirəm, o, insandan çox heyvana bənzəyir.»

Eyni dərəcədə, lakin çox daha sadə olan başqa bir zarafat, ailə dairəsində doğulduğu anda (in statu nascendi) eşitdiyim bir nümunədir. İki qardaşdan, gimnaziya şagirdlərindən biri əla, digəri isə orta dərəcəli şagird idi. İndi nümunəvi oğlana da məktəbdə bir hadisə baş gəlir, anası bu hadisənin daimi bir pisləşmənin başlanğıcı ola biləcəyi narahatlığını ifadə etmək üçün məsələni gündəmə gətirir. İndiyə qədər qardaşı tərəfindən kölgədə qalmış oğlan bu fürsətdən razılıqla istifadə edir. Bəli, deyir, Karl dörd ayaq üstə geri gedir.

Burada dəyişiklik, digərinin də öz hökmünə görə geri getdiyini təsdiqləyən kiçik bir əlavədədir. Lakin bu dəyişiklik öz işi üçün ehtiraslı bir müdafiəni təmsil edir və əvəz edir: Ümumiyyətlə, onun məktəbdə daha yaxşı nəticə göstərdiyi üçün məndən çox ağıllı olduğuna inanmamalısınız. O, sadəcə axmaq bir heyvandır, yəni məndən çox daha axmaqdır.

Sıxlaşdırmanın cüzi dəyişiklik ilə uğurlu başqa bir nümunəsini cənab N.-nin digər çox tanınmış zarafatı verir: o, ictimai həyatda duran bir şəxsiyyət haqqında demişdi ki, onun böyük gələcəyi geridə qalıb. Zarafatın hədəfi cavan bir kişi idi ki, mənşəyinə, tərbiyəsinə və şəxsi keyfiyyətlərinə görə vaxtilə böyük bir partiyanın rəhbərliyini öz üzərinə götürmək və onun başında hakimiyyətə çatmaq üçün çağırılmış görünürdü. Lakin zamanlar dəyişdi, partiya hakimiyyət qurmaq qabiliyyətini itirdi və indi öncədən görmək olardı ki, onun rəhbəri olmaq taleyində olan adam da heç nəyə nail olmayacaq. Bu zarafatı əvəz edə biləcək ən qısa, azaldılmış variant belə olardı: Bu adamın qarşısında böyük gələcək var idi, amma indi onunla iş bitib. «Var idi» sözü və ardınca gələn əlavə cümlə əvəzinə baş cümlədə kiçik bir dəyişiklik edilir: «qarşısında» sözü əksi ilə, «arxasında» sözü ilə əvəz olunur.¹⁰,¹¹

Cənab N. demək olar ki, eyni dəyişikliyə, öz təsərrüfatını idarə etməkdən başqa heç bir hüququ olmadan kənd təsərrüfatı naziri olmuş bir kavalerin barəsində də əl atdı. İctimai fikir onu bu vəzifəyə həmişə təyin edilmiş ən az istedadlı adam kimi tanımaq imkanı tapmışdı. Amma o, vəzifəsindən istefa verib öz kənd təsərrüfatı maraqlarına qayıtdıqda, Herr N. onun haqqında belə dedi: O, Sinsinnat kimi, kotanın qarşısına qayıtdı.

Kənd təsərrüfatından vəzifəyə çağırılmış Roma vətəndaşı, kotanın arxasındakı yerini yenidən tutdu. Həmin vaxtlar da, indi də kotanın qarşısında yalnız — öküz gedirdi.

Karl Kraus bir «revolver jurnalisti» haqqında onun Orientexpreßzug (Şərq ekspresi) ilə Balkan ölkələrindən birinə getdiyini bildirəndə də incə dəyişikliklə uğurlu sıxlaşdırma var. Şübhəsiz, bu sözdə «Orientexpreßzug» (Şərq ekspresi) və «Erpressung» (şantaj) bir-birinə qovuşur. Kontekstə görə «Erpressung» elementi yalnız feilin tələb etdiyi «Orientexpreßzug»un dəyişikliyi kimi özünü göstərir. Bu zarafat çap xətasını imitasiya etdiyi üçün bizim üçün başqa bir maraq da kəsb edir.

Bu nümunələr sırasını başqaları ilə asanlıqla artıra bilərdik, amma məncə, ikinci qrupun, yəni dəyişikliklə sıxlaşdırmanın texnikasının xarakterini dəqiq başa düşmək üçün yeni hallara ehtiyacımız yoxdur. İndi ikinci qrupu, texnikası qarışıq söz düzəltməklə sıxlaşdırma olan birinci qrupla müqayisə etsək, fərqlərin əsas olmadığını və keçidlərin axıcı olduğunu asanlıqla görərik. Qarışıq söz düzəltmə də, dəyişiklik də əvəzedici formalaşma anlayışına tabe olur və istəsək, qarışıq söz düzəltməni də ikinci element vasitəsilə əsas sözün dəyişikliyi kimi təsvir edə bilərik.

Lakin burada ilk dəfə dayanıb özümüzə sual verə bilərik: ədəbiyyatdan məlum olan hansı məqam bizim ilk nəticəmizlə tam və ya qismən üst-üstə düşür? Aydındır ki, Jean Paulun zarafatın ruhu adlandırdığı qısalıqla (yuxarıda bax. § 10). Qısalıq isə təkbaşına zarafat deyil, əks halda hər bir lakonizm zarafat olardı. Zarafatın qısalığı xüsusi bir təbiətə malik olmalıdır. Xatırlayırıq ki, Lipps zarafat qısalığının xüsusiyyətini daha yaxından təsvir etməyə çalışmışdır (bax. S. 10/11). Burada bizim araşdırmamız başlamış və sübut etmişdir ki, zarafatın qısalığı çox vaxt xüsusi bir prosesin nəticəsidir; bu proses zarafatın söz ifadəsində ikinci bir iz, yəni əvəzedici formalaşma buraxmışdır. Sıxlaşdırma prosesini geri qaytarmağı nəzərdə tutan azaltma üsulunun tətbiqi zamanı biz həmçinin görürük ki, zarafat yalnız sıxlaşdırma prosesinin yaratdığı söz ifadəsindən asılıdır. Təbii ki, indi bütün diqqətimiz bu qəribə və indiyə qədər demək olar ki, qiymətləndirilməmiş prosesə yönəlir. Biz hələlik onun vasitəsilə zarafatın bütün dəyərinin, zarafatın bizə gətirdiyi həzz qazancının necə yarana biləcəyini heç cür başa düşə bilmirik.

Bizim burada zarafat texnikası kimi təsvir etdiyimiz bənzər proseslər psixi hadisələrin başqa hansı bir sahəsində artıq məlum olubmu? Bəli, tək bir sahədə və görünüşdə olduqca uzaqda yerləşən bir sahədə. 1900-cü ildə mən bir kitab dərc etdirmişəm ki, onun adı («Die Traumdeutung») göstərdiyi kimi, yuxunun sirrini açmağa və onu normal psixi fəaliyyətin törəməsi kimi təqdim etməyə cəhd edir. Orada mən manifest, çox vaxt qəribə yuxu məzmununu ondan törəyən latent, lakin tamamilə düzgün yuxu düşüncələri ilə qarşı-qarşıya qoymağa əsas tapıram və latent yuxu düşüncələrindən yuxunu yaradan prosesləri, eləcə də bu çevrilmədə iştirak edən psixi qüvvələri araşdırmağa keçirəm. Çevrilmə proseslərinin bütününü mən yuxu işlənməsi adlandırıram və yuxu işlənməsinin bir parçası kimi, zarafat texnikasındakı ilə ən böyük oxşarlığı göstərən, qısalığa gətirən və eyni xarakterli əvəzedici formalaşmalar yaradan bir sıxlaşdırma prosesini təsvir etmişəm. Hər kəs öz yuxularından olan xatirələr vasitəsilə yuxularda görünən şəxslərin və hətta obyektlərin qarışıq formalaşmalarını tanıyır; bəli, yuxu həmçinin sözlərin belə formalaşmalarını yaradır ki, bunlar sonra təhlildə parçalana bilər (məsələn, Autodidasker = Autodidakt + Lasker [«Die Traumdeutung», 1900, S. 206]).! Digər hallarda isə, hətta daha tez-tez, yuxunun sıxlaşdırma işi qarışıq törəmələr deyil, başqa mənbədən gələn bir əlavə və ya dəyişiklik istisna olmaqla, bir obyektə və ya şəxsə tamamilə bənzəyən obrazlar yaradır, yəni cənab N.-nin zarafatlarındakı kimi modifikasiyalar. Biz burada da, orada da eyni psixi prosesin qarşısında olduğumuza şübhə edə bilmərik; bu prosesi eyni nəticələr vasitəsilə tanıya bilərik. Zarafat texnikası ilə yuxu işlənməsi arasındakı belə geniş analojiya, şübhəsiz, birincisinə olan marağımızı artıracaq və zarafat ilə yuxunun müqayisəsindən zarafatın izahına aid çox şey əldə edəcəyimiz ümidini bizdə oyadacaq. Lakin biz bu işə girişməkdən çəkinirik, çünki zarafat texnikasını yalnız çox az sayda zarafatda araşdırdığımızı, buna görə də özümüzü onun rəhbərliyinə təslim etmək istədiyimiz analojiyanın davam edib-etməyəcəyini bilmədiyimizi deyirik. Beləliklə, biz yuxu ilə müqayisədən uzaqlaşır və zarafat texnikasına qayıdırıq, tədqiqatımızın bu nöqtəsində, sanki, sonradan yenidən götürəcəyimiz bir ipi boşluğa salırıq.¹²

Növbəti olaraq öyrənmək istədiyimiz şey, sıxlaşdırma prosesinin əvəzləmə ilə bütün zarafatlarda aşkar edilə bilib-edilmədiyi, belə ki, onun zarafat texnikasının ümumi xarakteri kimi qəbul edilə bilib-edilmədiyi məsələsidir.

Burada xüsusi hallar üzündən yaddaşımda qalmış bir zarafat yadıma düşür. Gənc yaşlarımdakı böyük müəllimlərimdən biri, zarafatın qiymətini bilməyə qadir olmayan, biz də ondan heç vaxt öz zarafatını eşitməmişdik, bir gün gülərək instituta gəldi və əvvəllərdən daha istəklə şən əhval-ruhiyyəsinin səbəbini izah etdi. «Mən əla bir zarafat oxumuşam. Parisdəki bir salonda böyük J. J. Russonun qohumu olması lazım gələn və həmin ad daşıyan gənc bir kişi təqdim edilmişdi. O, üstəlik, qırmızı saçlı idi. Lakin o, elə bacarıqsız davranmışdı ki, ev sahibəsi onu təqdim edən kişiyə tənqid kimi belə demişdi: „Vous m’avez fait connaitre un jeune homme roux et sot, mais non pas un Russo.“ (Mənə qırmızı saçlı və axmaq bir gənc təqdim etdiniz, lakin Russo deyil.)» Və o, yenidən güldü.

Bu, müəlliflərin nomenklaturasına görə səs zarafatıdır, üstəlik, aşağı keyfiyyətlidir, xüsusən adlarla oynayan bir zarafatdır, məsələn, Wallensteins Lager-dəki kapusinin vəzindəki kimi, ki, məlumdur ki, o, Abraham a Santa Claranın üslubuna bənzədilib: «Läßt sich nennen den Wallenstein, ja freilich ist er uns allen ein Stein des Anstoßes und Ärgernisses». (Vallenşteyn deyilir; bəli, əlbəttə, o, hamımız üçün büdrəmə və qıcıq daşıdır.)¹³

Lakin bu zarafatın texnikası nədir?

Burada aydın olur ki, ümumi olduğunu bəlkə də sübut etmək istədiyimiz xarakter, ilk yeni halda artıq uğursuzluğa uğrayır. Burada buraxma yoxdur, demək olar ki, qısaltma da yoxdur. Zarafatın özündə xanım, düşüncələrimizə əsasən onun demək istədiyi demək olar ki, hər şeyi deyir. «Siz məni J. J. Russonun qohumu, bəlkə də ruh qohumu barədə intizara qoydunuz, və baxın, bu, qırmızı saçlı axmaq bir oğlandır, roux et sot.» Mən burada əlbəttə bir əlavə, bir ara söz edə bilərdim, lakin bu azaltma cəhdi zarafatı ləğv etmir. O, qalır və «Rousseau» — «roux et sot» səsləşməsinə bağlıdır. Bu artıq sübut edir ki, əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma bu zarafatın yaranmasında heç bir iştirak etmir.

Amma başqa nə? Yeni azaltma cəhdləri mənə öyrədə bilər ki, zarafat Russo adı başqa bir adla əvəz olunana qədər davamlı qalır. Mən, məsələn, həmin yerə Racine sözünü qoyuram və dərhal xanımın tənqidi, əvvəlki kimi eyni dərəcədə mümkün olsa da, zarafatın bütün izlərini itirir. Bu artıq bilirəm ki, bu zarafatın texnikasını harada axtarmalıyam, amma onun ifadəsi haqqında hələ də tərəddüd edə bilərəm; aşağıdakı variantı sınamaq istəyirəm: Zarafatın texnikası, eyni sözün — adın — ikiqat istifadədə, bir dəfə bütün kimi, digər dəfə isə bir şarada olduğu kimi hecalara bölünmüş halda işlədilməsindədir.

Texnikası bu zarafatla eyni olan bir neçə nümunə gətirə bilərəm.

Eyni ikiqat istifadə texnikasına əsaslanan bir zarafatla bir İtalyan xanımın Napoleon Bonapartın nəzakətsiz sözünə qarşı qisas aldığı deyilir. O, saray balında, öz vətəndaşlarına işarə edərək ona dedi: «Tutti gli Italiani danzano si male» (Bütün italyanlar pis rəqs edirlər), o da cavab verdi: «Non tutti, ma buona parte.» (Hamısından deyil, amma yaxşı bir hissəsi). (Brill, göstərilən əsər)

(T. Fişer və K. Fişerə görə.) Berlində bir dəfə Antigona tamaşası oynanıldıqda, tənqidçilər tamaşanın antik xarakterdən məhrum olduğunu bildirdilər. Berlin zarafatı bu tənqidi aşağıdakı şəkildə mənimsədi: Antik? Oh, nee.

Həkim dairələrində analoji bir hecalara bölmə zarafatı məlumdur. Əgər gənc xəstələrdən birinə masturbasiya ilə məşğul olub-olmadığı soruşulsaydı, əlbəttə ki, «O na, nie» (Oh, heç vaxt — bu, Onanie sözünün hecalara bölünməsidir) cavabından başqa bir cavab eşidilməzdi.

Üç nümunənin hamısında, bu janr üçün kifayət edən nümunələrdə, eyni zarafat texnikası var. Ad iki dəfə istifadə olunur: bir dəfə bütün kimi, digər dəfə isə hecalara bölünmüş halda; bu bölünmədə hecalar müəyyən başqa bir məna verir.

Eyni sözün bir dəfə bütöv, sonra isə hecalara bölünə bilən halda çoxqat işlənməsi sıxlaşdırmadan fərqli, bizə rast gəlmiş ilk texnika idi. Lakin qısa düşüncədən sonra bizə axışan nümunələrin bolluğundan təxmin etməliyik ki, yeni tapılmış texnika çətin ki, yalnız bu vasitə ilə məhdudlaşsın. Eyni sözü və ya eyni söz materialını bir cümlədə çoxqat işlətmək üçün, görünür, hələlik ümumiyyətlə nəzərdən keçirilə bilməyən sayda imkan var. Bütün bu imkanlar zarafatın texniki vasitələri kimi qarşımıza çıxacaqmı? Belə görünür; aşağıdakı zarafat nümunələri bunu sübut edəcək.¹⁴

Eyni söz materialını götürüb yalnız onların düzülüşündə kiçik dəyişiklik etmək olar. Dəyişiklik nə qədər az olarsa, eyni sözlərlə müxtəlif mənanın ifadə edildiyi təəssüratı nə qədər tez yaranarsa, zarafat texniki baxımdan bir o qədər yaxşı olar.

D. Spitzer (Wiener Spaziergänge, II. Bd., S. 42): «X ailəsi geniş ayaqda yaşayır. Bir tərəfdən deyilir ki, kişi çox qazanıb və bu zaman bir az kənara qoyub, digər tərəfdən isə deyilir ki, qadın bir az kənara qoyub və bu zaman çox qazanıb.»

Birbaşa şeytanvari dərəcədə yaxşı zarafat! Və nə qədər az vasitə ilə hazırlanıb! «Çox qazanıb — bir az kənara qoyub» və «bir az kənara qoyub — çox qazanıb»; əslində bu, yalnız bu iki ifadənin yerini dəyişməkdir, bununla da kişi haqqında deyilən fikir qadın haqqında eyham vurulan fikirdən fərqlənir. Lakin burada da bu, həmin zarafatın bütün texnikası deyil.

«Eyni materialın çoxqat istifadəsi» anlayışını genişləndirdikdə, zarafat texnikası üçün zəngin bir imkan açılır: zarafatın yapışdığı söz və ya sözlər bir dəfə dəyişməz, digər dəfə isə kiçik bir modifikasiya ilə istifadə oluna bilər.

Məsələn, N. cənabının başqa bir zarafatı: O, özü yəhudi doğulmuş bir cənabdan yəhudi xasiyyəti haqqında nifrət dolu bir ifadə eşidir. «Hofrat cənabı,» deyir, «Sizin antesemitizminiz mənə məlum idi, antisemitizminiz isə mənim üçün yenidir.»

Burada yalnız bir hərf dəyişdirilib, onun modifikasiyası diqqətsiz tələffüz zamanı demək olar ki, sezilmir. Bu nümunə N. cənabının digər modifikasiya zarafatlarını xatırladır (bax: S. 21), lakin onlardan fərqli olaraq, burada sıxlaşdırma yoxdur; zarafatın özündə deyilməli olan hər şey deyilib. «Mən bilirəm ki, siz əvvəllər özünüz yəhudi idiniz; buna görə də məhz sizin yəhudilərə qarşı söyüş söyməyiniz məni təəccübləndirir.»

Belə bir modifikasiya zarafatının əla nümunəsi həm də məşhur «Traduttore — Traditore!» nidasıdır.

Hər iki sözün demək olar ki, eyni olan oxşarlığı, tərcüməçini müəllifinə qarşı cinayətkar edən zərurətin çox təsirli təsvirini verir.¹⁵,¹⁶

Bu zarafatlarda mümkün olan incə dəyişikliklərin müxtəlifliyi o qədər böyükdür ki, heç biri digərinə tamamilə bənzəmir.

Burada hüquq imtahanında baş verdiyi deyilən bir zarafat var! Namizəd Corpus juris-in bir yerini tərcümə etməlidir. «Labeo ait».... Mən düşürəm, deyir o... Siz düşürsünüz, mən deyirəm, müəllim cavab verir və imtahan bitir. Böyük hüquqşünasın adını, üstəlik yanlış xatırlanmış bir lüğət sözü ilə qarışdıran adam, əlbəttə, bundan yaxşısına layiq deyil. Amma zarafatın texnikası, imtahan verilən şəxsin cəzası olaraq müəllim tərəfindən, imtahan verilən şəxsin bilməməsini sübut edən demək olar ki, eyni sözlərin istifadəsindədir. Zarafat əlavə olaraq «cəld cavab»ın nümunəsidir; bunun texnikası, göstəriləcəyi kimi, burada izah ediləndən çox fərqlənmir.

Sözlər plastik bir maddədir, onlarla hər cür iş görmək olar. Bəzi sözlər var ki, müəyyən istifadə hallarında, digər kontekstlərdə hələ də sahib olduqları ilkin tam mənanı itirmişlər. Lixtenberqin bir zarafatında, məhz solmuş sözlərin tam mənasını yenidən qazanmalı olduqları hallar seçilmişdir.

