V. Zarafatın motivləri. Sosial hadisə kimi zarafat

Zarafatın motivlərindən danışmaq lazımsız görünərdi, çünki həzz qazanmaq niyyəti zarafat işi üçün kifayət qədər motiv kimi qəbul edilməlidir. Lakin bir tərəfdən, zarafatın yaranmasında başqa motivlərin də iştirak etməməsi istisna deyil, digər tərəfdən isə bəzi məlum təcrübələrə görə zarafatın subyektiv şərtliliyi mövzusu ümumiyyətlə qoyulmalıdır.

Hər şeydən əvvəl iki fakt buna çağırır. Zarafat işi psixi proseslərdən həzz qazanmağın əla yolu olsa da, görünür ki, bütün insanlar bu vasitədən eyni dərəcədə istifadə edə bilmir. Zarafat işi hamının ixtiyarında deyil və geniş ölçüdə yalnız az sayda adamda olur ki, onlar barədə fərqləndirici şəkildə «zarafat qabiliyyəti var» deyirlər. «Zarafat» (Witz) burada köhnə «ruh qabiliyyətləri» ruhunda xüsusi qabiliyyət kimi görünür və təzahüründə digərlərindən — intellekt, təxəyyül, yaddaş və s. — xeyli asılı olmadığını göstərir. Deməli, zarafatçıl ağıllarda zarafat işinə imkan verən və ya onu üstün tutan xüsusi istedadlar və ya psixi şərtlər fərz edilməlidir.

Qorxuram ki, bu mövzunun araşdırılmasında çox irəli getməyəcəyik. Biz yalnız hərdən tək bir zarafatın anlaşılmasından zarafatı yaradanın ruhundakı subyektiv şərtlərin dərkinə qədər irəliləməyə nail oluruq. Tamamilə təsadüfən belə gətirib ki, zarafat texnikası üzrə araşdırmalarımıza başladığımız zarafat nümunəsi bizə zarafatın subyektiv şərtliliyinə də nəzər salmağa imkan verir. Mən Heynenin Heymans və Lippsin də diqqətini cəlb etmiş zarafatını nəzərdə tuturam: «... Mən Salomon Rotşildin yanında oturmuşdum və o, mənimlə tam özü kimi, tam „famillionär“ davranırdı.» (Lukka hamamları.)

Bu sözü Heyne komik bir şəxsin, Hamburqlu kollektor, operator və taksator Hirş-Hiatsintin — hörmətli baron Cristoforo Gumpelinonun (əvvəllər Gumpel) xidmətçisinin — ağzına qoyub. Şair bu öz məxluqundan açıq-aşkar böyük zövq alır, çünki Hirş-Hiatsintə böyük sözü danışdırır və ona ən əyləncəli, ən səmimi ifadələri söylədir; ona sanki Sancho Pansanın praktik müdrikliyini verir. Təəssüf etmək lazımdır ki, dramatik formaya meylli olmayan Heyne bu qiymətli obrazı bu qədər tez atıb. Bir çox yerdə bizə elə gəlir ki, Hirş-Hiatsintin dili ilə nazik maska arxasından şairin özü danışır və tezliklə əmin oluruq ki, bu şəxs yalnız şairin özünüparodiyasıdır. Hirş öz keçmiş adını nə üçün atdığını və indi özünü Hiatsint adlandırdığını izah edir. «Üstəlik, — davam edir, — mühürümdə artıq bir H. var və özümə yeni mühür həkk etdirməyə ehtiyac yoxdur.» Eyni qənaəti Heyne özü də etmişdi, vaftiz zamanı «Harry» adını «Heinrich» adı ilə dəyişəndə. İndi şairin həyat tarixini bilən hər kəs xatırlamalıdır ki, Heynenin Hamburqda — Hirş-Hiatsint obrazının da işarə etdiyi şəhərdə — eyni adlı bir dayısı var idi və o, ailənin varlı adamı kimi onun həyatında ən böyük rolu oynadı. Dayısının adı da Salomon idi, həmin yaşlı Rotşild kimi; o, yazıq Hirşi belə «famillionär» qəbul etmişdi. Hirş-Hiatsintin dilində sadə oyun-zarafat görünən şey, onu qardaşı oğlu Harry-Henrixə aid edəndə tezliklə ciddi acılıq fonunu göstərir. O, axı ailəyə mənsub idi, hətta bilirik ki, bu dayının qızı ilə evlənmək onun qızğın arzusu idi, lakin dayıqızı onu rədd etdi və dayı onunla həmişə bir qədər «famillionär», yəni kasıb qohum kimi rəftar edirdi. Hamburqdakı varlı dayıoğulları onu heç vaxt tam qəbul etmirdilər; özümün bir yaşlı xalamın danışdığı əhvalatı xatırlayıram: o, evlənməklə Heyne ailəsinə gəlmişdi və bir gün gənc, gözəl qadın kimi ailə süfrəsində yanında özünə xoşagəlməz görünən və digərlərinin də həqarətlə yanaşdığı, yanında oturan bir adam tapmışdı. O, ona qarşı daha mülayim olmağa əsas görmədi; yalnız bir çox il sonra anladı ki, bu özünə baxmayan və ona baxılmayan qohum şair Henrix Heyne imiş. Heynenin gəncliyində və sonralar varlı qohumlarının bu rədd cavabından nə qədər əziyyət çəkdiyi bir çox şəhadətdən məlumdur. Belə subyektiv sarsıntı zəmini üzərində «famillionär» zarafatı yetişmişdir.