«Necəsən?» kor olan topaldan soruşdu. «Gördüyünüz kimi», topal olan kora cavab verdi.

Alman dilində elə sözlər də var ki, müxtəlif mənalarda tam və boş götürülə bilər, üstəlik yalnız bir deyil, bir neçə mənada. Çünki eyni kökdən gələn iki müxtəlif törəmə, biri tam mənalı bir sözə, digəri isə solmuş bir sonluq və ya şəkilçiyə inkişaf etmiş ola bilər və hər ikisi tamamilə eyni səslənə bilər. Tam bir söz ilə solmuş bir heca arasındakı eyni səsli olma təsadüfi də ola bilər. Hər iki halda zarafat belə dil materialı hallarından fayda əldə edə bilər.

Məsələn, Schleiermacherə belə bir zarafat nisbət edilir ki, bu, bizə bu cür texniki vasitələrin demək olar ki, təmiz nümunəsi kimi vacibdir: Qısqanclıq, əziyyət yaradan şeyi həvəslə axtaran bir ehtirasdır (alm.: «Eifersucht ist eine Leidenschaft, die mit Eifer sucht, was Leiden schafft» — söz oyunu: Eifer-sucht).

Bu, şübhəsiz, zarafatlıdır, lakin zarafat kimi elə də güclü deyil. Burada, başqa zarafatların təhlili zamanı bizi çaşdırmağa qadir olan çoxlu amillər aradan qalxır, çünki biz onların hər birini ayrı-ayrılıqda araşdırırıq. Sözlərdə ifadə olunan fikir dəyərsizdir; o, hər halda qısqanclığın çox qeyri-kafi bir tərifini verir. «Mənasızlıqda məna», «gizli məna», «təəccüb və aydınlanma» barədə söhbət belə ola bilməz. Təsəvvür ziddiyyətini ən böyük səylə belə aşkar etmək mümkün deyil; sözlər və onların ifadə etdiyi məna arasındakı ziddiyyəti yalnız böyük bir məcburiyyətlə tapmaq olar. Qısalmadan heç bir əsər-əlamət yoxdur; əksinə, mətn uzunçuluq təəssüratı yaradır. Və buna baxmayaraq, bu, zarafatdır, özü də çox mükəmməl zarafatdır. Onun yeganə diqqətçəkən cəhəti eyni zamanda elə cəhətdir ki, onun aradan qaldırılması ilə zarafat yox olur, yəni burada eyni sözlər çoxqat istifadəyə məruz qalır. Onda bu zarafatı sözlərin bir dəfə tam, digər dəfə isə parçalanmış şəkildə istifadə edildiyi (Russo, Antigone kimi) alt bölməyə, yoxsa söz hissələrinin tam və solğun mənasının müxtəlifliyi yaratdığı o biri alt bölməyə aid etmək arasında seçim edə bilərik. Bundan başqa, zarafatın texnikası üçün nəzərə çarpan yalnız bir amil daha var. Burada qeyri-adi bir əlaqə qurulmuş, qısqanclıq öz adı vasitəsilə, sanki öz-özü ilə təyin edilməklə, bir növ vahidləşdirmə həyata keçirilmişdir. Burada eşidəcəyimiz kimi, bu da zarafatın bir texnikasıdır. Deməli, bu iki amil, nitqə axtarılan zarafat xarakterini vermək üçün tək başına kifayət etməlidir.

İndi eyni sözün «çoxqat istifadəsi»nin müxtəlifliyinə daha da dalsaq, birdən-birə qarşımızda «ikimənalı» və ya «söz oyunu»nun, zarafatın texnikası kimi artıq ümumiyyətlə məlum və qiymətləndirilmiş formalarının olduğunu qeyd edirik. Zarafat haqqında ən səthi məqalədən götürə biləcəyimiz bir şeyi yenidən kəşf etmək üçün niyə özümüzü yormuşuq? Özümüzü haqlı çıxarmaq üçün ilkin olaraq yalnız onu qeyd edə bilərik ki, dil ifadəsinin eyni fenomenində biz başqa bir tərəfi önə çıxarırıq. Müəlliflərdə zarafatın «oyunlu» xarakterini sübut etməli olan şey, bizdə «çoxqat istifadə» nöqtəi-nəzərinə düşür.

Çoxqat işlənmənin ikimənalılıq kimi yeni, üçüncü qrupda birləşdirilə bilən sonrakı halları asanlıqla yarımqruplara bölünür; lakin bu yarımqruplar bir-birindən mühüm fərqlərlə ayrılmır, bütövlükdə üçüncü qrup da ikincidən belə ayrılmır. Burada əvvəlcə belə hallar var: a) Bir adın və onun əşya mənasının ikimənalı olduğu hallar, məsələn, «Pistol, bizim cəmiyyətimizdən çıxıb get» (Şekspir).

«Sərbəstlik meydanından çox saray» dedi, bir zarafatlı Vyana sakini, uzun illər boyu çox təriflənən və hələ də bir kişi tapmayan bir neçə gözəl qıza istinad edərək. «Hof» (saray; həm də «ətrafında dolanmaq, xətrinə düşmək») və «Freiung» (meydan adı; həm də «elçilik») Vyana şəhərinin mərkəzində bir-birinə bitişik iki meydandır.

Heyne: «Burada Hamburqda ləyaqətsiz Makbet hökm sürmür, burada Banko (Banquo) hökm sürür».

Dəyişdirilməmiş adın işlək olmadığı — deyə bilərik: sui-istifadə olunmadığı — yerdə, bizə məlum olan kiçik dəyişikliklərdən biri vasitəsilə həmin addan ikimənalılıq əldə etmək olar: «Fransızlar Lohenqrini niyə geri çevirdilər?»

Artıq keçmiş dövrlərdə belə soruşurdular. Cavab belə idi: «Elsanın (Elsas) ucbatından».

b) Zarafat texnikası üçün məhsuldar mənbə olan sözün əşyavi və məcazi mənasının ikimənalılığı. Yalnız bir nümunə gətirirəm: Zarafatçı kimi tanınan həmkar həkim bir dəfə şair Artur Şnitslerə deyib: «Böyük şair olduğuna təəccüblənmirəm. Atan da öz dövrünün sakinlərinə güzgü tutmuşdu». Şairin atası, məşhur həkim Dr. Şnitslerin istifadə etdiyi güzgü qırtlaq güzgüsü idi; Hamletin məşhur sitatına görə, tamaşanın, deməli, onu yaradan şairin də məqsədi «təbiətə güzgü tutmaqdır: fəzilətə öz xüsusiyyətlərini, rüsvayçılığa öz təsvirini, əsrə və cismə öz formasının izini göstərməkdir» (III, 2-ci səhnə).

c) Əsl ikimənalılıq və ya söz oyunu, çoxistifadənin ideal halı kimi; sözə burada zor tətbiq edilmir, o, heca hissələrinə parçalanmır, heç bir dəyişikliyə məruz qalmır, mənsub olduğu sahəni, məsələn, xüsusi ad kimi, başqa bir sahə ilə dəyişdirməyə ehtiyac duymur; olduğu kimi və cümlənin quruluşunda durduğu şəkildə, müəyyən şəraitin xeyirxahlığı sayəsində iki məna ifadə etməyə icazə verilir.

Burada nümunələr bolca mövcuddur: (K. Fişerə görə). Axırıncı Napoleonun ilk hökmdarlıq addımlarından biri, məlum olduğu kimi, Orleanların mülklərinin müsadirə edilməsi idi. O vaxt əla bir söz oyunu deyilmişdir: «C’est le premier vol de l’aigle». «Vol» həm uçuş, həm də oğurluq deməkdir.

Lüdovik XV, istedadı haqqında ona danışılan saray zadəganlarından birinin zarafatını sınaqdan keçirmək istəyirdi; ilk fürsətdə cəngavərə əmr edir ki, öz haqqında zarafat desin; özü, kral, bu zarafatın «Sujet»i olmaq istəyir. Saray adamı məharətlə belə cavab verir: «Le roi n’est pas sujet». «Sujet» həm də tabe deməkdir.

Xəstə qadının yatağından uzaqlaşan həkim, onu müşayiət edən kişiyə başını bulayaraq deyir: Qadın mənə xoş gəlmir. Bu, artıq uzun müddətdir mənə xoş gəlmir, deyə kişi tələsik təsdiq edir.

Həkim təbii ki, qadının vəziyyətinə aid edir, lakin xəstə barədə narahatlığını elə sözlərlə ifadə etmişdir ki, kişi onlarda öz nikah nifrətinin təsdiqini tapa bilər.

Satirik komediya haqqında Heyne deyib: «Bu satira şairin dişləyəcək daha çox şeyi olsaydı, bu qədər dişli olmazdı». Bu zarafat daha çox məcazi və adi ikimənalılığın nümunəsidir, düzgün söz oyununun deyil, amma burada kəskin sərhədlərə əməl etmək kimə lazımdır?

Başqa bir yaxşı söz oyunu müəlliflər (Heymans, Lipps) tərəfindən, onun başa düşülməsinə mane olan bir formada danışılır. Doğru variantı və ifadə formasını mən bir müddət əvvəl, digər cəhətdən çox az faydalı olan zarafat toplusunda tapdım.¹⁷,¹⁸

«Safir bir dəfə Rotşild ilə görüşdü. Onlar hələ bir qədər söhbət etməmişdilər ki, Safir dedi: ‚Qulaq asın, Rotşild, kassam boşalıb, siz mənə 100 dukat borc verə bilərsiniz.‘ ‚Eh, bu mənim üçün problem deyil,‘ — cavab verdi Rotşild, — ‚yalnız bir şərtlə: siz bir zarafat edəsiniz.‘ ‚Bu da mənim üçün problem deyil,‘ — dedi Safir. ‚Yaxşı, onda sabah mənim kontoruma gəlin.‘ Safir dəqiq vaxtında gəldi. ‚Ah,‘ — dedi Rotşild içəri girəni görəndə, — ‚siz 100 dukatınız üçün gəlmisiniz.‘ ‚Xeyr,‘ — cavab verdi o, — ‚siz öz 100 dukatınızdan olacaqsınız, çünki qiyamət gününə qədər onları geri qaytarmaq mənim ağlıma gəlməyəcək.‘» Yuxarıda izah üçün tam verilmiş variant üzrə bu zarafatın texnikası Lippsin düşündüyündən xeyli sadədir. Safir 300 quldeni gətirməyə gəlmir, əksinə, onları ilk növbədə varlıdan almağa gəlir. Beləliklə, bu zarafatda «məna və mənasızlıq» barədə mülahizələr aradan qalxır.

«Bu heykəllər nəyi təmsil edir?» bir qərib, ictimai bir meydan üzərində abidələrin qarşısında yerli bir Berlindəliyə soruşur. «Yaxşı,» o cavab verir, «ya sağ, ya da sol ayağı.»¹⁹

Heyne, Harz səyahətində: «Bu anda mənə bütün tələbə adları yaddaşımda deyil və professorlar arasında hələ heç bir adı olmayanlar da var.»

Bəlkə, burada hamıya məlum başqa bir professor zarafatını əlavə etməklə diaqnostik fərqləndirmədə özümüzü sına bilərik. «Adi professorlarla qeyri-adi professorlar arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, adi professorlar heç nə qeyri-adi iş görmür, qeyri-adi professorlar isə heç nə adi iş görmür». Bu, şübhəsiz, «adi» və «qeyri-adi» sözlərinin iki mənası ilə oynamaqdır: bir tərəfdən ordo (sinif) daxilində və ya kənarında olmaq, digər tərəfdən isə layiq və ya üstün olmaq. Lakin bu zarafatın bizə məlum olan digər nümunələrlə uyğunluğu bizə xatırladır ki, burada çoxqat istifadə ikimənalılıqdan daha çox diqqət çəkicidir. İnsan cümlədə təkrarlanan «adi» sözündən başqa heç nə eşitmir, bəzən müsbət, bəzən isə mənfi şəkildə dəyişdirilmiş (bax. S. 55). Bundan əlavə, burada yenidən bir anlayışı onun söz forması ilə təyin etmək sənətkarlığı (bax. Qısqanclıq bir ehtirasdır və s.) daha dəqiq desək, iki korrelyativ anlayışı bir-biri ilə, hətta mənfi şəkildə, təyin etmək bacarığı nümayiş etdirilir ki, bu da sənətkarlıqla qurulmuş qarşılıqlı bağlılıq yaradır. Nəhayət, burada da vahidləşdirmə (Unifizierung) nöqteyi-nəzərini vurğulamaq olar, yəni ifadənin elementləri arasında onların təbiətinə görə gözləməyə haqqımız olanlardan daha sıx bir əlaqənin qurulması.

Heyne «Harz səyahəti»ndə: «Pedell Ş. məni çox həmkarcasına salamladı, çünki o da yazıçıdır və yarımillik nəşrlərində mənim haqqımda çox dəfə qeyd etmişdir; üstəlik məni tez-tez sitat gətirmiş (çağırmış) və məni evdə tapmadıqda həmişə o qədər xeyirxah olmuşdur ki, çağırışı təbaşirlə otağımın qapısına yazmışdır».

«Vyana piyada gəzən» Daniel Spitzer quruculuq dövründə çiçəklənən bir sosial tip üçün lakonik, lakin şübhəsiz çox zərif bioqrafik xarakteristika tapmışdır: «Dəmir alın — dəmir kasa — dəmir tac». (Sonuncusu, nəciblik statusu ilə bağlı olan bir orden idi.) Tamamilə əla bir vahidləşdirmə, sanki hər şey dəmirdən! «Dəmir» sifətinin müxtəlif, lakin bir-biri ilə çox açıq ziddiyyət təşkil etməyən mənalıları bu «çoxqat istifadələri» mümkün edir. Başqa bir söz oyunu bizə ikimənalılıq texnikasının yeni bir alt növünə keçid etməyə kömək edə bilər. S. 37-də qeyd olunan zərif həmkar Dreyfus işi (Dreyfushandel) dövründə aşağıdakı zarafatı yaratmağa icazə verdi: «Bu qız mənə Dreyfusu xatırladır. Ordu onun bəraətinə inanmır». «Bəraət» sözü, üzərində zarafatın qurulduğu ikiqat mənalılığa malikdir; bir kontekstdə günah, cinayət ziddiyyəti ilə adət edilən mənanı, digər kontekstdə isə cinsi mənanı daşıyır, bunun ziddiyyəti cinsi təcrübədir. İndi belə ikiqat mənalılıq nümunələri çoxdur və onların hamısında zarafatın təsiri üçün xüsusilə cinsi məna əhəmiyyət kəsb edir. Bu qrup üçün təxminən «ikiqat mənalılıq» adını ayıra bilərik.

Belə iki mənalı zarafata əla nümunə D. Spitzer tərəfindən 32-ci səhifədə verilmiş zarafatdır: «Bəzilərinin fikrincə, kişi çox qazanmalı və bu zaman bir az kənara qoymalı idi, digərlərinin fikrincə isə qadın bir az kənara qoymalı və bu zaman çox qazanmalı idi.»

Lakin ikibaşlılıqla qoşalaşmış bu ikimənalılıq nümunəsini digərləri ilə müqayisə etdikdə, texnika baxımından tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir fərq gözlə çarpır. «Günahsızlıq» haqqında olan zarafatda sözün bir mənası digəri qədər bizim qavrayışımıza yaxındır; insan həqiqətən sözün hansı mənasının – cinsi və ya cinsi olmayan mənanın – daha çox istifadə olunduğunu və bizə daha tanış olduğunu ayırd edə bilməz. D. Spitzerin nümunəsində isə vəziyyət fərqlidir; burada «bir az kənara qoymaq» sözlərinin banal mənası çox daha açıq-aşkar görünür və cinsi mənanı, bəlkə də diqqətsiz birinin qaçıra biləcəyi cinsi mənanı sanki ört-basdır edir və gizlədir. Cinsi mənanın belə gizlədilməsinə əsaslanan iki mənalılığın digər nümunəsini kəskin ziddiyyət kimi qoyaq, məsələn, Heynenin xoşxasiyyət bir xanımı səciyyələndirən sözü: «O, öz suyundan (sidikdən) başqa heç nəyi rədd edə bilməzdi» (abschlagen — həm «rədd etmək», həm «Wasser abschlagen» — «sidik ifraz etmək»). Bu, ədəbsiz söz kimi səslənir, zarafatın təəssüratı demək olar ki, özünü göstərmir. İki mənanın bizə bərabər dərəcədə yaxın olmaması xüsusiyyəti, cinsi əlaqəsi olmayan zarafatlarda da rast gəlinə bilər, ya ona görə ki, bir məna öz-özlüyündə daha çox istifadə olunan mənadır, ya da ona görə ki, cümlənin digər hissələri ilə əlaqəsi nəticəsində önə çıxarılır (məsələn, c’est le premier vol de l’aigle); mən bütün bu halları «eyhamlı ikimənalılıq» adlandırmağı təklif edirəm.²⁰

Biz indiyə qədər zarafatın o qədər çox müxtəlif texnikalarını öyrənmişik ki, onların üzərindən ümumi mənzərəni itirə biləcəyimizdən qorxmalıyam. Gəlin buna görə onların siyahısını tərtib edək: I. Sıxlaşdırma: a) qarışıq söz düzəltməsi ilə, b) modifikasiya ilə.

II. Eyni materialın istifadəsi: c) Bütöv və hissələr, d) Yenidən sıralanma, e) Yüngül modifikasiya, f) Eyni sözlərin dolu və boş istifadəsi. III. İkimənalılıq: g) Ad və məzmun mənası, h) Metaforik və məzmun mənası, i) Əsl iki mənalılıq (söz oyunu), k) İkibaşlılıq (Zweideutigkeit), l) Eyhamlı iki mənalılıq. Bu çoxluq çaşdırıcı təsir yaradır. Bizim məhz zarafatın texniki vasitələri ilə məşğul olmağa başlamış olduğumuz üçün bizi narazı edə bilər və zarafatın mahiyyətini anlamaq üçün onların əhəmiyyətini həddindən artıq şişirdiyimizdən şübhələndirə bilər. Lakin bu rahatladıcı fərziyyənin qarşısında danılmaz bir fakt durur: bu texnikaların ifadədəki təsirini aradan qaldırdığımız an zarafat hər dəfə yox olur! Deməli, biz yenə də bu çoxluqda vahidliyi axtarmağa məcbur olacağıq. Bütün bu texnikaları bir yerə toplamaq mümkün olmalıdır. İkinci və üçüncü qrupu birləşdirmək çətin deyil, artıq qeyd etdiyimiz kimi. İki mənali ifadə, söz oyunu eyni materialın istifadəsinin ideal halıdır. Sonuncu, aydındır ki, daha əhatəli anlayışdır. Eyni materialın parçalanması, yenidən təşkil edilməsi, yüngül dəyişikliklərlə çoxqat istifadəsi (c, d, e) nümunələri ikimənalı ifadə anlayışına zorlamasız tabe etmək olmaz. Lakin birinci qrupun texnikası — əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma — və digər ikisinin texnikası, yəni eyni materialın çoxqat istifadəsi arasında hansı ortaq cəhət var?

Yaxşı, mənim fikrimcə, çox sadə və aydın bir ortaq cəhət var. Eyni materialın istifadəsi sıxlaşdırmanın yalnız xüsusi halıdır; söz oyunu əvəzedici formalaşma olmadan sıxlaşdırmadan başqa bir şey deyil; sıxlaşdırma üst kateqoriya olaraq qalır. Sıxlaşdırıcı, daha doğrusu, qənaətedici bir təmayül bütün bu texnikalara hakimdir. Şahzadə Hamletin dediyi kimi, hər şey iqtisadiyyat məsələsidir (Qənaət, Horasio, qənaət!).