Böyük istehzaçının digər bəzi zarafatlarında da oxşar subyektiv şərtləri güman etmək olar, lakin onları eyni dərəcədə inandırıcı göstərə biləcəyim başqa nümunə bilmirəm; buna görə bu fərdi şərtlərin təbiəti barədə nəsə dəqiq demək istəmək xoşagəlməzdir; həm də əvvəlcədən hər zarafat üçün oxşar mürəkkəb yaranma şərtlərini qəbul etməyə meylli olmayacağıq. Başqa məşhur adamların zarafatlı yaradıcılığında axtarılan idrak bizə elə də asan əlçatan olmur; məsələn, Lixtenberq barədə öyrənəndə ki, o, ağır hipoxondrik, hər cür qəribəlikdən əziyyət çəkən adam idi, adam belə təəssürat alır ki, zarafat işinin subyektiv şərtləri çox vaxt nevrotik xəstəliyin şərtlərindən uzaq deyil. Zarafatların böyük əksəriyyəti, xüsusilə günün münasibətləri ilə daim yenidən yaradılanlar, anonim dövriyyədədir; adam maraq üçün soruşa bilər ki, belə istehsal hansı adamlara bağlıdır. Həkim kimi başqa cür seçilməyən, lakin öz çevrəsində zarafatcıl və bir çox işlək zarafatın müəllifi kimi tanınan şəxslərdən birini tanımaq imkanı olsa, kəşf adamı təəccübləndirə bilər ki, bu zarafatcıl baş ikili, parçalanmış və əsəb xəstəliklərinə meylli şəxsiyyətdir. Lakin sənədlərin qeyri-kafiliyi bizi şübhəsiz belə psixonevrotik konstitusiyanı zarafat yaranmasının müntəzəm və ya zəruri subyektiv şərti kimi irəli sürməkdən çəkindirəcək.

Yenə daha şəffaf bir hal yəhudi zarafatları verir; artıq xatırlandığı kimi, onlar tamamilə yəhudilərin özləri tərəfindən yaradılıb, başqa mənşəli yəhudi hekayələri isə demək olar ki, heç vaxt komik fars (Schwank) və ya kobud məsxərə səviyyəsindən yuxarı qalxmır (səh. 123). Özünün iştirak şərti burada, Heynenin «famillionär» zarafatında olduğu kimi, üzə çıxır və onun mənası ondadır ki, şəxs üçün tənqid və ya təcavüz birbaşa çətinləşdirilir və yalnız dolayı yollarla mümkün olur.