Bu qənaəti ayrı-ayrı nümunələrdə yoxlayaq. «C’est le premier vol de l’aigle.» Bu, qartalın ilk uçuşudur. Bəli, lakin bu, bir soyğunçuluq uçuşudur. Şanslıyıq ki, bu zarafatın mövcudluğu üçün «vol» sözü həm «uçuş», həm də «soyğun» mənasını verir. Burada heç nə sıxlaşdırılmadı və qənaət edilmədi? Əlbəttə, bütün ikinci fikir sıxlaşdırıldı və qənaət edildi, üstəlik, o, əvəz olmadan buraxıldı. «Vol» sözünün ikimənalı olması belə bir əvəzi lüzumsuz edir, və ya eyni dərəcədə doğru desək: «Vol» sözü boğulmuş fikrin əvəzini özündə saxlayır, birinci cümlənin buna görə əlavə və ya dəyişiklik etməsinə ehtiyac yoxdur. Məhz ikimənalı ifadənin xeyri budur.

Başqa bir nümunə: Dəmir alın — dəmir kasa — dəmir tac. Fikrin, «dəmir» ifadəsini tapmayacaq bir şəkildə ifadə edilməsinə nisbətən nə qədər böyük qənaət! «Lazımi həyasızlıq və vicdansızlıqla böyük bir sərvət qazanmaq çətin deyil, və belə xidmətlərə mükafat olaraq əlbəttə ki, zadəganlıq da gəlir.»

Bəli, bu nümunələrdə sıxlaşdırma, yəni qənaət, aydın görünür. Lakin o, bütün hallarda aşkar edilməlidir. İndi Russo — roux et sot, Antigone — antik? o — nee kimi zarafatlarda, ilk növbədə sıxlaşdırmanı çatışmayan hesab etdiyimiz və bizə əsasən eyni materialın çoxqat istifadəsi texnikasını qurmağa vadar edən zarafatlarda qənaət haradadır? Burada biz əlbəttə ki, sıxlaşdırma ilə kifayətlənə bilmərik, lakin onu ona üstün olan «qənaət» anlayışı ilə əvəz etsək, heç bir çətinlik yaranmır. Russo, Antigone və s. nümunələrində nəyə qənaət etdiyimizi demək asandır. Biz tənqid bildirməyə, hökm çıxarmağa qənaət edirik; hər ikisi artıq adın özündə verilmişdir. Ehtiras — qısqanclıq nümunəsində biz tərifi zəhmətlə tərtib etməkdən qənaət edirik: qısqanclıq, ehtiras və — həvəs axtarır, iztirab yaradır; ona aid dolğun sözlər və tərif hazırdır. Eyni şey indiyə qədər təhlil edilmiş digər bütün nümunələr üçün də keçərlidir. Ən az qənaət edilən yerdə, məsələn, Safirin söz oyununda: «Siz öz 100 dukatınızı itirirsiniz», heç olmasa cavabı yenidən qurmaq üçün sözün ifadəsinə qənaət edilir; müraciətin sözləri cavab üçün də kifayətdir. Bu azdır, lakin zarafat yalnız bu azlıqdadır. Eyni sözlərin müraciət kimi də, cavab kimi də çoxqat istifadəsi əlbəttə ki, «qənaət»ə aiddir, tamamilə Hamletin atasının ölümü ilə anasının toyunun sürətli arxasınca gəlməsini belə başa düşdüyü kimi: «Cənazə şölənindən qalan çörəklər soyuq toy qabları oldu.»

Lakin «qənaət təmayülünü» zarafat texnikasının ən ümumi xarakteri kimi qəbul etməzdən və bu təmayülün haradan gəldiyini, nə demək olduğunu və zarafatın həzz qazancının ondan necə yarandığını soruşmazdan əvvəl, dinlənməyə haqqı olan bir şübhəyə yer vermək istəyirik. Ola bilər ki, hər bir zarafat texnikasında ifadəyə qənaət etmək təmayülü var, lakin bu əlaqə geri döndürülə bilən deyil. İfadədə edilən hər bir qənaət, hər bir qısalma buna görə də zarafatlı deyil. Biz artıq bir dəfə bu məqamda dayanmışdıq, o vaxt ki, hələ hər bir zarafatda sıxlaşdırma prosesini sübut etməyə ümid edirdik və o zaman biz haqlı bir etiraz irəli sürdük: lakonizm hələ zarafat deyil. Deməli, zarafatın xarakteri ondan asılı olan qısalmanın və qənaətin xüsusi bir növü olmalıdır və biz bu xüsusiyyəti bilməyənə qədər, zarafat texnikasında ortaq olanın aşkarlanması bizim vəzifəmizin həllinə bizi yaxınlaşdırmır. Bundan əlavə, zarafat texnikasının etdiyi qənaətlərin bizi təəccübləndirə bilmədiyini etiraf etmək cəsarətini tapırıq. Onlar bəlkə də bəzi evdar qadınların qənaət etmə tərzini xatırladır: uzaq bir bazara getmək üçün vaxt və pul sərf edirlər, çünki orada tərəvəz bir neçə heller ucuzdur. Zarafat öz texnikası ilə nəyə qənaət edir? Bir neçə yeni sözü bir-birinə calamaq zəhmətindən; bunlar çox vaxt asanlıqla tapılardı; əvəzinə, o, hər iki düşüncəni əhatə edən bir sözü tapmaq üçün əziyyət çəkməlidir; hətta, çox vaxt bir düşüncənin ifadəsini işlək olmayan bir formaya çevirməlidir, ta ki, bu forma ona ikinci düşüncə ilə birləşdirmə üçün dayaq verə bilsin. İki düşüncəni təsadüfən düşdüyü kimi ifadə etmək daha sadə, daha asan və əslində daha qənaətli olmazdımı, hətta bu zaman ifadədə ortaq bir şey yaranmasa belə? İfadə olunan sözlərdə edilən qənaət, intellektual sərf ilə tamamilə aradan qaldırılmırmı? Və bu zaman qənaəti kim edir, kimə fayda verir?

Bu şübhələrdən müvəqqəti olaraq yayınmaq olar, əgər şübhənin özünü başqa bir yerə köçürsək. Biz həqiqətən artıq zarafat texnikasının bütün növlərini bilirikmi? Yeni nümunələr toplamaq və təhlilə tabe tutmaq şübhəsiz daha ehtiyatlıdır.

Biz həqiqətən böyük, bəlkə də ən çoxluq təşkil edən zarafat qrupu haqqında hələ də düşünməmişik və bu zaman bu zarafatlara verilən aşağı qiymətləndirmədən təsirlənmiş ola bilərik. Bunlar adətən kalambur (Calembourgs) adlandırılan və söz zarafatlarının ən aşağı növü hesab edilənlərdir; ehtimal ki, onlar «ən ucuz» olduqları üçün ən asan səylə yaradıla bilirlər. Həqiqətən də, kalamburlar ifadə texnikasına ən az tələb qoyur, əsl söz oyunları isə ən yüksək tələbi qoyur. Əgər sonuncuda iki məna eyni olan və buna görə də adətən yalnız bir dəfə işlədilən sözdə ifadə olunmalıdırsa, kalamburda iki sözün iki mənanı xatırlatması üçün hər hansı, lakin göz ardı edilə bilməyən bir bənzərlik kifayətdir; bu, strukturlarının ümumi bənzərliyi, qafiyəyə bənzər ahəng, bəzi baş hərflərinin ortaq olması və s. ilə ola bilər. Tam uyğun olmayan «səs zarafatları» adlandırılan belə nümunələrin toplusu Vallenşteynin düşərgəsində kapusin rahibinin xütbəsində rast gəlinir: «Müharibədən (Krieg) çox küpə (Krug) qayğı göstərir, Qılıncdan (Säbel) çox dimdiyi (Schnabel) itiləyir, Oksenstiernadan çox öküz (Ochs) yeyir, Reyn çayı əzab çayına (Peinstrom) çevrilib, Monastırlar boşaldılmış yuvalardır, Yepiskopluqlar viranə mülklərə (Wüsttümer) çevrilib, Və bütün mübarək alman ölkələri bədbəxtliyə (Elende) çevrilib.»

Zarafat xüsusilə sözün saitlərindən birini dəyişdirməyi sevir, məsələn: İmperatora düşmən olan və sonra nəhayət alman imperatorunu heksametrlərlə vəsf etməyə məcbur qalan italyan şairi haqqında Hevesi (Almanaccando, İtaliyada səyahətlər, s. 87) deyir: O, sezarları (Cäsaren) kökündən məhv edə bilmədiyi üçün, heç olmasa sezuraları (Cäsuren) məhv edir.

Bizim istifadəmizdə olan kalamburların bolluğunda, Heyneyə aid olan həqiqətən pis bir nümunəni önə çıxarmaq xüsusi maraq doğura bilər. O, («Le Grand» kitabı, V fəsil) uzun müddət xanımı qarşısında «hind şahzadəsi» kimi davranandan sonra maskanı atır və etiraf edir: «Madam! Mən sizi aldatdım... Mən Kalkuttada heç vaxt olmamışam, dünən günorta yediyim hind xoruzu (Kalkutenbraten) qızartmasının da Kalkuttadan gəlmədiyi kimi.» Zarafatın nöqsanı aydındır ki, iki bənzər söz artıq sadəcə bənzər deyil, əslində eynidir. Qızartmasını yediyi quş eyni Kalkuttadan gəldiyi və ya gəlməli olduğu üçün belə adlanır.

K. Fişer bu zarafat formalarına böyük diqqət yetirmiş və onları «söz oyunları»ndan kəskin şəkildə ayırmaq istəmişdir (s. 78). «Kalambur pis söz oyunudur, çünki o, sözü söz kimi deyil, səs kimi istifadə edir». Söz oyunu isə «sözün səslənməsindən sözün özünə keçir». Digər tərəfdən, o, «famillionär», Antigone (antik? o nee) və s. kimi zarafatları da səs zarafatları qrupuna aid edir. Mən ona bu məsələdə tabe olmaq üçün heç bir məcburiyyət görmürəm. Söz oyununda da söz bizim üçün yalnız bu və ya digər mənanın əlaqələndirildiyi bir səs obrazıdır. Lakin dil istifadəsi yenə də kəskin fərqlər qoymur və əgər «kalambur»ə hörmətsizliklə, «söz oyunu»na isə müəyyən bir hörmətlə yanaşırsa, bu qiymətləndirmələr texniki baxışlardan başqa amillərlə şərtlənmiş kimi görünür. İnsan bir dəfə diqqət yetirsin ki, «kalambur» kimi eşitdiyi zarafatlar necə bir şeydir. Bəzi şəxslər, əgər əhval-ruhiyyələri yaxşı olarsa, uzun müddət onlara ünvanlanan hər bir nitqi bir kalambur ilə cavablandırmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Elmi sahədəki ciddi nailiyyətləri müzakirə olunduqda, adətən mütevazılıq nümunəsi olan bir dostum, belə şeyləri özündən fəxr edərək söyləməyi adət halına gətirib. Bir dəfə onun belə davamlı şəkildə nəfəsini kəsdiyi cəmiyyət onun bu davamlılığına təəccübünü ifadə etdikdə, o, dedi: «Bəli, mən burada pusquda (auf der Lauer) — Ka-Lauer-dəyəm» və ondan nəhayət dayandırmasını xahiş etdikdə, şərt qoydu ki, onu Poeta Ka-laureatus elan etsinlər. Hər ikisi, əslində, qarışıq söz yaradılması ilə mükəmməl sıxlaşdırma zarafatlarıdır. (Mən kalambur (Kalambur) düzəltmək üçün burada pusquda uzanmışam.)

Hər halda, kalambur və söz oyununun sərhədlərinin müəyyən edilməsi üzrə mübahisələrdən artıq belə nəticə çıxarırıq ki, birincisi bizə tamamilə yeni bir zarafat texnikasını tanımağa kömək edə bilməz. Kalamburda eyni materialın çoxmənalı istifadəsinə olan iddia rədd edilsə də, diqqət mərkəzi tanış olanın yenidən tapılmasına, kalauerə xidmət edən iki sözün uyğunluğuna yönəlir və beləliklə, bu, yalnız əsl söz oyununda zirvəsinə çatan qrupun bir alt növüdür.

Lakin əslində, texnikası indiyə qədər nəzərdən keçirilən qrupların texnikası ilə demək olar ki, hər hansı bir əlaqəni buraxmayan zarafatlar da mövcuddur.

Heyne haqqında danışılır ki, bir axşam Paris salonunda şair Sulye ilə birlikdə olub söhbət edirmiş, bu vaxt Parisin pul krallarından biri, ki, onları yalnız puluna görə Midas ilə müqayisə etmirlər, zalda görünür və tezliklə onu ən yüksək hörmətlə qarşılayan bir kütlə tərəfindən əhatə olunur. «Görün,» deyir Sulye Heyneyə, «orada on doqquzuncu əsr qızıl buzağıya necə ibadət edir.» Heyne, ibadət olunan obyektə bir baxış ataraq, sanki düzəliş edərək cavab verir: «Oh, o artıq daha yaşlı olmalıdır» (K. Fişer, s. 82).

Bu seçkin zarafatın texnikası nədən ibarətdir? K. Fişer bunu bir sözlə ifadə edir: «Məsələn, „qızıl buzağı“ sözü həm mammonu, həm də bütpərəstliyi ifadə edə bilər; birinci halda əsas məsələ qızıl, ikinci halda isə heyvan təsviridir; bu söz, çox pulu və çox az ağılı olan birini o qədər də xoş olmayan şəkildə təyin etmək üçün də istifadə oluna bilər» (s. 82). Əgər biz yoxlama aparsaq və «qızıl buzağı» ifadəsini kənarlaşdırsaq, həqiqətən də zarafatı da ləğv etmiş olarıq. Onda Sulyenin belə deməsinə imkan veririk: «Görün, adamlar axmağın ətrafında necə fırlanırlar, sadəcə ona görə ki, o, varlıdır», və bu, əlbəttə, artıq heç də zarafatlı deyil. Heynenin cavabı da bundan sonra mümkün olmur.

Lakin biz yadda saxlamalıyıq ki, söhbət Sulyenin bəlkə də zarafatlı olan müqayisəsindən deyil, əlbəttə, daha çox zarafatlı olan Heynenin cavabından gedir. Onda «qızıl buzağı» ifadəsinə toxunmağa haqqımız yoxdur, eyni ifadə Heynenin sözləri üçün şərt olaraq qalır və reduksiya yalnız sonuncu sözlərə aid ola bilər. Əgər biz bu sözləri: «Oh, o, artıq yaşlı olmalıdır», açıb ifadə etsək, onları yalnız təxminən belə əvəz edə bilərik: «Oh, artıq buzağı deyil, artıq böyümüş bir öküzdür». Deməli, Heynenin zarafatı üçün vacib olan, onun «qızıl buzağı»nı artıq metaforik deyil, şəxsi mənada qəbul etməsi, onu pul adamının özünə aid etməsi idi. Əgər bu ikili məna Sulyenin fikrində artıq mövcud olmasaydı!

Amma necə? İndi biz qeyd edirik ki, bu sadələşdirmə Heynenin zarafatını tamamilə məhv etmir, əksinə, onun əsasını toxunulmaz saxlayır. İndi belə səslənir ki, Sulye deyir: «Görün, orada on doqquzuncu əsr qızıl buzağıya necə tapınır!» və Heyne cavab verir: «Oh, artıq buzağı deyil, artıq bir öküzdür». Və bu sadələşdirilmiş formada bu, hələ də bir zarafatdır. Lakin Heynenin sözlərinin başqa bir sadələşdirilməsi mümkün deyil.

Təəssüf ki, bu gözəl nümunə çox mürəkkəb texniki şərtlər ehtiva edir. Biz onunla heç bir aydınlaşmaya nail ola bilmərik, ona görə də onu tərk edirik və əvvəlki ilə daxili qohumluq hiss etdiyimizi güman etdiyimiz başqa bir nümunə axtarırıq.

Bu, Qalisiyada yəhudilərin hamama getməkdən çəkinməsini nəzərdə tutan «hamam zarafatlarından» biri olsun. Biz nümunələrimizdən zadəganlıq fərmanı tələb etmirik, onların mənşəyini soruşmuruq, yalnız onların qabiliyyətinə, bizi güldürməyə qadir olub-olmadıqlarına və nəzəri marağımıza layiq olub-olmadıqlarına baxırıq. Lakin yəhudi zarafatları məhz bu iki tələbə ən yaxşı şəkildə cavab verir.

İki yəhudi hamamın yaxınlığında qarşılaşır. «Bir hamam aldın?» – biri soruşur. «Necə?» – digəri cavab verir, «bir hamam çatışmırmı?»

Bir zarafat haqqında ürəkdən gülürsənsə, onun texnikasını araşdırmaq üçün ən uyğun əhval-ruhiyyədə deyilsən. Buna görə də bu təhlillərə nüfuz etmək bir qədər çətinlik yaradır. «Bu, komik bir yanlış anlaşılmadır» — deyə fikrimizə gəlir. — Yaxşı, bəs bu zarafatın texnikası necədir? — Aydındır ki, «almaq» sözünün iki mənada işlədilməsidir. Biri üçün «almaq» rəngini itirmiş köməkçi sözdür; digəri üçün isə mənası zəifləməmiş feildir. Deməli, eyni sözün «dolu» və «boş» almaq hallarından biri (II qrup, f). «Hamam almaq» ifadəsini ona bərabər, daha sadə olan «hamam etmək» ifadəsi ilə əvəz etsək, zarafat yox olur. Cavab artıq uyğun gəlmir. Deməli, zarafat yenə də «hamam almaq» ifadəsinə bağlıdır.

Tamamilə düzgündür, lakin görünür ki, bu halda da reduksiya yanlış yerdən başlayıb. Zarafat sualda deyil, cavabda, yəni əks-sualdadır: «Necə yəni? Biri əskikdir?» Bu cavab, mənasını pozmadan edilən heç bir genişləndirmə və ya dəyişikliklə zarafatından məhrum edilə bilməz. Həmçinin belə bir təəssüratımız var ki, ikinci yəhudinin cavabında hamamın nəzərdən qaçırılması, «almaq» sözünün yanlış anlaşılmasından daha əhəmiyyətlidir. Amma burada da hələ aydın görmürük və üçüncü nümunə axtarmaq istəyirik.

Yenə bir yəhudi zarafatıdır, lakin yalnız əlavə hissəsi yəhudi xarakterlidir, nüvəsi isə ümumi insani xarakter daşıyır. Şübhəsiz ki, bu nümunənin də arzuolunmaz mürəkkəbliklər var, lakin xoşbəxtlikdən, indiyədək bizə aydın görməyə mane olan mürəkkəbliklər deyil.

«Yoxsullaşmış bir adam yoxsulluğuna dair çoxlu təminat verərək dövlətli bir tanışından 25 qulden borc alıb. Elə həmin gün xeyirxahı onu restoranda mayonezli qızılbalıq qabının qarşısında görür. Onu qınayır: „Necə, məndən pul borc alırsınız, sonra da mayonezli qızılbalıq sifariş edirsiniz? Pulumu bunun üçün işlətmisiniz?“ — „Sizi başa düşmürəm“, — deyə günahlandırılan cavab verir, „pulum olmayanda mayonezli qızılbalıq yeyə bilmirəm, pulum olanda yeməyə haqqım yoxdur. Bəs onda mən mayonezli qızılbalığı nə vaxt yeməliyəm?“»

Burada artıq ikimənalılıqdan əsər-əlamət yoxdur. «Mayonezli qızılbalıq» ifadəsinin təkrarlanması da zarafatın texnikasını ehtiva edə bilməz, çünki bu, eyni materialın «təkrar istifadəsi» deyil, məzmunun tələb etdiyi eyni şeyin həqiqi təkrarıdır. Bu təhlildən sonra bir müddət çaşqın qala bilərik, bəlkə də bizi güldürən bu hekayənin zarafat xarakterini inkar etmək üçün bəhanə axtarmaq istəyəcəyik.

Kasıbın cavabı haqqında başqa nə diqqətəlayiq şey söyləmək olar? Ona çox gözə çarpan şəkildə məntiqi xarakter verilmişdir. Lakin haqsız yerə: cavab məntiqsizdir. Kişi, özünə borc verilmiş pulu dadlı yemək üçün istifadə etdiyi iddiasına qarşı müdafiə olunur və haqlı görünərək — bəs onda nə vaxt qızılbalıq yeməyə haqqı olduğunu soruşur. Amma bu, tamamilə düzgün cavab deyil; pul verən ona qarşı, pulu borc aldığı həmin gündə qızılbalığı özünə rəva gördüyünü ittiham etmir, əksinə, onun vəziyyətinin belə dadlı yeməkləri düşünməyə ümumiyyətlə haqqı olmadığını ona xatırladır. Yoxsullaşmış bonvivan, bu ittihamın yeganə mümkün mənasını nəzərə almadan, sanki ittihamı yanlış başa düşmüş kimi, başqa bir şeyə cavab verir.

Əgər cavabın ittihamın mənasından yayınmasında məhz bu zarafatın texnikası gizlənirsə? Onda, biz qohum hesab etdiyimiz iki əvvəlki nümunədə də belə bir mövqe dəyişikliyi, psixi vurğunun yerdəyişməsi sübut edilə bilər.

Bax, bu sübut tamamilə asanlıqla alınır və həqiqətən də bu nümunələrin texnikasını üzə çıxarır. Sulye, Heyneni XIX əsrdə cəmiyyətin «qızıl buzağı»ya elə bir vaxtlar yəhudi xalqının səhrada etdiyi kimi tapındığı barədə xəbərdar edir. Heynenin cavabı təxminən belə olmalı idi: «Bəli, insan təbiəti belədir; minilliklər onun heç nəyi dəyişməyib», və ya hər hansı digər təsdiqedici bir şey. Lakin Heyne cavabında qaldırılan fikirdən yayınır, ona ümumiyyətlə cavab vermir, «qızıl buzağı» ifadəsinin qabiliyyətli olduğu ikili mənanı, yan yol tutmaq üçün istifadə edir, ifadənin bir tərkib hissəsini, «buzağı»nı götürür və sanki Sulyenin sözlərindəki vurğu bu sözə düşmüş kimi cavab verir: «Oh, artıq buzağı deyil» və s.²¹

Yayınma hamam zarafatında daha aydındır. Bu nümunə qrafik təsvir tələb edir: Birinci soruşur: «Hast du genommen ein BAD?» («Bir HAMAM aldın?»). Vurğu «hamam» elementində dayanır.

İkinci elə cavab verir ki, sanki sual belə olub: «Hast du GENOMMEN ein Bad?» («Bir hamam ALDIN?»).

«Bir hamam aldın?» ifadəsi yalnız bu vurğunun yerdəyişməsinə imkan verməlidir. Əgər belə olsaydı: «Yuyundun?» onda hər hansı bir yerdəyişmə qeyri-mümkün olardı. Zarafatsız cavab onda belə olardı: «Yuyundun? Nə nəzərdə tutursan? Bilmirəm, bu nədir.» Lakin zarafatın texnikası «hamam»dan «almaq»a vurğunun yerdəyişməsindədir.

Gəlin ən təmiz nümunəyə — «mayonezli qızılbalığa» qayıdaq. Onun yeni tərəfləri bizi müxtəlif istiqamətlərdə məşğul edə bilər. Əvvəlcə burada üzə çıxarılan texnikaya bir ad verməliyik. Mən onu «yerdəyişmə» adlandırmağı təklif edirəm, çünki onun mahiyyəti düşüncə axınının sapdırılması, psixi vurğunun başlanğıc mövzudan fərqli bir mövzuya köçürülməsidir. Sonra isə bizə yerdəyişmə texnikasının zarafat ifadəsi ilə olan əlaqəsini araşdırmaq düşür. Bizim nümunəmiz (mayonezli qızılbalıq) bizə göstərir ki, yerdəyişmə zarafatı dəqiq söz ifadəsindən yüksək dərəcədə asılı deyil: o, sözə deyil, fikir gedişinə bağlıdır. Onu aradan qaldırmaq üçün cavabın mənasını saxlayaraq sözləri əvəz etmək bizə fayda vermir. Reduksiya yalnız fikir gedişini dəyişdirdiyimiz və dadsevəni zarafatın variantında yayındığı irada birbaşa cavab verdirdiyimiz təqdirdə mümkündür. Reduksiya olunmuş variant belə olardı: «Mənə ləzzət verən şeydən imtina edə bilmərəm, bunun üçün pulu haradan götürdüyüm isə mənim üçün fərqsizdir. Mənə pul borc verdikdən sonra bu gün məhz mayonezli qızılbalıq yeməyimin izahı budur.» — Lakin bu, artıq zarafat deyil, sinizm olardı.²²

Bu zarafatı mənasına görə ona çox yaxın olan bir zarafatla müqayisə etmək öyrədici olar: İçkiyə düşkün olan bir kişi kiçik bir şəhərdə dərs verməklə dolanışını təmin edir. Onun pis vərdişi tədricən məlum olur və nəticədə şagirdlərinin çoxunu itirir. Bir dostuna onu islah olmağa çağırmaq həvalə olunur. «Baxın, əgər içkini buraxmaq istəsəydiniz, şəhərdə ən gözəl dərs sifarişləri ala bilərdiniz. Elə isə bunu edin.» — «Siz məni kim hesab edirsiniz?» cavabı hiddətlə verilir. «Mən içkiyə pul qazanmaq üçün dərs verirəm; içkini buraxmağım üçün dərs almağımı istəyirsiniz!»

Həmin zarafat da «Lachs mit Mayonnaise» (Mayonezli qızılbalıq) nümunəsində diqqətimizi çəkən məntiqi görünüşü daşıyır, lakin artıq yerdəyişmə zarafatı deyil. Cavab birbaşa verilir. Orada gizlədilən sinizm burada açıq şəkildə etiraf olunur. — «Mənim üçün əsas məsələ içkidir.» Bu zarafatın texnikası əslində olduqca kasıbdır və onun təsirini izah edə bilməz; bu texnika yalnız eyni materialın yenidən sıralanmasından, daha dəqiq desək, içki ilə dərs vermə və ya dərs alma arasındakı vasitə və məqsəd münasibətinin tərsinə çevrilməsindən ibarətdir. Reduksiyada bu məqamı ifadədə artıq vurğulamadığım an, zarafatı silmiş oluram, məsələn, belə: «Bu nə qədər də mənasız tələbdir? Mənim üçün əsas məsələ içkidir, dərs deyil. Dərs mənim üçün yalnız içməyə davam etmək vasitəsidir.» Deməli, zarafat həqiqətən ifadədən asılı idi.

Hamam zarafatında zarafatın sözün ifadəsindən (Hast du genommen ein Bad?) asılılığı aydın görünür və ifadənin dəyişdirilməsi zarafatın ləğv olunmasına gətirib çıxarır. Burada texnika daha mürəkkəbdir, ikimənalılıq (f yarımnövündən) və yerdəyişmənin birləşməsidir. Sorğunun ifadəsi ikimənalılığa imkan verir və zarafat cavabın sorğu verən tərəfin nəzərdə tutduğu məna ilə deyil, ikincil məna ilə əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranır. Buna uyğun olaraq, ifadədəki ikimənalılığı qoruyub saxlayan, lakin yalnız yerdəyişməni geri qaytararaq zarafatı ləğv edən bir reduksiya tapmağa qadirik: «Hast du genommen ein Bad?» — «Nə götürmüş olmalıyam? Bir hamam? Bu nədir?» Lakin bu artıq zarafat deyil, əksinə, qərəzli və ya oyun-zarafat xarakterli şişirtmədir.

Heynenin «qızıl buzağı» haqqındakı zarafatında ikimənalılıq çox oxşar rol oynayır. O, cavabın, «Mayonezli qızılbalıq» zarafatında ifadənin sözünə istinad etmədən baş verən, irəli sürülmüş fikir gedişindən yayınmasına imkan verir. Reduksiya halında Souliesin sözləri və Heynenin cavabı təxminən belə olardı: «Cəmiyyətin bu adamın ətrafında, sırf varlı olduğu üçün, necə dolandığını görmək qızıl buzağıya tapınmanı canlı xatırladır.» Heyne isə: «Onun varlığına görə bu qədər təriflənməsini ən pis hesab etmirəm. Amma siz mənə onun varlığına görə axmaqlığının bağışlanmasını kifayət qədər vurğulamırsınız.» Beləliklə, ikimənalılığı saxlamaqla yerdəyişmə zarafatı ləğv edilmiş olardı.

Bu məqamda biz, bu incə fərqləndirmələrin bir-birinə bağlı olan şeyləri parçalamağa çalışdığı ittihamına hazır olmalıyıq. Hər ikimənalılıq fikir gedişinin bir mənanı digərinə yönəltməsinə, yəni yerdəyişməyə səbəb olmurmu? Biz: «ikimənalılıq» və «yerdəyişmə»nin zarafat texnikasının tamamilə fərqli iki tipinin nümayəndələri kimi qəbul edilməsinə razı olmalıyıq? Yaxşı, «ikimənalılıq» ilə «yerdəyişmə» arasında əlaqə həqiqətən mövcuddur, lakin bu əlaqə bizim zarafat texnikalarına aid fərqləndirməmizlə heç bir əlaqəyə malik deyil. İkimənalılıqda zarafat, dinləyiciyə — bir qədər məcburiyyətlə — yerdəyişməyə bərabər tutula bilən bir fikirdən digərinə keçid tapmağa imkan verən, çoxsaylı yozuma qabiliyyətli sözdən başqa heç nə ehtiva etmir. «Yerdəyişməli zarafat»də isə zarafatın özü belə bir yerdəyişmənin həyata keçirildiyi bir fikir axarını ehtiva edir; burada yerdəyişmə zarafatı yaradan işə aiddir, onun başa düşülməsi üçün zəruri olan işə yox. Əgər bu fərq bizə aydın görünmürsə, reduksiya cəhdlərimizdə bu fərqi gözümüzün önündə aydın şəkildə canlandırmaq üçün heç vaxt uğursuzluğa uğramayan bir vasitəyə malikik. Lakin həmin etiraza heç bir dəyər verməmək istəmirik. Bu etiraz bizi, zarafatın yaranması zamanı baş verən psixi prosesləri (zarafat işini) zarafatın qəbul edilməsi zamanı baş verən psixi proseslərlə (başa düşmə işi ilə) qarışdırmamalı olduğumuz barədə xəbərdar edir. Yalnız birincilər bizim cari araşdırmamızın mövzusudur.

Yerdəyişmə texnikasının başqa nümunələri də varmı? Onları tapmaq asan deyil. Bizim nümunəmizdə çox önə çıxarılan məntiqdən məhrum olan tamamilə təmiz bir nümunə aşağıdakı zarafatdır: Bir at taciri müştərisinə minik atını tövsiyə edir: «Əgər siz bu atı alıb səhər saat 4-də minsəniz, saat 6:30-da Pressburqda olacaqsınız.» — «Səhər saat 6:30-da Pressburqda mən nə edəcəyəm?»²³,²⁴

Burada yerdəyişmə şübhəsiz, çox açıqdır. Tacir kiçik şəhərə erkən çatmağı açıq şəkildə yalnız atın qabiliyyətini bir nümunə üzərində sübut etmək məqsədilə qeyd edir. Müştəri heyvanın qabiliyyətini — ki, bunu daha sonra şübhə altına almır — nəzərə almır və yalnız nümunə kimi seçilmiş məlumatlara toxunur. Bu zarafatın reduksiyasını verməyin çətinliyi yoxdur.

Başqa bir nümunə — texnikası olduqca qaranlıq olsa da, yenə də yerdəyişməli ikimənalılığa ayrışdırıla bilən nümunə — daha çox çətinlik yaradır. Zarafat bir şadxenin (yəhudi nikah vasitəçisinin) bəhanəsindən söz açır, deməli, bizi hələ dəfələrlə məşğul edəcək bir qrupa aiddir.

Nikah vasitəçisi (şadxen) namizədi əmin etmişdi ki, qızın atası artıq sağ deyil. Nişandan sonra atasının hələ sağ olduğu və həbs cəzasını çəkdiyi məlum olur. Namizəd vasitəçiyə irad bildirir. «Yaxşı,» deyir o, «mən sizə nə demişdim? Axı bu həyatdırmı?»

İkimənalılıq «həyat» sözündədir, yerdəyişmə isə ondan ibarətdir ki, vasitəçi sözün «ölüm»ün əksi kimi başa düşülən adi mənasından, «Bu həyat deyil» ifadəsindəki mənasına keçir. O, həmin vaxtkı ifadəsini sonradan iki mənalı kimi izah edir, baxmayaraq ki, çoxmənalılıq məhz burada olduqca uzaqdır. Bu dərəcədə texnika «qızıl buzağı» və «hamam» zarafatlarındakına bənzəyir. Lakin burada texnikanın başa düşülməsini pozan, öz üstünlüyü ilə diqqəti çəkən başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır. Demək olar ki, bu zarafat «səciyyələndirici» zarafatdır; o, nikah vasitəçisinə xas olan yalançı həyasızlıq və cəld cavabın qarışığını bir nümunə ilə nümayiş etdirməyə çalışır. Biz eşidəcəyik ki, bu yalnız zarafatın ön tərəfi, vitrinidir; onun mənası, yəni məqsədi başqadır. Onun təhlilini də sonraya saxlayırıq.

Bu mürəkkəb və təhlili çətin nümunələrdən sonra, tamamilə saf və şəffaf bir «yerdəyişmə zarafatı» nümunəsini tanıya bilməyimiz bizə yenidən qaneedici olacaq. Bir dilənçi varlı barona Ostendə səyahət üçün dəstək istəyən xahişini çatdırır; həkimlər ona sağlamlığını bərpa etmək üçün dəniz vannalarını tövsiyə etmişlər. «Yaxşı, sizə bir az pul verəcəyəm,» deyir varlı adam, «amma mütləq Ostendə getməlisinizmi, dəniz kurortlarının ən bahalısına?» — «Cənab baron,» cavab verir dilənçi, «sağlamlığım üçün heç nə mənə çox bahalı deyil.» — Əlbəttə, düzgün mövqe, amma dilənçi üçün düzgün deyil. Cavab varlı adamın mövqeyindən verilib. Dilənçi elə davranır ki, sanki sağlamlığı üçün qurban verməli olduğu pul öz puludur, sanki pul və sağlamlıq eyni şəxsi maraqlandırır.

İndi yenidən çox öyrədici olan «mayonezli qızılbalıq» nümunəsinə qayıdaq. O da bizə məntiqi işin diqqət çəkən miqdarının göründüyü bir ön tərəf göstərirdi və təhlil vasitəsilə öyrəndik ki, bu məntiq bir düşünmə səhvini, yəni fikrin yerdəyişməsini örtməli idi. Buradan, baxmayaraq ki, yalnız ziddiyyət əlaqəsi yolu ilə, tam əksinə, bir mənasızlığı, bir axmaqlığı açıq-aşkar nümayiş etdirən digər zarafatlara xatırlaya bilərik. Bu zarafatların texnikasının nədən ibarət ola biləcəyini maraqla gözləyəcəyik.²⁵

Qrupun ən güclü və eyni zamanda ən təmiz nümunəsini əvvəldə təqdim edirəm. Bu da yenə bir yəhudi zarafatıdır.

İtsiq artilleriyaya işə qəbul edilmişdir. O, aydın ki, ağıllı bir oğlandır, lakin itaətsizdir və xidmətə maraq göstərmir. Ona yaxşı münasibət bəsləyən komandirlərindən biri onu bir kənara çəkir və ona deyir: «İtsiq, sən bizə yaramırsan. Sənə bir məsləhət verəcəyəm: Özünə bir top al və müstəqil ol».

Göründüyü kimi gülünə biləcəyimiz bu məsləhət açıq-aşkar mənasızlıqdır. Axı satılan toplar yoxdur və tək bir şəxs müdafiə qüvvəsi olaraq müstəqil ola, təbiri caizsə, «yerləşə» bilməz. Lakin bu məsləhətin sadəcə mənasızlıq deyil, əksinə, zarafatlı bir mənasızlıq, üstün bir zarafat olduğu barədə bizdə bir an belə şübhə qalmamalıdır. Deməli, mənasızlıq necə zarafata çevrilir?

Uzun uzadıya düşünməyimizə ehtiyac yoxdur. Girişdə müəlliflərin müzakirələrindən irəli gələn işarələrdən belə zarafatlı mənasızlıqlarda bir mənanın gizləndiyini və bu mənanın mənasızlıq içərisində mənasızlığı zarafata çevirdiyini təxmin edə bilərik. Bizim nümunədəki mənanı tapmaq asandır. Artillerist İtsiqə mənasız məsləhət verən zabit, sadəcə İtsiqə özünün nə qədər axmaq davrandığını göstərmək üçün axmaqlıq edir. O, İtsiqi təqlid edir. «Sənə indi elə bir məsləhət verəcəyəm ki, o, sənin qədər axmaqdır». O, İtsiqin axmaqlığına uyğunlaşır və onu, İtsiqin istəklərinə cavab verməli olan bir təklifin əsasına çevirərək, ona aydınlıq gətirir; çünki İtsiqin öz topu olsaydı və müharibə sənətini öz hesabına idarə etsəydi, onun ağlı və şöhrətpərəstliyi ona necə xeyir verərdi! O, topu necə saxlayar və digər top sahibləri ilə rəqabətə tab gətirmək üçün onun mexanizmi ilə tanış olardı!

Bu nümunənin təhlilini, mənasızlıq zarafatının daha qısa və sadə, lakin daha az açıq-aşkar bir halında mənasızlığın eyni mənasını sübut etmək üçün dayandırıram.

«Heç vaxt doğulmamaq, ölümlü insan uşaqları üçün ən yaxşısı olardı». «Amma», «Fliegende Blätter» jurnalının müdrikləri əlavə edirlər, «100.000 insandan bu, demək olar ki, heç kimin başına gəlmir».

Qədim hikmətli sözə edilən müasir əlavə açıq-aşkar mənasızlıqdır və görünüşdə ehtiyatlı olan «demək olar ki» ifadəsi ilə daha da axmaqlaşır. Lakin o, ilk cümləyə şübhəsiz doğru bir məhdudiyyət kimi bağlanır və bizim gözümüzü aça bilər ki, hörmətlə dinlənilən o hikmət də mənasızlıqdan çox da yaxşı deyil. Heç vaxt doğulmamış şəxs, ümumiyyətlə, insan uşağı deyil; onun üçün yaxşı və ən yaxşı şey yoxdur. Deməli, zarafatdakı mənasızlıq, artillerist İtsiq nümunəsində olduğu kimi, başqa bir mənasızlığın açılması və təsviri üçün xidmət edir.

Burada üçüncü bir nümunə əlavə edə bilərəm; onun məzmunu, tələb etdiyi ətraflı təqdimata layiq olmasa da, məhz mənasızlığın zarafatda başqa bir mənasızlığın təsviri üçün istifadəsini xüsusilə aydın şəkildə izah edir: Səyahət etməli olan bir kişi, qızını bir dostuna etibar edir və ondan yoxluğunda qızının namusunu qorumağı xahiş edir. Aylar sonra geri qayıdır və qızının hamilə olduğunu görür. Təbii ki, dostuna irad tutur. Dostu bu bədbəxt hadisəni, iddia etdiyinə görə, izah edə bilmir. «Qızın harada yatmışdı?» — deyə nəhayət ata soruşur. — «Oğlumla eyni otaqda.» — «Amma mən səndən qızımı qorumağı bu qədər xahiş etdikdən sonra, onu necə oğlunla eyni otaqda yatmağa qoydun?» — «Onların arasında şirmə var idi. Bir tərəfdə qızının yatağı, digər tərəfdə oğlumun yatağı, ortada isə şirmə dururdu.» — «Bəs o, şirmənin ətrafından keçibsə?» — «Bundan başqa», — digəri fikrə dalaraq deyir. «Belə olsaydı, mümkün olardı.»