Zarafat işinin digər subyektiv şərtləri və ya əlverişliləşdiriciləri daha az qaranlıqdadır. Zərərsiz zarafatların yaradılmasının hərəkətverici qüvvəsi çox vaxt öz ağlını göstərmək, özünü nümayiş etdirmək kimi şöhrətpərəst təkandır — cinsi sahədə nümayişkarlığa (ekshibisiyaya) bərabər tutulası bir həvəs. Boğulması müəyyən dərəcədə qeyri-sabitliyi saxlamış çoxsaylı ləngidilmiş həvəslərin mövcudluğu təmayüllü zarafatın yaradılması üçün ən əlverişli zəmin yaradır. Beləliklə, xüsusən insanın cinsi konstitusiyasının ayrı-ayrı komponentləri zarafat yaranmasının motivləri kimi çıxış edə bilər. Bir sıra ədəbsiz zarafat onların müəlliflərində gizli ekshibisionist meylin olduğuna nəticə çıxarmağa imkan verir; təcavüzkar təmayüllü zarafatlar ən yaxşı o adamlarda alınır ki, onların cinsiliyində güclü sadist komponent — həyatda az-çox ləngidilmiş — aşkarlana bilir.

Zarafatın subyektiv şərtliliyinin araşdırılmasına çağıran ikinci fakt ümumən məlum təcrübədir: heç kəs zarafatı yalnız özü üçün düzəltməklə kifayətlənə bilməz. Zarafat işi ilə zarafatı başqasına çatdırmaq təkanı ayrılmaz bağlıdır; hətta bu təkan o qədər güclüdür ki, çox vaxt mühüm çəkinmələri aşaraq həyata keçir. Komiklikdə də başqa şəxsə çatdırmaq həzz verir; lakin bu, məcburi deyil, komikliyə harada rast gəlsək, onu tək də dadmaq olar. Zarafatı isə çatdırmağa məcbur oluruq; zarafatın yaranmasının psixi prosesi zarafatın ağla gəlməsi ilə tamamlanmır, bir şey qalır ki, fikrin çatdırılması ilə zarafat yaranmasının naməlum prosesini sona çatdırmaq istəyir.

Zarafatı çatdırmaq həvəsinin nə ilə əsaslandırıldığını əvvəlcə təxmin edə bilmirik. Lakin zarafatda onu yenə komiklikdən fərqləndirən başqa bir özünəməxsusluğu görürük. Komiklik qarşıma çıxanda özüm onun üzərində ürəkdən gülə bilərəm; həqiqətən də onu çatdırmaqla başqasını güldürsəm, bu da mənə xoşdur. Mənim ağlıma gələn, mənim düzəltdiyim zarafata özüm gülə bilmirəm, zarafatdan duyduğum şübhəsiz bəyənməyə baxmayaraq. Mümkündür ki, zarafatı başqasına çatdırmaq ehtiyacım zarafatın mənə özümə qadağan edilən, başqasında isə aşkar olan gülüş təsiri ilə nəyəsə bağlıdır.

Niyə öz zarafatıma gülmürəm? Və bu zaman başqasının rolu nədir?

Əvvəlcə sonuncu suala müraciət edək. Komiklikdə ümumiyyətlə iki şəxs nəzərə alınır: mənim Mənimdən başqa, komikliyi tapdığım şəxs; mənə əşyalar komik görünəndə bu, təsəvvür həyatımızda nadir olmayan bir şəxsləşdirmə növü sayəsində baş verir. Komik proses bu iki şəxslə — Mən və obyekt-şəxslə — kifayətlənir; üçüncü şəxs əlavə ola bilər, lakin tələb olunmur. Zarafat öz sözləri və fikirləri ilə oyun kimi əvvəlcə obyekt-şəxsdən məhrumdur, lakin oyun-zarafat pilləsində artıq, oyunu və mənasızlığı ağlın etirazına qarşı təmin etməyə nail olanda, nəticəsini çatdıra biləcəyi başqa bir şəxs tələb edir. Zarafatdakı bu ikinci şəxs isə obyekt-şəxsə deyil, komiklikdəki üçüncü şəxsə, o birisinə uyğundur. Görünür ki, oyun-zarafatda zarafat işinin öz vəzifəsini yerinə yetirib-yetirmədiyi barədə qərar başqa şəxsə həvalə olunur, sanki Mən bu barədə öz mühakiməsindən əmin deyil. Fikri gücləndirən zərərsiz zarafat da niyyətinə çatıb-çatmadığını yoxlamaq üçün başqasına ehtiyac duyur. Zarafat ifşaedici və ya düşmənçilikli təmayüllərin xidmətinə girəndə o, komiklikdəki ilə eyni olan üç şəxs arasında psixi proses kimi təsvir oluna bilər, lakin üçüncü şəxsin rolu burada başqadır; zarafatın psixi prosesi komiklikdə olduğu kimi Mən ilə obyekt-şəxs arasında deyil, birinci — Mən — ilə üçüncü, yad şəxs arasında tamamlanır.