Digər keyfiyyətlərinə görə olduqca aşağı səviyyəli olan bu zarafat nümunəsindən reduksiyaya (sadələşdirməyə) ən asan şəkildə keçirik. Bu reduksiya açıq-aşkar belə olardı: Mənə irad tutmağa haqqın yoxdur. Necə bu qədər axmaq ola bilərsən ki, qızını gənc bir kişinin daimi cəmiyyətində yaşamalı olduğu bir evə verirsən? Belə şəraitdə bir qızın namusuna kənar birinin cavabdeh ola biləcəyini düşünmək sanki mümkün deyil! Deməli, dostun görünən axmaqlığı da burada yalnız atanın axmaqlığının əksidir. Reduksiya vasitəsilə zarafat nümunəsindəki axmaqlığı və onunla birlikdə zarafat nümunəsinin özünü aradan qaldırmışıq. «Axmaqlıq» elementindən isə qurtula bilməmişik; o, mənası reduksiya olunmuş cümlənin kontekstində başqa bir yer tapır.

İndi top haqqındakı zarafat nümunəsinin reduksiyasını da sınaya bilərik. Zabit belə deməli idi: «İtsiq, bilirəm, sən ağıllı bir iş adamısan. Amma sənə deyirəm ki, hər kəsin öz başına və digərinə qarşı işlədiyi biznes həyatında olduğu kimi, hərbi sahədə də belə getməyin mümkün olmadığını başa düşməmək böyük axmaqlıqdır. Hərbi sahədə tabe olmaq və birgə fəaliyyət göstərmək lazımdır.»

Deməli, indiyə qədərki mənasız zarafat nümunələrinin texnikası həqiqətən də, başqa bir axmaqlığın və mənasızlığın təsvirini, nümayişini məqsəd tutan bir axmaqlığın, mənasızlığın yaradılmasından ibarətdir.

Zarafat nümunəsi texnikasında məntiqsizliyin istifadəsi hər dəfə bu mənanı daşıyırmı? Burada təsdiqedici mənada cavab verən daha bir nümunə var: Fokion bir dəfə çıxışından sonra alqışlandığı zaman, dostlarına tərəf dönərək soruşdu: «Mən nə axmaqlıq dedim?»

Bu sual məntiqsiz səslənir. Amma biz onun mənasını dərhal başa düşürük. «Bu axmaq camaata xoş gələ biləcək nə dedim? Əslində mən alqışlardan utanc duymalıyam; əgər axmaqlara xoş gəlibsə, deməli, o, çox da ağıllı olmamalıdır.»

Lakin digər nümunələr bizə göstərə bilər ki, məntiqsizlik zarafat nümunəsi texnikasında çox vaxt, başqa bir mənasızlığın təsviri məqsədinə xidmət etmədən istifadə olunur.

Məlum bir universitet müəlliminə, az cazibədar olan ixtisas sahəsini zarafatlarla bol-bol ədviyyələndirməyə adət etmiş şəxsə, artıq yaşlı ikən ona nəsib olan ən kiçik uşağının doğulması münasibətilə təbrik edilir. «Bəli,» – o, təbrik edənlərə cavab verir, – «insan əllərinin nələri bacarması heyrətamizdir.» – Bu cavab tamamilə mənasız və yerində deyil kimi görünür. Uşaqlar, insan əlinin işinə tam əks olaraq, həqiqətən Allahın neməti adlandırılır. Lakin tezliklə bizə bu cavabın əslində mənası olduğu, üstəlik, bu mənanın ədəbsiz bir məna olduğu yadımıza düşür. Xoşbəxt atanın, başqa bir şeyi və ya başqa şəxsləri axmaq adlandırmaq üçün özünü axmağa vurmaq istədiyi barədə heç bir söz gedə bilməz. Görünüşcə mənasız olan bu cavab bizə, müəlliflərin demək istədiyi kimi, təəccüblü, heyrətləndirici təsir edir. Biz müəlliflərin belə zarafatların bütün təsirini «təəccüb və aydınlanma» arasındakı dəyişmədən irəli gəlməsi kimi izah etdiklərini eşitmişik. Bu barədə fikrimizi sonradan bildirməyə çalışacağıq; biz yalnız bu zarafatın texnikasının belə heyrətləndirici, mənasız şeylərin quraşdırılmasından ibarət olduğunu vurğulamaqla kifayətlənirik.

Bu axmaqlıq zarafatları arasında Lixtenberqin bir zarafatı tamamilə xüsusi yer tutur.

O, pişiklərin dərisində, məhz gözlərinin olduğu yerdə iki deşiyin kəsildiyinə təəccüb edir. Öz-özlüyündə aydın olan bir şeyə, əslində yalnız eyniliyin açılmasından ibarət olan bir şeyə təəccüb etmək, şübhəsiz, axmaqlıqdır. Bu, Micheletnin («Qadın» əsərində) ciddi niyyətlə söylədiyi bir nidanı xatırladır; yaddaşıma görə, təxminən belədir: Təbiət nə qədər gözəl təşkil edib ki, uşaq dünyaya gələn kimi, ona qayğı göstərməyə hazır olan bir ananı tapır! Micheletnin cümləsi həqiqi axmaqlıqdır, lakin Lixtenberqin cümləsi, arxasında bir şeyin dayandığı bir məqsəd üçün axmaqlıqdan istifadə edən zarafatdır. Nə? Bunu biz, əlbəttə, bu anda deyə bilmərik.

Biz artıq nümunələrin iki qrupunda öyrənmişik ki, zarafat işi, zarafatlı ifadənin yaradılması üçün texniki vasitə kimi normal düşüncədən sapmalardan, yerdəyişmədən və mənasızlıqdan istifadə edir. Digər düşüncə səhvlərinin də eyni tətbiqi tapa biləcəyini gözləmək, şübhəsiz ki, əsaslıdır. Həqiqətən, bu cür bir neçə nümunə göstərmək olar: Bir cənab qənnadı mağazasına girib bir tort istəyir; lakin onu tezliklə geri gətirir və əvəzinə bir stəkan likör istəyir. Likörü içib ödəniş etmədən getmək istəyir. Mağaza sahibi onu saxlayır. «Məndən nə istəyirsiniz?» – «Likörün pulunu ödəməlisiniz.» – «Onun əvəzinə sizə tortu vermişdim ki.» – «Siz onu da ödəməmisiniz.» – «Mən onu da yeməmişəm.»

Bu kiçik hekayə də məntiq görünüşünü nümayiş etdirir; biz onu düşüncə səhvi üçün münasib fasad kimi artıq tanıyırıq. Səhv açıq şəkildə ondadır ki, hiyləgər müştəri tortun geri qaytarılması ilə likörün götürülməsi arasında mövcud olmayan bir əlaqə qurur. Əslində vəziyyət iki prosesə bölünür ki, bunlar satıcı üçün bir-birindən asılı deyil, yalnız onun öz niyyətində əvəzetmə münasibətində dayanır. O, əvvəlcə tortu götürüb geri qaytarıb, ona görə heç nə borclu deyil, sonra likörü götürür və onun pulunu ödəməli olur. Demək olar ki, müştəri «əvəzinə» münasibətini ikimənalı tətbiq edir; daha düzgün desək, o, ikimənalılıq vasitəsilə mahiyyətcə əsassız bir əlaqə qurur.²⁶

İndi o qədər də əhəmiyyətsiz olmayan bir etirafı etmək üçün fürsət yaranıb. Biz burada nümunələr üzərində zarafatın texnikasını araşdırırıq və seçdiyimiz nümunələrin həqiqətən doğru zarafatlar olduğundan əmin olmalıyıq. Lakin vəziyyət belədir ki, bir sıra hallarda müvafiq nümunənin zarafat adlandırılıb-adlandırıla bilməyəcəyi barədə tərəddüd edirik. Araşdırma belə bir meyar ortaya qoymamışdan əvvəl əlimizdə heç bir meyar yoxdur; dil işlənişi etibarsızdır və özünün haqlılığına görə yoxlanılmaya ehtiyac duyur; qərarda biz yalnız müəyyən bir «hiss»ə arxa çıxa bilərik ki, bunu da qərarlarımızın hələ dərkimizə açıq olmayan müəyyən meyarlar əsasında baş verdiyi kimi şərh edə bilərik. Bu «hiss»ə istinadı kifayət qədər əsaslandırma kimi təqdim edə bilmərik. Sonuncu nümunədə isə onu zarafat, məsələn, sofistik zarafat kimi təqdim edə bilərikmi, yoxsa sadəcə sofizm saymalıyıq — bu barədə şübhə etməli olacağıq. Biz hələ zarafatın xarakterinin nədən ibarət olduğunu bilmirik.

Əksinə, bir növ tamamlayıcı düşüncə səhvini göstərən növbəti nümunə şübhəsiz zarafatdır. Bu da yenə bir nikah vasitəçisi hekayəsidir: Şadxen özünün təklif etdiyi qızı gənc kişinin iradlarına qarşı müdafiə edir. «Qaynana mənə xoş gəlmir», – deyir o, – «o, bədxasiyyət, axmaq bir adamdır.» – «Siz ki qaynana ilə evlənmirsiniz, qızı istəyirsiniz.» – «Bəli, amma artıq cavan deyil, üzü də elə gözəl deyil.» – «Bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur; əgər o, gənc və gözəl deyilsə, sizə daha çox sadiq qalacaq.» – «Pul da çox deyil.» – «Kim puldan danışır? Siz ki pulla evlənmirsiniz? Siz ki arvad istəyirsiniz!» – «Amma onun da donqarı var!» – «Bəs nə istəyirsiniz? Qoy heç bir nöqsanı olmasın!»

Əslində söhbət artıq cavan olmayan, çirkin, az cehizli, xoşagəlməz anası olan və üstəlik ağır eybəcərliyi (donqarı) olan bir qızdan gedir. Bunlar, şübhəsiz, evlənməyə həvəsləndirən şərait deyil. Nikah vasitəçisi bu nöqsanların hər birində hansı baxış nöqtəsindən onunla barışmaq olacağını göstərməyi bilir; bağışlanması qeyri-mümkün donqarı isə hər insana göz yumulmalı yeganə nöqsan kimi qələmə verir. Yenə də sofizmə xas olan və düşünmə səhvini ört-basdır etməli olan məntiq görünüşü mövcuddur. Qızda açıq-aydın yalnız nöqsanlar var: bir neçə nöqsan ki, onlara göz yumaq olar və bir nöqsan ki, onun üstündən gəlinə bilmir; onunla evlənmək olmaz. Nikah vasitəçisi elə davranır ki, sanki hər bir fərdi nöqsan onun bəhanəsi ilə aradan qaldırılıb, halbuki hər nöqsandan dəyərdən düşmənin bir qalığı qalır və bu qalıq növbəti ilə cəmlənir. O, hər amili ayrı-ayrılıqda nəzərə almaqda israr edir və onları cəmdə birləşdirməkdən imtina edir.

Eyni nəzərdən qaçırma başqa bir sofizmin özəyini təşkil edir; bu sofizm çox gülüşə səbəb olub, lakin onun zarafat adlandırılmaq haqqı şübhə doğura bilər.

A B-dən mis qazan borc götürüb və qaytardıqdan sonra B onu məhkəməyə verir, çünki qazanda indi onu yararsız edən böyük bir dəlik görünür. Onun müdafiəsi belədir: «Birincisi, mən B-dən ümumiyyətlə heç bir qazan borc götürməmişəm; ikincisi, qazanda mən onu B-dən götürəndə artıq dəlik var idi; üçüncüsü, mən qazanı bütöv qaytarmışam.» Hər bir etiraz tək-tək götürüldükdə yaxşıdır, amma birgə götürüldükdə bir-birini inkar edirlər. A bir-biri ilə əlaqədə nəzərdən keçirilməli olanı təcrid olunmuş halda ələ alır — tam da nikah vasitəçisinin gəlinin nöqsanlarına yanaşdığı kimi. Belə də demək olar: A yalnız «ya – ya da»nın mümkün olduğu yerə «və» qoyur.

Aşağıdakı nikah vasitəçisi hekayəsində bizə başqa bir sofizm rast gəlir.

Namizəd gəlinin bir ayağının qısa olduğunu və axsadığını irad tutur. Şadxen ona etiraz edir. «Haqsızsınız. Fərz edin ki, siz sağlam, düz ayaqlı bir qadınla evlənirsiniz. Bundan sizə nə fayda var? Bir gün belə əmin deyilsiniz ki, o yıxılmasın, ayağı sınmasın və sonra bütün ömrü boyu şikəst qalmasın. Və sonra ağrılar, həyəcan, həkim hesabı! Amma əgər siz onu götürsəniz, belə bir şey başınıza gələ bilməz; onda sizin əlinizdə hazır iş olur.»

Məntiq görünüşü burada olduqca nazikdir və heç kim artıq «hazır bədbəxtliyə» sadəcə mümkün olan bədbəxtlikdən üstünlük vermək istəməyəcək. Fikir gedişində gizlənən səhv ikinci bir nümunədə, yəni mənim jarqonundan tamamilə təmizləmək istəmədiyim bir hekayədə daha asan şəkildə göstərilə bilər.

Krakovdakı məbəddə böyük ravvin N. oturub şagirdləri ilə birlikdə dua edir. O, gözlənilmədən bir qışqırıq qoparır və narahat şagirdlərin sualına cavab olaraq deyir: «Elə indi Lvovdakı böyük ravvin L. vəfat etdi.» İcma vəfat edənin ardınca yas saxlayır. Növbəti günlər ərzində Lvovdan gələnlərdən ravvinin necə öldüyü, nəyi olduğu soruşulur, lakin onlar bu barədə heç nə bilmirlər, onu tam sağlam-salamat qoyub gəliblər. Nəhayət, tamamilə təsdiqlənir ki, ravvin L. Lvovda ravvin N. onun ölümünü telepatik yolla hiss etdiyi saatda vəfat etməyib, çünki o hələ də yaşayır. Bir yad adam bu fürsətdən istifadə edib Krakov ravvininin bir şagirdini bu hadisə ilə lağa qoyur. «Sizin ravvininizin o vaxt Lvovdakı ravvin L.-nin öldüyünü görməsi böyük biabırçılıq idi. Həmin adam bu gün də həyatdadır.» «Eybi yoxdur,» şagird cavab verir, «Krakovdan Lvova qədər görə bilmək yenə də möhtəşəm idi.»

Burada son iki nümunədə ortaq olan düşüncə səhvi açıq şəkildə etiraf olunur. Fantaziya təsəvvürünün dəyəri reallıq qarşısında qeyri-münasib şəkildə yüksəldilir, imkan demək olar ki, reallıqla bərabərləşdirilir. Krakovu Lvovdan ayıran ərazi boyunca uzaqdan görmə, əgər doğru nəticə vermiş olsaydı, təsirli telepatik nailiyyət olardı, lakin şagird üçün əsas məsələ bu deyil. Ravvinin Lvovda, Krakov ravvininin onun ölümünü elan etdiyi həmin anda vəfat etməsi mümkün ola bilərdi və şagirdin vurğusu müəlliminin nailiyyətinin heyranedici olduğu şərtdən bu nailiyyətə şərtsiz heyranlığa doğru yerini dəyişir. «In magnis rebus voluisse sat est» [Böyük işlərdə istək kifayətdir] oxşar bir mövqeyi təsdiqləyir. Bu nümunədə reallıqdan imkan xətrinə necə üz çevrilirsə, əvvəlkində də nikah vasitəçisi namizədin qarşısına tələb qoyur: qadının qəza nəticəsində axsaq qala bilməsi imkanını qat-qat əhəmiyyətli sayıb nəzərə alsın, halbuki onun həqiqətən axsayıb-axsamaması sualı tamamilə arxa plana keçməlidir. Sofistik düşüncə səhvlərinin bu qrupuna maraqlı başqa bir qrup da qoşulur; burada düşüncə səhvini avtomatik səhv adlandırmaq olar. Bəlkə də bu, sadəcə təsadüfün bir şıltaqlığıdır ki, bu yeni qrupdan gətirəcəyim bütün nümunələr yenə də nikah vasitəçisi hekayələrinə aiddir: «Bir şadxen gəlin barəsində danışmaq üçün yanında öz sözlərini təsdiqləməli olan bir köməkçi gətirib. – Boy-buxunu küknar kimidir, – deyir şadxen. – Küknar kimi, – deyə əks-səda təkrarlayır. – Gözləri də var ki, görmək lazımdır. – Gözlər deyilən budur! – deyə əks-səda təsdiqləyir. – Təhsilli də elədir ki, tayı-bərabəri yoxdur. – Hələ necə təhsilli! – Ancaq bir şey doğrudur, – vasitəçi etiraf edir, – balaca bir donqarı var. – Amma nə donqar! – deyə əks-səda yenə təsdiqləyir.» Digər hekayələr tamamilə analojidir, lakin daha mənalıdır.²⁷

«Bəy gəlinlə tanış olarkən çox xoşagəlməz təəccübə düşür və iradlarını pıçıltı ilə bildirmək üçün vasitəçini kənara çəkir. – Məni bura nə üçün gətirdiniz? – deyə məzəmmətlə soruşur. – O, çirkin və qocadır, çəpgözdür, dişləri pisdir, gözləri də sulanır... – Ucadan danışa bilərsiniz, – vasitəçi sözünü kəsir, – o, həm də kardır.»

«Bəy vasitəçi ilə birlikdə gəlinin evinə ilk dəfə gəlir və onlar salonda ailənin gəlməsini gözləyərkən, vasitəçi ən gözəl gümüş qabların nümayiş olunduğu şüşəli bir dolaba diqqət çəkir. – Oraya baxın, bu əşyalardan bu adamların nə qədər varlı olduğunu görə bilərsiniz. – Amma, – şübhələnən gənc soruşur, – məgər bu gözəl şeylərin yalnız bu münasibətlə, sərvət təəssüratı yaratmaq üçün borc alınmış olması mümkün deyil? – Nə danışırsınız? – deyə vasitəçi rədd edərək cavab verir. – Kim bu adamlara bir şey borc verər!»

Hər üç halda da eyni hadisə baş verir. Bir neçə dəfə ardıcıl olaraq eyni şəkildə reaksiya verən şəxs, növbəti dəfə də, artıq uyğun olmayan və şəxsin niyyətlərinə zidd düşən bir vəziyyətdə belə, ifadənin həmin üsulunu davam etdirir. O, vərdişin avtomatizminə təslim olaraq vəziyyətin tələblərinə uyğunlaşmağı əldən verir. Beləliklə, birinci hekayədəki köməkçi, namizədi təklif olunan gəlinin xeyrinə inandırmaq üçün götürüldüyünü unutur və indiyə qədər gəlinin irəli sürülən üstünlüklərini təkrarlayaraq vəzifəsini layiqincə yerinə yetirdiyi üçün, indi də utancaqlıqla etiraf edilmiş donqarı, kiçiltməli olduğu donqarı da vurğulayır. İkinci hekayədəki vasitəçi gəlinin nöqsan və qüsurlarının sadalanmasına elə heyran qalır ki, siyahını öz bildiyi ilə tamamlayır, baxmayaraq ki, bu, heç şübhəsiz onun vəzifəsi və niyyəti deyil. Üçüncü hekayədə isə nəhayət, gənci ailənin var-dövlətinə inandırmaq şövqü onu o qədər sürükləyir ki, yalnız bir sübut məsələsində haqlı olmaq üçün, bütün səylərini alt-üst edəcək bir şeyi irəli sürür. Hər yerdə avtomatizm, düşünmə və ifadə etmənin məqsədəuyğun dəyişdirilməsinə qalib gəlir.

Bunu başa düşmək asandır, lakin bu üç hekayəni zarafatlı kimi təqdim etdiyimiz kimi, eyni haqla «komik» də adlandırmaq olar — bunu fərq etdikdə çaşqınlıq yaranmalıdır. Psixi avtomatizmin üzə çıxarılması hər cür ifşa, hər cür özünü ələ vermə kimi komikliyin texnikasına aiddir. Burada biz, yan keçməyə çalışdığımız zarafatın komikliyə münasibəti problemi ilə birdən-birə üzləşirik. (Bax: Giriş.) Bu hekayələr yalnız «komik»dirmi, həm də «zarafat» deyilmi? Komiklik burada zarafatla eyni vasitələrlə işləyirmi? Bəs zarafatlılığın xüsusi xarakteri nədədir?

Biz son araşdırdığımız zarafat qrupunun texnikasının «düşünmə səhvləri»nin yerləşdirilməsindən başqa heç nədən ibarət olmadığını möhkəm saxlamalıyıq, lakin bu qrupun araşdırılmasının bizi indiyədək idraka deyil, daha çox qaranlığa apardığını da etiraf etməyə məcburuq. Bununla belə, zarafat texnikalarını daha tam öyrənməklə sonrakı qavrayışlar üçün çıxış nöqtəsi ola biləcək bir nəticəyə gələcəyimizə ümidimizi itirmirik.

Araşdırmağımızı davam etdirmək istədiyimiz növbəti zarafat nümunələri daha yüngül iş verir. Onların texnikası bizə hər şeydən əvvəl tanış olanı xatırladır.

Məsələn, Lixtenberqdən bir zarafat: «Yanvar ayı, yaxşı dostlarımıza arzular təqdim etdiyimiz aydır, digər aylar isə bu arzuların yerinə yetirilmədiyi aylardır.»

Bu zarafatları güclü yox, daha çox incə adlandırmaq olar və onlar az gözə soxulan vasitələrlə işləyir; ona görə onların təsirini əvvəlcə nümunələri çoxaltmaqla gücləndirmək istəyirik.

«İnsan həyatı iki hissəyə bölünür: birinci hissədə ikinci hissəni arzulayırsan, ikinci hissədə isə birinci hissənin geri qayıtmasını arzulayırsan.»

«Təcrübə insanın öyrənmək istəmədiyi şeyi öyrənməsindən ibarətdir» (hər ikisi K. Fişerdən).

Bu nümunələrin bizə əvvəllər işlənmiş, «eyni materialın çoxlu işlədilməsi» ilə fərqlənən qrupu xatırlatması qaçılmazdır. Xüsusilə son nümunə bizi bu sualı irəli sürməyə vadar edəcək: onu burada yeni əlaqədə göstərmək əvəzinə, niyə o qrupa daxil etməmişik? Təcrübə yenə öz sözləri ilə təsvir olunur — həmin yerdə qısqanclığın təsvir olunduğu kimi (müq. səh. 35). Bu qrupa aid edilməyə mən də çox etiraz etməzdim. Amma mənə elə gəlir ki, oxşar xarakterli o biri iki nümunədə eyni sözlərin çoxlu işlədilməsindən daha gözə çarpan və əhəmiyyətli başqa bir cəhət var; burada ikimənalılığa toxunan hər şey çatışmır. Və məhz onu vurğulamaq istərdim ki, burada yeni və gözlənilməz vahid bütövlər yaradılır: təsəvvürlərin bir-biri ilə münasibətləri və anlayışların bir-birinin vasitəsilə, yaxud ortaq üçüncü bir şeyə münasibət yolu ilə təyini. Bu prosesi vahidləşdirmə (Unifizierung) adlandırmaq istərdim; o, açıq-aydın eyni sözlərə bir araya sıxılma yolu ilə sıxlaşdırmaya bənzəyir. Beləliklə, insan həyatının iki yarısı onlar arasında kəşf edilmiş qarşılıqlı münasibətlə təsvir olunur: birincidə ikincini arzulayır, ikincidə isə birincini geri istəyir. Daha dəqiq desək, təsvir üçün bir-birinə çox bənzər iki münasibət seçilib. Münasibətlərin oxşarlığına sözlərin oxşarlığı uyğun gəlir; məhz bu oxşarlıq bizə eyni materialın çoxlu işlədilməsini xatırlada bilərdi (arzulamaq — geri arzulamaq). Lixtenberqin zarafatında yanvar və ona qarşı qoyulan aylar yenə də dəyişdirilmiş bir münasibətlə üçüncü bir şeyə görə səciyyələndirilir: bu, bir ayda alınan və digər aylarda yerinə yetməyən xoş arzulardır. İkimənalılığa yaxınlaşan eyni materialın çoxlu işlədilməsindən fərq burada olduqca aydındır.²⁸

Vahidləşdirmə zarafatının, izahat tələb etməyən gözəl nümunəsi aşağıdakıdır: fransız ode şairi J. B. Russo gələcək nəsillərə ithaf edilmiş ode yazdı (à la postérité); Volter şeirin dəyərinin onu gələcək nəsillərə çatdırmağa heç də haqq vermədiyini düşündü və zarafatla dedi: «Bu şeir öz ünvanına çatmayacaq.» (K. Fişerə görə.)

Son nümunə bizə onu xatırlada bilər ki, «cəld cavab» adlanan zarafatların əsasında məhz vahidləşdirmə dayanır. Cəld cavab əslində müdafiənin hücuma qoşulmasından, «nizənin ucunu çevirməkdən», «eyni sikkə ilə ödəməkdən», yəni hücumla əks hücum arasında gözlənilməz bir vəhdət yaratmaqdan ibarətdir. Məsələn: Çörəkçi irinləyən barmağı olan meyxanaçıya deyir: «Yəqin, bu sənin pivənə düşüb?» Meyxanaçı: «Yox, ancaq sənin çörəklərindən biri dırnağımın altına keçib.» (Überhorst, Das Komische, II, 1900 kitabından.)

Serenissimus (knyaz) öz dövlətini gəzərək səyahət edir və izdihamda öz yüksək şəxsiyyətinə gözə çarpacaq dərəcədə bənzəyən bir adam görür. Əlini yelləyib onu yaxına çağırır ki, soruşsun: «Ananız bir vaxt iqamətgahda xidmət etməyibmi?» — «Xeyr, Zati-aliləri,» cavab gəlir, «amma atam.»

Vürtemberq hersoqu Karl atla gəzintilərinin birində təsadüfən öz işi ilə məşğul olan bir boyaqçıya rast gəlir. «Mənim ağ atımı göy rəngə boyaya bilərsən?» — deyə hersoq ona səslənir və cavab alır: «Əlbəttə, Zati-aliləri, əgər qaynamağa dözə bilsə!»

Bu mükəmməl «cavab zərbəsində» (Retourkutsche) — mənasız sorğuya eyni dərəcədə mümkünsüz şərtlə cavab verən — başqa bir texniki amil də iştirak edir; boyaqçının cavabı belə olsaydı, bu amil olmazdı: «Xeyr, Zati-aliləri; qorxuram ki, ağ at qaynamağa dözməyəcək.»

Vahidləşdirmənin ixtiyarında daha bir, xüsusilə maraqlı texniki vasitə var: «və» bağlayıcısı ilə sıralama. Belə sıralama bağlılıq ifadə edir; biz onu başqa cür başa düşmürük. Məsələn, Heyne «Harz səyahəti»ndə Göttingen şəhərindən danışarkən yazır: «Ümumiyyətlə, Göttingen sakinləri tələbələrə, professorlara, filisterlərə və mal-qaraya bölünür», biz bu vahidləşdirməni Heynenin əlavəsi ilə daha da qabardılan məhz o mənada anlayırıq: «lakin bu dörd təbəqə heç də kəskin şəkildə ayrılmayıb.» Yaxud o, «o qədər latın dili, kötək və coğrafiya» dözməli olduğu məktəbdən söhbət açanda, kötəyin iki dərs fənni arasında orta yerdə dayanması ilə aşkar görünən bu sıralama bizə demək istəyir ki, kötəklə açıq-aydın bildirilən məktəbli baxışını latın dilinə və coğrafiyaya da şamil etməliyik.

Lippsdə «zarafatlı sadalama» («koordinasiya») nümunələri arasında Heynenin «tələbələr, professorlar, filisterlər və mal-qara» sıralamasına ən yaxın olan bu misranı görürük: «Çəngəllə və zəhmətlə anası onu şorbadan çıxardı» (Mit einer Gabel und mit Müh’ zog ihn die Mutter aus der Brüh’); sanki zəhmət də çəngəl kimi bir alətdir, deyə Lipps izahat olaraq əlavə edir. Lakin bizdə belə təəssürat yaranır ki, bu misra heç də zarafat deyil, əlbəttə, çox komikdir, Heynenin sıralaması isə şübhəsiz zarafatdır. Bəlkə sonralar, komiklə zarafatın münasibəti problemindən artıq yan keçməli olmayacağımız zaman bu nümunələri xatırlayarıq.

Hersoq və boyaqçı nümunəsində müşahidə etmişik ki, boyaqçı «Xeyr, qorxuram ki, ağ at qaynamağa dözməyəcək» deyə cavab versəydi, bu, yenə vahidləşdirmə zarafatı olaraq qalardı. Onun cavabı isə belə idi: «Bəli, Zati-aliləri, əgər o, qaynamağa dözə bilsə.» Əslində yerinə düşən «Xeyr»in «Bəli» ilə əvəz olunmasında zarafatın yeni texniki vasitəsi yatır; onun işlədilməsini başqa nümunələrdə izləmək istəyirik.

K. Fişerdə yuxarıda qeyd olunana yaxın olan zarafat daha sadədir: Böyük Fridrix Silezyada ruhlarla ünsiyyətdə olması ilə tanınan bir vaiz barədə eşidir; adamı çağırtdırıb onu belə bir sualla qarşılayır: «Sən ruhları çağıra bilirsən?» Cavab belə olur: «Əmrinizə hazıram, Əlahəzrət, amma onlar gəlmirlər.» Burada tam aydın görünür ki, zarafatın vasitəsi yeganə mümkün «Xeyr»in əksi ilə əvəzlənməsindən başqa bir şey deyil. Bu əvəzləməni həyata keçirmək üçün «Bəli»yə «amma» bağlamaq lazım gəldi ki, «bəli» və «amma» birlikdə mənaca «xeyr»ə bərabər olsun.

Bizim «əksi ilə təsvir» adlandırmaq istədiyimiz bu təsvir üsulu zarafat işinə müxtəlif şəkillərdə xidmət edir. Aşağıdakı iki nümunədə bu, demək olar ki, təmiz şəkildə ortaya çıxır: Heyne: «Bu qadın bir çox cəhətdən Milos Venerasına bənzəyirdi: o da son dərəcə qocadır, onun da dişləri yoxdur və bədəninin sarımtıl səthində bir neçə ağ ləkə var».

Çirkinliyin ən gözəllə üst-üstə düşən cəhətləri vasitəsilə təsviri; bu üst-üstə düşmələr, əlbəttə, yalnız ikimənalı ifadə olunmuş xassələrdən və ya əhəmiyyətsiz təfərrüatlardan ibarət ola bilər. Sonuncusu ikinci nümunəyə aiddir: Lixtenberq: «Böyük dahi».

«O, ən böyük adamların xüsusiyyətlərini özündə birləşdirmişdi, başını Aleksandr kimi əyri tuturdu, Sezar kimi həmişə saçlarında nəsə qurdalayırdı, Leybnits kimi qəhvə içə bilirdi, bir dəfə kreslosunda yaxşıca yerləşəndə isə Nyuton kimi yeməyi-içməyi unudurdu və onu da Nyuton kimi oyatmaq lazım gəlirdi; parikini Dr. Johnson kimi taxırdı və Servantes kimi şalvarının düyməsi həmişə açıq qalırdı».

Əksi ilə təsvirin, ikimənalı sözlərin işlədilməsindən tamamilə imtina edilmiş xüsusilə gözəl bir nümunəsini J. v. Falke İrlandiyaya səfərdən gətirib. Səhnə bir mum fiqurlar kabineti, deyək ki, Madam Tussaud. Burada da bir bələdçi var, yaşlı və gəncdən ibarət bir qrupu fiqurdan fiqura öz izahları ilə müşayiət edir. «Bu, Vellinqton hersoqu və onun atıdır», bundan sonra gənc bir xanım sual verir: «Hansı Vellinqton hersoqudur və hansı onun atıdır?» «Necə istəsəniz, mənim gözəl balam,» cavab belədir, «pulunuzu ödəyirsiniz və seçimi siz edirsiniz.» (Hansı hersoq W.-dur və hansı onun atıdır? — Necə istəyirsinizsə, mənim gözəl qızım, pulunuzu ödəyirsiniz və seçimi siz edirsiniz.) (Həyat xatirələri, səh. 271.)

Bu İrlandiya zarafatının reduksiyası belə səslənərdi: Həyasızlıqdır, bu mum fiqurçuların ziyarətçilərə təklif etməyə cürət etdikləri şey! At ilə atlı bir-birindən seçilmir. (Oyun-zarafat xarakterli şişirtmə.) Və bunun üçün adam yaxşı pulunu verir! Bu qəzəbli söz indi dramatikləşdirilir, kiçik bir hadisə ilə əsaslandırılır, ümumən ziyarətçilərin yerinə ayrıca bir xanım çıxır, atlı fiqur fərdiləşdirilir: bu, İrlandiyada son dərəcə populyar olan Vellinqton hersoqu olmalıdır. Lakin sahibin və ya bələdçinin həyasızlığı — adamların cibindən pul çıxarıb əvəzində onlara heç nə verməməsi — əksi vasitəsilə təsvir olunur: o, özünü vicdanlı tacir kimi göstərən bir nitq söyləyir ki, ona ziyarətçilərin ödənişlə qazandığı hüquqlara hörmətdən vacib heç nə yoxdur. İndi görürük ki, bu zarafatın texnikası heç də sadə deyil: fırıldaqçıya öz vicdanlılığına and içdirmək üçün yol tapıldığına görə zarafat əksi ilə təsvirin bir halıdır; lakin bunu o, ondan tamamilə başqa bir şey tələb olunan məqamda edir — fiqurların oxşarlığını gözlədikləri yerdə ticari etibarlılıqla cavab verir — bu isə yerdəyişmə nümunəsidir. Zarafatın texnikası hər iki vasitənin birləşməsindədir.

Bu nümunədən, üstələmə zarafatları adlandırıla biləcək kiçik bir qrupa keçid uzaq deyil. Onlarda reduksiyada yerinə düşən «Bəli» «Xeyr»lə əvəz olunur, amma məzmununa görə bu «Xeyr» daha da gücləndirilmiş «Bəli»yə bərabər olur, tərs halda da eynilə.

Ziddiyyət, üstələmə ilə təsdiqin yerinə keçir; məsələn, Lessinqin epigramı: «Yaxşı Qalatea! Deyirlər, saçını qaraldır, Halbuki saçı onu alanda da artıq qara idi.»

Yaxud Lixtenberqin məktəb hikmətini bədxah, sözdə müdafiəsi: «Göydə və yer üzündə məktəb hikmətinizin xəyal edə biləcəyindən daha çox şey var», deyə Şahzadə Hamlet təhqiramiz şəkildə demişdi. Lixtenberq bilir ki, bu hökm kifayət qədər sərt deyil, çünki məktəb hikmətinə qarşı irəli sürülə biləcək bütün etirazları nəzərə almır. Buna görə də o, çatışmayan hissəni əlavə edir: «Amma məktəb hikmətində elə şeylər də var ki, nə göydə, nə də yer üzündə rast gəlinir». Onun təsviri, həqiqətən, məktəb hikmətinin Hamletin qınadığı nöqsanı necə kompensasiya etdiyini vurğulayır, lakin bu kompensasiyanın özündə ikinci və daha böyük bir ittiham gizlənir.

Yerdəyişmənin heç bir izini daşımadığı üçün daha da şəffaf olan iki yəhudi zarafatı var, düzdür, kobud tərzdədirlər.

İki yəhudi çimmək barədə danışır. «Mən hər il bir dəfə çimirəm», – deyir biri, «istər ehtiyacım olsun, istərsə də olmasın».

Aydındır ki, o, təmizliyinə dair belə lovğa təminatla özünü məhz natəmizlikdə ifşa edir.

Bir yəhudi digərinin saqqalında qida qalıqlarını görür. «Sənə dünən nə yediyini deyə bilərəm». – «Görək, de». – «Deməli, mərcimək». – «Yanılırsan, srağagün!»

Əksi ilə təsvirə asanlıqla gətirilə bilən gözəl bir üstələmə zarafatı da aşağıdakıdır: Kral öz lütfkarlığı ilə cərrahiyyə klinikasına baş çəkir və professoru bir ayağın amputasiyası zamanı tapır; o, əməliyyatın ayrı-ayrı mərhələlərini kral razılığını bildirən uca səsli sözlərlə müşayiət edir: «Bravo, bravo, əziz gizli müşavir.» Əməliyyat bitdikdən sonra professor ona yaxınlaşır və dərin təzim edərək soruşur: «Əlahəzrət, o biri ayağı da əmr edirsiniz?»²⁹

Professorun kralın təqdiri zamanı nə düşündüyünü dəyişməz şəkildə açıq demək mümkün deyildi: «Bu, elə təəssürat yaratmalıdır ki, sanki mən yazıq bədbəxtin xəstə ayağını kralın əmri ilə və yalnız kralın bəyənməsi üçün kəsirəm. Mənim bu əməliyyat üçün həqiqətən başqa səbəblərim var». Amma sonra o, kralın qarşısına çıxır və deyir: «Əməliyyat üçün Əlahəzrətin tapşırığından başqa səbəbim yoxdur. Mənə göstərilən təqdir məni elə sevindirdi ki, sağlam ayağı da kəsmək üçün yalnız Əlahəzrətin əmrini gözləyirəm». Beləliklə, o, özünün düşündüyü və içində saxlamalı olduğu şeyin əksini ifadə etməklə özünü başa düşülən edir. Bu əks ifadə inandırıcı olmayan bir üstələmədir.

Bu nümunələrdə gördüyümüz kimi, əksi ilə təsvir zarafat texnikasının tez-tez istifadə olunan və güclü təsir edən bir vasitəsidir. Lakin biz başqa bir şeyi də nəzərdən qaçırmamalıyıq: bu texnika yalnız zarafata məxsus deyil. Mark Antonius, forumda uzun nitqində Sezarın cəsədi ətrafında dinləyicilərin əhvalını dəyişdikdən sonra, nəhayət, yenidən sözlərini atanda: «Çünki Brutus şərəfli bir adamdır...», o, bilir ki, xalq ona artıq sözlərinin həqiqi mənasını qışqıraraq cavab verəcək: «Onlar xəyanətkardırlar: şərəfli adamlar!»

Yaxud «Simplizissimus» görünməmiş qəddarlıq və sinizmlərdən ibarət bir toplunu «ürəyiyumşaq adamların» ifadələri başlığı altında verəndə, bu da əksi ilə təsvirdir. Lakin buna artıq «ironiya» deyilir, zarafat yox. İroniyaya əksi ilə təsvir texnikasından başqa heç bir texnika xas deyil. Üstəlik, ironik zarafat barədə də oxuyur və eşidirik. Deməli, texnikanın tək başına zarafatı səciyyələndirməyə kifayət etmədiyinə artıq şübhə etmək olmaz. Bura hələ tapmadığımız başqa bir şey də əlavə olunmalıdır. Digər tərəfdən, texnikanın geriyə çevrilməsi ilə zarafatın aradan qalxması hələ də etiraz doğurmur. Hələlik zarafatın aydınlaşdırılması üçün əldə etdiyimiz bu iki möhkəm dayaq nöqtəsini bir yerdə düşünmək bizə çətin gələ bilər.