Zarafatın üçüncü şəxsi tərəfində də zarafat həzz oyatmaq məqsədini əlçatmaz edə bilən subyektiv şərtlərlə qarşılaşır. Necə ki Şekspir xatırladır (Love’s Labour’s Lost, V, 2): «A jest’s prosperity lies in the ear of him that hears it, never in the tongue of him that makes it...» (Zarafatın uğuru onu eşidənin qulağındadır, onu düzəldənin dilində heç vaxt deyil...)

Ciddi fikirlərə bağlı əhval-ruhiyyənin hakim olduğu adam oyun-zarafata söz həzzini xilas etməyə nail olduğunu təsdiqləməyə yararsızdır. Oyun-zarafat üçün üçüncü şəxs rolunu oynamaq üçün o, özü şən və ya heç olmasa laqeyd əhval-ruhiyyədə olmalıdır. Eyni maneə zərərsiz və təmayüllü zarafat üçün davam edir; sonuncuda isə yeni maneə kimi zarafatın xidmət etmək istədiyi təmayülə əks olma ortaya çıxır. Əla ədəbsiz zarafata gülməyə hazırlıq, açılma (soyundurulma) üçüncü şəxsin hörmətlə tutulan bir yaxınına toxunursa, yarana bilməz; keşişlər və pastorlar yığıncağında heç kim Heynenin katolik və protestant keşişləri xırda tacirlərlə və iri ticarət evinin işçiləri ilə müqayisəsini səsləndirməyə cürət etməzdi, rəqibimin sadiq dostlarından ibarət tamaşaçı qarşısında isə ona qarşı söyləyə biləcəyim ən zarafatlı təhqirlər zarafat kimi deyil, təhqir kimi qəbul edilər, dinləyicilərdə həzz yox, qəzəb doğurardı. Müəyyən dərəcədə meyillilik və ya müəyyən laqeydlik, təmayülə düşmən güclü hissləri doğura biləcək bütün məqamların olmaması üçüncü şəxs zarafat prosesinin tamamlanmasında iştirak etməlidirsə, ayrılmaz şərtdir.

Zarafatın təsiri üçün belə maneələr aradan qalxan yerdə indi araşdırmamızın aid olduğu hadisə ortaya çıxır: zarafatın yaratdığı həzz üçüncü şəxsdə zarafatın müəllifindəkindən daha aydın üzə çıxır. Soruşmağa meyl etdiyimiz yerdə, dinləyicinin həzzi zarafatı düzəldənin həzzindən daha şiddətlidirmi deyə, «daha aydın» deməklə kifayətlənməliyik, çünki, başa düşüləndir ki, ölçmə və müqayisə vasitələri bizdə yoxdur. Lakin görürük ki, dinləyici öz həzzini partlayışvari gülüşlə təsdiq edir, birinci şəxs isə zarafatı çox vaxt ciddi gərgin sifətlə söyləyib. Özümün eşitdiyim zarafatı başqasına danışsam, onun təsirini korlamamaq üçün danışarkən onu düzəldən adamın davranışı kimi davranmalıyam. İndi sual belədir: zarafata gülünməsinin bu şərtliliyindən zarafatın yaranmasının psixi prosesi barədə nəticə çıxara bilərikmi?

Burada gülüşün təbiəti barədə irəli sürülmüş və çap olunmuş hər şeyi nəzərdən keçirmək niyyətimiz ola bilməz. Bu cür niyyətdən bizi Ribotnun şagirdi Düqanın «Psychologie du rire» (1902) kitabının başına qoyduğu cümlə çəkindirə bilər: «Gülüşdən daha adi və daha çox öyrənilmiş fakt yoxdur; elə fakt yoxdur ki, xalqın və filosofların marağını bundan çox oyatmaq qabiliyyətinə malik olsun, elə fakt yoxdur ki, onun barəsində bundan çox müşahidə toplanıb və bundan çox nəzəriyyə qurulub, və buna baxmayaraq elə fakt yoxdur ki, bundan çox izahsız qalsın; şübhəçilərlə birlikdə demək həvəsinə düşmək olar ki, gülməklə kifayətlənmək və nə üçün güldüyümüzü bilməyə çalışmamaq lazımdır, ona görə ki, bəlkə də düşüncə gülüşü öldürür və onun səbəblərini kəşf etməsi onda ziddiyyətli olardı» (səh. 1).