Əksi ilə təsvir zarafatın texniki vasitələrindən biridirsə, bizdə belə bir gözlənti yaranır ki, zarafat onun əksindən — oxşar və qohum şeylər vasitəsilə təsvirdən də istifadə edə bilər. Tədqiqatımızın davamı bizə həqiqətən də öyrədə bilər ki, bu, fikir zarafatlarının yeni, xüsusilə geniş bir qrupunun texnikasıdır. Bu texnikanın özünəməxsusluğunu «qohum şeylər» vasitəsilə təsvir əvəzinə «bir-birinə aid olan və ya bağlı olan şeylər» vasitəsilə təsvir demək daha dəqiq olar. Biz hətta sonuncu xüsusiyyətdən başlamaq və onu dərhal nümunə ilə izah etmək istəyirik.

Bir Amerika anekdotu belə nəql edir: Az vicdanlı iki iş adamı bir sıra olduqca cəsarətli təşəbbüs sayəsində böyük sərvət qazanmağa nail olmuşdu və indi onların cəhdi yaxşı cəmiyyətə soxulmağa yönəlmişdi. Digər vasitələr arasında onlara şəhərin ən məşhur və ən bahalı rəssamına — şəkilləri hadisə sayılan rəssama — portret çəkdirmək münasib görünürdü. Böyük bir şənlik axşamında bahalı şəkillər ilk dəfə nümayiş etdirildi və iki ev sahibi özləri ən nüfuzlu incəsənət bilicisini və tənqidçini salonun divarına apardılar; orada iki portret yan-yana asılmışdı, onun heyranlıq dolu rəyini qopartmaq üçün. O, şəkillərə xeyli baxdı, sonra başını yellədi, sanki nəsə çatışmırmış kimi, və iki şəkil arasındakı boş yerə işarə edərək yalnız soruşdu: «And where is the Saviour?» (Bəs Xilaskar haradadır? Yaxud: Mən burada Xilaskarın şəklini axtarıram.)

Bu sözlərin mənası aydındır. Yenə də birbaşa ifadə edilə bilməyən bir şeyin təsvirindən söhbət gedir. Bu «dolayı təsvir» hansı yolla baş verir? Asanlıqla yaranan bir sıra assosiasiya və nəticə vasitəsilə biz zarafatın ifadəsindən başlayaraq yolu geriyə doğru izləyirik.

«Xilaskar haradadır, Xilaskarın şəkli haradadır?» sualı bizə təxmin etdirir ki, natiq iki şəklin görünüşündən özünə də, bizə də tanış olan oxşar bir mənzərəni xatırlayıb; bu mənzərədə isə burada çatışmayan element — Xilaskarın şəkli — iki başqa şəklin ortasında göstərilirdi. Belə hal yalnız birdir: Məsihin iki quldur arasında çarmıxda asılması. Çatışan hissəni zarafat önə çəkir, oxşarlıq isə zarafatda atlanmış, Xilaskarın sağındakı və solundakı şəkillərə bağlıdır. O, yalnız onda ola bilər ki, salonda asılmış şəkillər də quldur şəkilləridir. Tənqidçinin demək istədiyi, lakin deyə bilmədiyi bu idi: Siz bir cüt əclafsınız; daha ətraflı: Sizin şəkillərinizin mənə nə dəxli var? Siz bir cüt əclafsınız, bunu bilirəm. Və o, bunu nəhayət, bir neçə assosiasiya və nəticə vasitəsilə, bizim eyham adlandırdığımız yolla söyləmişdir.

Biz dərhal xatırlayırıq ki, eyhamla artıq qarşılaşmışıq. Məhz ikimənalılıqda: eyni sözdə ifadə olunan iki mənadan biri daha tez-tez rast gəlinən və işlək məna kimi o qədər ön planda durur ki, bizə ilk növbədə o gəlir, digəri isə daha uzaq məna kimi arxada qalır, biz bu halı eyhamlı ikimənalılıq adlandırmaq istəmişdik. İndiyə qədər araşdırdığımız nümunələrin bir sıra hissəsində onların texnikasının sadə olmadığını qeyd etmişdik və indi eyhamı onların mürəkkəbləşdirici elementi kimi tanıyırıq. (Məsələn, bir az pul yığıb bununla çox qazanan qadın haqqında yenidən sıralama zarafatına və ya ən kiçik uşağa görə təbrikdə «insan əllərinin nələrə qadir olması heyrətamizdir» mənasızlıq zarafatına bax, səh. 62.)

Amerika anekdotunda biz indi eyhamı ikimənalılıqdan azad halda görürük və onun səciyyəvi cəhətini fikir əlaqəsində bağlı olan bir şeylə əvəzləmədə tapırıq. İstifadə oluna bilən əlaqənin bir neçə növdən ola biləcəyini təxmin etmək asandır. Bolluq içində itməmək üçün yalnız ən qabarıq variantları və onları da yalnız bir neçə nümunədə nəzərdən keçirəcəyik.

Əvəzetmə üçün istifadə olunan əlaqə sadəcə bir səsləşmə ola bilər, belə ki, bu alt növ söz zarafatındakı kalambura analoq olur. Lakin bu, iki sözün bir-birinə səsləşməsi deyil, bütöv cümlələrin, səciyyəvi söz birləşmələrinin və s. səsləşməsidir. Məsələn, Lixtenberq «Yeni hamamlar yaxşı şəfa verir» kəlamını yaradıb (Neue Bäder heilen gut); bu, bizə dərhal «Yeni süpürgələr yaxşı süpürür» (Neue Besen kehren gut) atalar sözünü xatırladır: onunla ilk bir yarım söz («Neue B…»), son söz və cümlənin bütün quruluşu ortaqdır. Bu kəlam da şübhəsiz, zarafatcıl düşüncə sahibinin beynində məlum atalar sözünün təqlidi kimi yaranmışdır. Beləliklə, Lixtenberqin kəlamı atalar sözünə eyhama çevrilir. Bu eyham vasitəsilə bizə birbaşa deyilməyən bir şey bildirilir: hamamların təsirində xassələri dəyişməyən termal suyun özündən başqa digər amillər də iştirak edir.

Lixtenberqin başqa bir oyun-zarafatı və ya zarafatı da texniki cəhətdən oxşar şəkildə açılır: «On iki moda (Mode) yaşına çatmamış bir qız» (Ein Mädchen, kaum zwölf Moden alt). Bu, «zwölf Monden» («on iki ay», yəni Monate) zaman təyininə səsləşir və bəlkə də əvvəlcə poeziyada yol verilən bu sonuncu ifadənin yazı səhvi idi. Lakin qadın məxluqunun yaşını dəyişən ay əvəzinə dəyişən modaya görə təyin etmək yaxşı məna daşıyır.

Əlaqə yalnız bir yüngül dəyişiklik istisna olmaqla, eynilikdə qala bilər. Bu texnika yenə də söz texnikasına paralel gedir. Zarafatın hər iki növü demək olar ki, eyni təəssüratı yaradır, lakin zarafat işi zamanı baş verən proseslərə görə onları bir-birindən daha yaxşı ayırmaq lazımdır.

Belə bir söz zarafatı və ya kalambur nümunəsi kimi: Mari Vilt adlı iri, amma yalnız səsinin həcmi ilə məşhur olmayan müğənni, J. Vernin məşhur romanından götürülmüş teatr əsərinin adının onun eybəcər bədən quruluşuna eyham kimi işlədilməsi ilə təhqir olundu: «Die Reise um die Wilt in 80 Tagen» («Vilt ətrafında 80 gündə səyahət»; Vernin romanının adındakı «Welt» (dünya) sözü müğənninin soyadı «Wilt» ilə əvəz olunub).

Yaxud: «Hər qulac bir kraliça» — Şekspirin məşhur «Hər düym bir kral» ifadəsinin dəyişdirilmiş forması və bu sitata eyham; əzəmətli, real ölçüdən böyük bir xanıma aid edilir. Kimsə bu zarafatı daha çox dəyişikliklə, əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırmalara (səh. 24) aid etsəydi, buna qarşı ciddi bir şey demək olmazdı. (Müq.: tête-à-bête.)

Yüksək məqsədlərə can atan, lakin hədəflərinə çatmaqda inadkar olan bir şəxs haqqında bir dostu belə demişdi: «Onun başının önündə bir ideal var.» «Başının önündə taxta var» ifadəsi, bu dəyişikliyin eyham vurduğu və mənasını özünə götürdüyü məşhur deyimdir (yəni kütbeyin, inadkar adam). Burada da texnikanı dəyişikliklərlə sıxlaşdırma kimi təsvir etmək olar.

Modifikasiya yalnız hərflərin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşanda, məsələn, «Dichteritis» (Dichter «şair» + Diphtheritis «difteriya»), modifikasiya vasitəsilə eyham ilə əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma demək olar ki, bir-birindən ayırd edilə bilməz.

Difteriya adlı pis epidemiyaya eyham şeir yazmağa çağırılmamış adamların şeirbazlığını da ictimai təhlükəli kimi göstərir.

İnkar hissəcikləri çox az dəyişiklik sərfi ilə çox gözəl eyhamlara imkan verir: «Mənim imansızlıqda yoldaşım Spinoza», — deyir Heyne. «Biz, Allahın qəzəbi ilə gündəlik işçilər, təhkimlilər, zəncilər, mükəlləfiyyətli nökərlər» və s. ... — belə başlayır Lixtenberqdə sonra davam etdirilməyən manifest. Bu bədbəxtlərin belə bir titula, krallar və hökmdarların dəyişdirilməmiş titula olan haqqından hər halda daha çox haqqı var.

Eyhamın bir forması da nəhayət buraxmadır; o, əvəzedici formalaşmasız sıxlaşdırmaya bənzəyir. Əslində hər eyhamda bir şey buraxılır, yəni eyhama aparan fikir yolları. Məsələ yalnız ondadır: gözə daha çox çarpan boşluqdur, yoxsa eyhamın sözlə ifadəsində boşluğu qismən dolduran əvəzedici. Beləliklə, bir sıra nümunə vasitəsilə kobud buraxmadan əsl eyhama geri gəlib çıxarıq.

Əvəzetmə olmadan buraxma aşağıdakı nümunədə görünür: Vyanada ağıllı və dava-dalaş həvəskarı bir yazıçı yaşayır; o, təhqiramiz hücumlarının kəskinliyi ucbatından hücuma məruz qalanlar tərəfindən dəfələrlə fiziki zorakılığa məruz qalıb. Bir dəfə onun daimi rəqiblərindən birinin yeni bir əməli barədə danışılanda üçüncü adam belə deyib: «X bunu eşitsə, yenə şillə yeyəcək». Bu zarafatın texnikasına, hər şeydən əvvəl, zahirən mənasızlıq qarşısında çaşqınlıq aiddir, çünki şillə yemək bir şey eşitməyin bilavasitə nəticəsi kimi bizə heç cür məntiqli görünmür. Boşluğa «o, həmin adama qarşı o qədər zəhərli məqalə yazacaq ki, və s.» yerləşdirdikdə mənasızlıq aradan qalxır. Deməli, buraxma və mənasızlıq vasitəsilə eyham bu zarafatın texniki vasitələridir. Heyne: «O, özünü elə güclü tərifləyir ki, buxurun qiyməti qalxır». Bu boşluğu doldurmaq asandır. Buraxılan hissə indi həmin şeyə eyham kimi geri qaytaran bir nəticə ilə əvəz olunub: özünütərif iylənir.

İndi yenidən hamamın qarşısındakı iki yəhudi nümunəsinə baxaq!

«Yenə bir il keçib!» – biri ah çəkir.

Bu nümunələr buraxmanın eyhama aid olduğuna dair heç bir şübhə qoymur.

Aşağıdakı nümunədə boşluq hələ də gözə çarpandır, lakin bu, əsl, düzgün eyham zarafatıdır. Vyanada incəsənət xadimlərinin şənliyindən sonra zarafat kitabı nəşr olundu; orada başqaları ilə yanaşı, çox qəribə bir hikmətli söz də qeyd olunmuşdu: «Qadın çətir kimidir. İnsan axırda yenə də bir Komfortabel götürür.»

Çətir yağışdan kifayət qədər qorumur. «Yenə də» ifadəsi yalnız «əgər güclü yağış yağarsa» mənasını verə bilər, Komfortabel isə ictimai araba (yaylı faeton) deməkdir. Lakin burada biz bənzətmə forması ilə işimiz olduğu üçün, bu zarafatın daha dərin tədqiqatını sonraya təxirə salaq.

Heynenin «Lukka hamamları» ən iti eyhamlarla dolu əsl eşşəkarısı yuvasıdır; bu əsər zarafatın bu formasından polemik məqsədlərlə (qraf Platenə qarşı) ən sənətkarlıqla istifadə edir. Oxucu bu istifadəni təxmin edə bilməzdən xeyli əvvəl, birbaşa təsvirə xüsusilə yaramayan müəyyən bir mövzuya ən müxtəlif materialdan eyhamlarla öncədən zəmin hazırlanır, məsələn, Hirş-Hiatsintin söz təhriflərində: «Siz çox kökəksiniz, mən isə çox arıq, sizdə xəyalpərəstlik çoxdur, mənim isə iş qabiliyyətim daha çox, mən praktikusam, siz isə diarrhetikussunuz, qısası, siz tamamilə mənim antipodeksimsiniz» (Praktikus — Diarrhetikus: Diarrhoe «ishal» sözündən; Antipodex: Antipode «əks qütb» + Podex «oturacaq»). — «Venus Urinia» — Hamburqun Dreckwall (Çirk valı) küçəsindən olan kök Gudel — və s.; sonra şairin danışdığı hadisələr elə bir dönüş alır ki, bu dönüş əvvəlcə yalnız şairin tərbiyəsiz şıltaqlığından xəbər verən kimi görünür, lakin tezliklə polemik niyyətə simvolik münasibətini üzə çıxarır və beləliklə, o da eyham kimi özünü büruzə verir. Nəhayət, Platenə hücum başlayır və indi qrafın kişi məhəbbəti mövzusuna — artıq tanış olan mövzuya — eyhamlar Heynenin rəqibinin istedadına və xarakterinə qarşı yönəltdiyi hər cümlədən qaynayıb-daşır, məsələn: «Muzalar ona mehriban olmasa da, o, dilin dahisini öz hökmü altında saxlayır, daha doğrusu, ona zor tətbiq etməyi bacarır; çünki bu dahinin azad məhəbbəti ondan əsirgənib, o, bu cavan oğlana da inadla dalınca düşməlidir və yalnız xarici formaları tuta bilir ki, onlar gözəl yumruluğuna baxmayaraq, heç vaxt nəcib ifadə olunmur.»

«Onunla belə olur ki, dəvəquşu kimi başını quma soxub özünü kifayət qədər gizlənmiş sayır, halbuki yalnız arxası görünür. Bizim möhtərəm quşumuz arxasını quma gizlədib başını bizə göstərsəydi, daha yaxşı edərdi.»

Eyham bəlkə də zarafatın ən işlək və ən asan işlədilən vasitəsidir və söhbətimizə qatmağa öyrəşdiyimiz, qısaömürlü zarafat məhsullarının çoxunun əsasını təşkil edir; bunlar həmin ana zəmindən ayrılıb müstəqil qorunmağa dözmür. Məhz onda biz yenə o münasibəti xatırlayırıq ki, zarafat texnikasını qiymətləndirməkdə bizi çaşdırmağa başlamışdı. Eyham da özlüyündə zarafatlı deyil; bu xarakterə iddiası olmayan, düzgün qurulmuş eyhamlar mövcuddur. Zarafatlı olan yalnız «zarafatlı» eyhamdır, belə ki, texnikaya qədər izlədiyimiz zarafat əlaməti orada yenə bizdən qaçır.

Mən eyhamı bəzən «dolayı təsvir» adlandırmışam və indi görürəm ki, eyhamın müxtəlif növlərini əksi ilə təsvirlə və hələ qeyd ediləcək texnikalarla elə bir böyük qrupda birləşdirmək olar ki, onun üçün «dolayı təsvir» ən əhatəli ad olardı. Deməli, düşüncə səhvi — vahidləşdirmə — dolayı təsvir fikir zarafatının bizə məlum olan texnikalarını yerləşdirə biləcəyimiz baxış bucaqlarıdır.

Materialımızın davam edən tədqiqatında biz dolayı təsvirin yeni bir alt növünü tanıdığımızı düşünürük; bu alt növ kəskin xarakterizə oluna bilər, lakin yalnız bir neçə nümunə ilə təsdiqlənə bilər. Bu, bütün bir xarakteri kiçik bir detalla tam ifadə etmək vəzifəsini həll edən kiçik və ya ən kiçik şey vasitəsilə təsvirdir. Bu qrupun eyhama calanması ona görə mümkün olur ki, həmin xırdalıq təsvir ediləcək şeylə əlaqəlidir və ondan nəticə kimi çıxarıla bilər, məsələn: Qalisiyalı bir yəhudi qatarda gedir və özünü olduqca rahat yerləşdirmişdir, paltarının düymələrini açmış, ayaqlarını oturacaq üzərinə qoymuşdur. Bu vaxt müasir geyimli bir cənab qatara minir. Yəhudi dərhal özünü toplayır, təvazökar bir duruşa keçir. Yad adam bir kitab vərəqləyir, hesablayır, düşünür və birdən yəhudiyə sual verir: «Xahiş edirəm, Yom Kippur (Kəffarə günü) nə vaxtdır?» Yəhudi «Aesoi» deyir və cavab verməzdən əvvəl ayaqlarını yenidən oturacaq üzərinə qoyur.

Danılmazdır ki, kiçik şey vasitəsilə bu təsvir, söz zarafatının texnikasını araşdırdıqdan sonra son ortaq cəhət kimi saxladığımız qənaət təmayülü ilə bağlıdır.

Tamamilə oxşar bir nümunə aşağıdakı kimidir: Baron xanımın doğuşunda ona kömək etmək üçün çağırılmış həkim, hələ vaxtın gəlmədiyini bildirir və bu müddətdə barona yan otaqda kart oyunu təklif edir. Bir müddət sonra baron xanımın ah-naləsi iki kişinin qulağına çatır. «Ah mon Dieu, que je souffre!» Əri yerindən sıçrayır, lakin həkim mane olur: «Heç nə yoxdur, oyunumuza davam edək.» Bir az sonra doğum edən qadının yenidən səsi eşidilir: «Allahım, Allahım, nə qədər ağrı!» — «Professor cənab, içəri keçmək istəmirsiniz?» — deyə baron soruşur. — «Xeyr, xeyr, hələ vaxtı deyil.» — Nəhayət, yan otaqdan aydın şəkildə eşidilən bir «Ai, waih, waih» çığlığı gəlir; həkim kartları atır və deyir: «Vaxtıdır.»

Ağrının tərbiyənin bütün təbəqələrini aşaraq ilkin təbiəti necə ortaya çıxardığını və əhəmiyyətli bir qərarın, haqlı olaraq, görünüşdə əhəmiyyətsiz bir ifadədən necə asılı olduğunu, bu yaxşı zarafat, doğuş zamanı nəcib xanımın ah-nalalarının mərhələli dəyişməsi nümunəsində göstərir.

Zarafatın istifadə etdiyi dolayı təsvirin digər bir növünü — bənzətməni — biz ona görə bu qədər müddət saxlamışıq ki, onun qiymətləndirilməsi yeni çətinliklərə rast gəlir, yaxud başqa hallarda artıq meydana çıxmış çətinlikləri xüsusilə aydın görməyə imkan verir. Biz əvvəllər də etiraf etmişdik ki, araşdırdığımız nümunələrin bəzilərində onların ümumiyyətlə zarafatlara aid edilib-edilməməsi barədə tərəddüdü dəf edə bilmirik və bu qeyri-müəyyənlikdə araşdırmamızın əsaslarının təhlükəli şəkildə sarsıldığını görmüşük. Lakin bu qeyri-müəyyənliyi heç bir başqa materialda bənzətmə zarafatlarındakı qədər güclü və tez-tez hiss etmirəm. Mənə — və yəqin ki, mənimlə eyni şəraitdə olan bir çox başqasına da — adətən belə deyən hiss: «Bu, zarafatdır, zarafatın gizli əsas xarakteri hələ kəşf edilməmişdən əvvəl də bunu zarafat saymaq olar» — bu hiss məni zarafatlı müqayisələrdə hamıdan tez yarı yolda qoyur. Müqayisəni əvvəlcə heç bir tərəddüd etmədən zarafat elan etmişəmsə, bir an sonra bunu qeyd etməyə başlayıram ki, ondan aldığım həzz adətən zarafata borclu olduğum həzzdən başqa keyfiyyətdədir; həm də zarafatlı müqayisələrin yaxşı zarafatı təsdiq edən partlayışvari gülüşü çox nadir hallarda doğurması, bu növün ən yaxşı və ən təsirli nümunələri ilə kifayətlənməklə şübhədən əvvəlki kimi yaxa qurtarmağıma imkan vermir.

Bənzətmələrin çox gözəl və təsirli nümunələrinin olduğunu, lakin onların bizdə heç də zarafat təəssüratı yaratmadığını göstərmək asandır. Ottilienin gündəliyindəki davamlı mehribanlığı ingilis donanmasının qırmızı ipi ilə müqayisə edən gözəl bənzətmə (bax. səh. 22) belə bir nümunədir; heyran olmaqdan hələ də yorulmadığım və təəssüratını dəf edə bilmədiyim başqa bir nümunəni də eyni mənada gətirməkdən imtina edə bilmərəm. Bu, Ferd. Lassallenin məşhur müdafiə nitqlərindən birini («Elm və işçilər») bitirdiyi bənzətmədir: «Sizə izah etdiyim kimi, həyatını ‘Elm və işçilər’ şüarına həsr etmiş bir adama, yolunda rast gəldiyi məhkumiyyət hökmü də, elmi təcrübələrinə dalmış kimyaçıya retortanın çatlamasının yaratdığı təəssüratdan başqa heç bir təəssürat yarada bilməz. Maddənin müqavimətinə qarşı yüngül bir qaş çatma ilə, maneə aradan qalxdıqdan sonra, o, sakitcə araşdırmalarını və işini davam etdirir.»

Lixtenberqin əsərlərində (Göttingen nəşrinin II cildi, 1853) dəqiq və zarafatlı bənzətmələrin zəngin seçimi tapılır; araşdırmamız üçün materialı da oradan götürmək istəyirəm.

«Həqiqət məşəlini izdihamın içindən kiminsə saqqalını yandırmadan keçirmək demək olar ki, mümkün deyil.»

Bu, zarafatlı görünür, lakin diqqətlə nəzər saldıqda, zarafatlı təsirin bənzətmənin özündən deyil, onun bir yan xüsusiyyətindən qaynaqlandığını görürük. «Həqiqət məşəli» ifadəsi əslində yeni bir bənzətmə deyil, çoxdan işlək olan və sabit ifadə səviyyəsinə düşmüş bir bənzətmədir; bu, hər dəfə bənzətmə uğur qazanıb dilin işlənişi tərəfindən qəbul olunanda baş verir. Biz «həqiqət məşəli» ifadəsində bənzətməni artıq demək olar ki, nəzərə almırıq, lakin Lixtenberqdə ona ilkin gücü geri qaytarılır, çünki indi bənzətmənin üzərində qurulur və ondan nəticə çıxarılır. Solğunlaşmış deyimlərin belə yenidən tam mənası ilə götürülməsi isə zarafat texnikası kimi bizə artıq məlumdur: o, eyni materialın çoxlu işlədilməsi bölməsində yer tutur (bax: səh. 34). Çox ola bilər ki, Lixtenberq cümləsinin zarafatlı təəssüratı yalnız bu zarafat texnikasına söykənməkdən qaynaqlanır.

Eyni qiymətləndirmə, şübhəsiz, həmin müəllifin başqa bir zarafatlı bənzətməsi üçün də keçərli olacaqdır: «Bu adam, düzü, böyük işıq deyildi, amma böyük şamdan idi... O, fəlsəfə professoru idi.»

Alimi «böyük işıq», «lumen mundi» adlandırmaq artıq uzun vaxtdır ki, təsirli bir müqayisə deyil, istər əvvəlcə zarafat kimi təsir bağışlamış olsun, istərsə də olmasın. Lakin insan bu müqayisəni yenidən canlandırır, ondan bir dəyişiklik törədərək və bu şəkildə ondan ikinci, yeni bir müqayisə əldə edərək ona tam gücünü qaytarır. İkinci müqayisənin hansı qaydada yarandığı zarafatın şərtini özündə ehtiva edir kimi görünür, hər iki müqayisənin özü yox. Bu, məşəl haqqındakı nümunədəki eyni zarafat texnikasının bir halı olardı.

Başqa, lakin oxşar şəkildə qiymətləndirilməli bir səbəbdən aşağıdakı müqayisə zarafatlı görünür: «Mən rəyləri, yeni doğulmuş kitabları az və ya çox dərəcədə tutan bir növ uşaq xəstəliyi kimi qəbul edirəm. Sağlamlarının bundan öldüyünə, zəiflərinin isə çox vaxt sağ qaldığına nümunələr var. Bəziləri bu xəstəliyə ümumiyyətlə tutulmur. Onların qarşısını ön söz və ithaf tilsimləri ilə almağa, hətta öz mühakimələri ilə onları makulatura etməyə çalışıblar; lakin bu, həmişə kömək etmir.»

Rəylərin uşaq xəstəlikləri ilə müqayisəsi əvvəlcə yalnız kitabların dünyaya gəldikdən qısa müddət sonra bu xəstəliyə tutulması əsasında qurulmuşdur. Bu qədər zarafatlı olub-olmadığını qərar verməyə cəsarət etmirəm. Lakin sonra bu müqayisə davam etdirilir: yeni kitabların digər taleylərinin eyni bənzətmənin çərçivəsi daxilində və ya ona söykənən bənzətmələr vasitəsilə təsvir edilə biləcəyi ortaya çıxır. Belə bir müqayisənin davam etdirilməsi şübhəsiz, zarafatlı görünür, lakin biz artıq hansı texnikaya görə belə göründüyünü bilirik; bu, gözlənilməz bir əlaqənin yaradılması, vahidləşdirmə halıdır. Lakin vahidləşdirmənin xarakteri onunla dəyişmir ki, o burada ilk bənzətməyə calanmaqdan ibarətdir.

Müqayisələrin bir sıra digər nümunələrində insan, şübhəsiz mövcud olan zarafatlı təəssüratı, bənzətmənin öz təbiəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan başqa bir amilə aid etməyə təhrik olunur. Bunlar, diqqət çəkici bir yan-yana gətirmə, çox vaxt absurd səslənən bir birləşmə ehtiva edən və ya müqayisənin nəticəsi olaraq belə bir birləşmə ilə əvəz olunan müqayisələrdir. Lixtenberq nümunələrinin əksəriyyəti bu qrupa aiddir.

«Təəssüf ki, yazıçılarda alim bağırsaqları görmək olmur ki, nə yediklərini araşdırasan.» «Alim bağırsaqlar» heyrətamiz, əslində absurd bir atribusiyadır ki, yalnız müqayisə vasitəsilə aydınlaşır. Bu müqayisənin zarafatlı təəssüratı tamamilə bu yan-yana qoyuluşun heyrətamiz xarakterinə söykənsəydi necə olardı? Bu, bizə yaxşı tanış olan zarafat vasitələrindən birinə — mənasızlıq vasitəsilə təsvirə — uyğun gələrdi.

Lixtenberq oxu və öyrənmə materialının mənimsənilməsinin fiziki qidanın qəbulu ilə eyni müqayisəsindən başqa bir zarafat üçün də istifadə etmişdir: «O, otaqda öyrənməyə çox əhəmiyyət verirdi və buna görə də alim tövlə yemləməsinin tam tərəfdarı idi.»

Həmin eyni absurd və ya ən azı diqqət çəkən atribusiya ki, bizim qeyd etməyə başladığımız kimi, zarafatın əsl daşıyıcısıdır, həmin müəllifin digər bənzətmələrində də özünü göstərir: «Bu, mənim əxlaqi təbiətimin küləyə açıq tərəfidir, burada mən bir şeyə dözə bilərəm.»

«Hər insanın da öz əxlaqi arxa tərəfi (backside) var ki, onu zərurət olmadan göstərmir və mümkün qədər uzun müddət yaxşı ədəb şalvarı ilə örtür.»

«Əxlaqi arxa tərəf» — bu, müqayisənin nəticəsi kimi ortaya çıxan diqqətçəkən atribusiyadır. Lakin buna müqayisənin əsl söz oyunu («Not» — «zərurət», eyni zamanda «təbii ehtiyac» — Notdurft sözünə eyham) ilə və daha da qeyri-adi ikinci bir yan-yana qoyuluşla («yaxşı ədəb şalvarı») davam etdirilməsi əlavə olunur; bu birləşmə bəlkə də öz-özlüyündə zarafatlıdır, çünki şalvarlar yaxşı ədəb şalvarı olduqları üçün özləri də sanki zarafatlı olurlar. Bütövlükdə çox zarafatlı müqayisə təəssüratı almağımız bizi təəccübləndirməməlidir; biz ümumiyyətlə, bütünün yalnız bir hissəsinə bağlı olan xarakteri öz qiymətləndirməmizdə bütövə yaymağa meylli olduğumuzu hiss etməyə başlayırıq. «Yaxşı ədəb şalvarı» əslində Heynenin bənzər təəccüb doğuran bir misrasını xatırladır: «Nəhayət mənim səbr şalvarımın bütün düymələri qopdu.»

Bu son iki müqayisənin hər bir yaxşı, yəni yerinə düşən bənzətmədə rast gəlinməyən bir xarakter daşıdığı açıq-aşkardır. Onları yüksək dərəcədə «aşağı çəkən» adlandırmaq olar: onlar yüksək kateqoriyalı bir şeyi, abstraktı (burada: yaxşı ədəb, səbr) çox konkret təbiətli və hətta aşağı növdən olan bir şeylə (şalvarla) yanaşı qoyurlar. Bu xüsusiyyətin zarafata nə dəxli olduğunu başqa bir əlaqədə də götür-qoy etməli olacağıq. Burada bu aşağı çəkən xarakterin xüsusilə aydın olduğu başqa bir nümunəni təhlil etməyə çalışaq. Nestroyun «Einen Jux will er sich machen» («Əylənmək istəyir») farsındakı kommis Weinberl, bir gün etibarlı yaşlı tacir kimi gənclik günlərini necə xatırlayacağını təsəvvür edərək deyir: «Səmimi söhbətdə yaddaş anbarının qarşısında buz sındırılanda, keçmişin tağlı qapısı yenidən açılanda və xəyalın piştaxtası keçmiş malları ilə doldurulanda.» Bunlar, şübhəsiz, abstrakt şeylərlə çox adi konkret şeylərin müqayisəsidir, lakin zarafat — tamamilə və ya qismən — kommisin gündəlik fəaliyyət dairəsindən götürülmüş bu müqayisələrdən istifadə etməsindədir. Abstraktı, həyatı başqa vaxt dolu olduğu bu adi şeylərlə əlaqəyə gətirmək isə vahidləşdirmə aktıdır.

Lixtenberqin müqayisələrinə qayıdaq.

«Bir şeyi etməyə vadar edən hərəkət səbəbləri³⁰ 32 külək kimi sıralana və adları oxşar şəkildə formalaşdırıla bilər, məsələn, Çörək—Çörək—Şöhrət və ya Şöhrət—Şöhrət—Çörək.»

Lixtenberqin zarafatlarında çox vaxt olduğu kimi, burada da isabetli, zəkalı və kəskin ağıllı olmaq təəssüratı o qədər üstün gəlir ki, zarafatlı xarakter barədə hökmümüz bununla çaşdırılır. Əgər belə bir ifadədə əla mənanın yanında bir az da zarafat qarışıq olursa, biz çox güman ki, bütününü əla bir zarafat kimi izah etməyə aldanarıq. Mən isə daha çox belə bir iddia irəli sürməyə cəsarət edərəm ki, burada həqiqətən zarafat olan hər şey «Çörək—Çörək—Şöhrət» qəribə kombinasiyasına görə yaranan təəccübdən qaynaqlanır. Deməli, zarafat kimi bu, mənasızlıq vasitəsilə təsvirdir.

Qəribə yan-yana qoyuluş və ya absurd atribusiya müqayisənin nəticəsi kimi tək başına da təqdim oluna bilər: Lixtenberq: İkiyataqlı qadın — təkyataqlı kilsə skamyası (Eine zweischläfrige Frau — Ein einschläfriger Kirchenstuhl). Hər ikisinin arxasında çarpayı ilə müqayisə dayanır; hər ikisində təəccübdən başqa eyham texniki məqamı da iştirak edir: bir dəfə vəzlərin yuxu gətirən (einschläfernd) təsirinə, digər dəfə cinsi münasibətlərin heç vaxt tükənməyən mövzusuna eyham edilir.

Biz indiyə qədər müqayisənin bizə zarafat kimi göründüyü hallarda bu təəssüratın bizə məlum olan zarafat texnikalarından birinin qarışığına borclu olduğunu tapmışıqsa, bəzi digər nümunələr nəhayət ki, müqayisənin öz-özlüyündə də zarafat ola biləcəyinə şahidlik edir.

Lixtenberqin bəzi odelərə xarakteristikası: «Onlar poeziyada elə şeydir ki, Yakob Böhmenin nəsrdəki ölməz əsərləri nədirsə — bir növ piknik ki, orada müəllif sözləri, oxucu isə mənanı gətirir.»

«O, fəlsəfə ilə məşğul olanda, adətən əşyaların üzərinə bütövlükdə xoş gələn, lakin heç bir tək əşyanı aydın göstərməyən xoş ay işığı salır.»

Yaxud Heyne: «Onun üzü palimpsest kodeksə bənzəyirdi: bir kilsə atası mətninin təzə qara rahib yazısının altından qədim yunan eşq şairinin yarı sönmüş misraları boylanırdı.»

Yaxud «Lukka hamamları»ndakı güclü kiçildici təmayüllü davam etdirilmiş müqayisə: «Katolik keşiş işini böyük ticarət evində işləyən kommis kimi görür; kilsə — başçısı Papa olan böyük ev — ona müəyyən iş və bunun müqabilində müəyyən maaş verir; o, öz hesabına işləməyən, çoxlu həmkarı olan və böyük ticarət qaynarlığında asanlıqla gözdən qaçan hər kəs kimi tənbəl işləyir — onu yalnız evin krediti narahat edir, daha çox isə onun qorunub saxlanması, çünki ehtimal ki, iflas halında dolanışığını itirərdi. Protestant keşiş isə hər yerdə özü patrondur və din işlərini öz hesabına aparır. O, katolik peşə yoldaşı kimi iri həcmdə ticarət etmir, yalnız xırda pərakəndə ticarət edir; və ona tək başına rəhbərlik etməli olduğu üçün tənbəl ola bilməz, o, iman maddələrini adamlara tərifləməli, rəqiblərinin maddələrini kiçiltməlidir və əsl xırdavatçı kimi öz pərakəndə dükanında, bütün böyük evlərə, xüsusilə də minlərlə mühasib və yük-bağlayan nökərə maaş verən və dünyanın dörd qitəsinin hamısında ticarət nümayəndəlikləri olan Romadakı böyük evə peşə paxıllığı ilə dolu dayanır.»

Bu və bir çox başqa nümunə qarşısında artıq inkar edə bilmərik ki, müqayisə özlüyündə də zarafatlı ola bilər, həm də bu təəssüratı məlum zarafat texnikalarından biri ilə qarışıqlığa aid etmək lazım gəlmədən. Lakin bənzətmənin zarafatlı xarakterinin nə ilə müəyyən olunduğu bizdən tamamilə yayınır, çünki o, şübhəsiz, fikrin ifadə forması kimi bənzətməyə və ya müqayisə əməliyyatına bağlı deyil. Biz bənzətməni zarafat texnikasının işlətdiyi «dolayı təsvir» növlərinə daxil etməkdən başqa çarə görmürük və bənzətmədə əvvəllər nəzərdən keçirilmiş zarafat vasitələrindəkindən çox daha aydın qarşımıza çıxan problemi həll olunmamış saxlamalıyıq. Bənzətmədə bir şeyin zarafat olub-olmadığına qərar vermək bizə digər ifadə formalarından daha çox çətinlik yaradırsa, bunun da yəqin ki, xüsusi səbəbi var.

Lakin bu ilk araşdırmanın nəticəsiz qaldığından şikayət etmək üçün bizə bu boşluq səbəb vermir. Zarafatın müxtəlif xüsusiyyətləri arasında qəbul etməyə hazır olduğumuz sıx əlaqə nəzərə alınarsa, məsələnin digər tərəflərinə hələ nəzər salmadan, onun bir tərəfini tamamilə aydınlaşdıra biləcəyimizi gözləmək ehtiyatsızlıq olardı. İndi problemə başqa yerdən girişməli olacağıq.

Zarafatın mümkün texnikalarından heç birinin araşdırmamızdan yayınmadığına əminikmi? Bəlkə də yox, lakin yeni material üzərində davamlı yoxlama aparmaqla zarafat işinin ən çox rast gəlinən və ən vacib texniki vasitələrini öyrəndiyimizə, ən azı bu psixi prosesin təbiəti barədə hökm çıxarmaq üçün tələb olunan qədərini bildiyimizə əmin ola bilərik. Belə bir hökm hələlik yoxdur; əvəzində isə problemin sonrakı aydınlaşmasını hansı istiqamətdən gözləməli olduğumuzu bildirən mühüm bir göstərişə sahib olmuşuq. Söz zarafatı texnikasının özəyi kimi tanıdığımız əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırmanın maraqlı proseslərinin bizi yuxuların yaranmasına yönəltdiyi, yuxunun mexanizmində eyni psixi proseslərin üzə çıxarıldığı məlumdur. Fikir zarafatının texnikaları — yerdəyişmə, düşüncə səhvləri, mənasızlıq, dolayı təsvir, əksi ilə təsvir — da məhz ora işarə edir; bunların hamısı yuxu işinin texnikasında təkrarlanır. Yuxu bizi onda oyaq düşüncələrimizin davamını tanımaqdan saxlayan qəribə görkəmini yerdəyişməyə borcludur; yuxuda mənasızlığın və absurdun işlədilməsi ona psixi məhsul ləyaqətini itirtmiş və müəllifləri yuxunun yaranması şərtləri kimi zehni fəaliyyətlərin dağılmasını, tənqidin, əxlaqın və məntiqin dayandırılmasını qəbul etməyə vadar etmişdir. Yuxuda əksi ilə təsvir o qədər işləkdir ki, hətta bizi tamamilə yanlış yola salan xalq yuxuyozma kitabları da onunla hesablaşmağa adət ediblər; dolayı təsvir, yuxu fikrinin bir eyhamla, bir xırdalıqla, bənzətməyə analoji simvolika ilə əvəzlənməsi məhz yuxunun ifadə tərzini oyaq düşüncəmizinkindən fərqləndirən cəhətdir.³¹ Zarafat işinin vasitələri ilə yuxu işinin vasitələri arasındakı bu qədər geniş uyğunluq çətin ki, təsadüfi ola bilsin. Bu uyğunluğu ətraflı sübut etmək və onun əsaslarını izləmək sonrakı vəzifələrimizdən biri olacaq.