Əksinə, gülüşün mexanizmi barədə, bizim öz fikir dairəmizə əla uyğun gələn bir baxışdan məqsədlərimiz üçün istifadə etməyi əldən verməyəcəyik. Mən H. Spencerin «Physiology of Laughter» məqaləsindəki izah cəhdini nəzərdə tuturam.⁴⁶

Spencerə görə gülüş psixi oyanmanın boşalması hadisəsidir və bu oyanmanın psixi işlədilməsinin qəfildən maneəyə rast gəldiyinin sübutudur. Gülüşlə nəticələnən psixoloji vəziyyəti o, aşağıdakı sözlərlə təsvir edir: «Laughter naturally results only when consciousness is unawares transferred from great things to small — only when there is what we may call a descending incongruity.» (Gülüş təbii olaraq yalnız şüur gözlənilmədən böyük şeylərdən kiçik şeylərə keçəndə yaranır — yalnız bizim «enən uyğunsuzluq» adlandıra biləcəyimiz şey olduqda.)²⁴⁷

Çox oxşar mənada fransız müəlliflər (Düqa) gülüşü «détente», yəni boşalma, gərginliyin azalması hadisəsi kimi səciyyələndirirlər, A. Benin «Laughter a relief from restraint» (gülüş — çəkindirmədən azad olma) formulu da mənə bir çox müəllifin inandırmaq istədiyindən qat-qat az Spencerin baxışından fərqlənir kimi görünür.

Spencerin fikrini dəyişdirmək və onda olan təsəvvürləri qismən daha dəqiq ifadə etmək, qismən dəyişmək ehtiyacını duyuruq. Deyərdik ki, gülüş o zaman yaranır ki, əvvəllər müəyyən psixi yolların yüklənməsinə sərf olunan psixi enerji miqdarı işlənməz hala gəlib və beləliklə sərbəst boşalma ala bilər. Biz belə bir qoyuluşla üzərimizə hansı «pis görkəm» götürdüyümüzü aydın dərk edirik, lakin Lippsin komiklik və yumor haqqında yazısından — komiklik və yumordan başqa şeylər üçün də aydınlıq əldə etmək olar — öz müdafiəmiz üçün bu gözəl cümləni sitat gətirməyə cürət edirik: «Axır ki, psixoloji ayrı-ayrı problemlər həmişə psixologiyaya xeyli dərinə aparır, belə ki, mahiyyətcə heç bir psixoloji problem təcrid olunmuş halda işlənə bilməz» (səh. 71). «Psixi enerji», «boşalma» anlayışları və psixi enerjinin kəmiyyət kimi işlənməsi, psixopatologiya faktlarını fəlsəfi cəhətdən düzüb-qoşmağa başlayandan bəri mənim üçün düşüncə vərdişinə çevrilib, və artıq «Yuxuların yozumu»nda (1900) Lipps ilə eyni mənada özlüyündə şüursuz psixi prosesləri, şüur məzmunlarını deyil, «əsl psixi təsir qabiliyyətinə malik olan» kimi göstərməyə çalışmışam.⁴⁸ Yalnız «psixi yolların yüklənməsi»ndən danışanda Lippsdə işlənən bənzətmələrdən uzaqlaşıram. Psixi enerjinin müəyyən assosiasiya yolları boyunca yerdəyişmə qabiliyyəti və psixi proseslərin izlərinin demək olar ki, dağılmaz qorunması üzrə təcrübələr mənə bilinməyən üçün belə bir obrazlaşdırma cəhdi təklif etdi. Yanlış anlamanın qarşısını almaq üçün əlavə etməliyəm ki, mən hüceyrələri və lifləri və ya bu gün onların yerini tutan neyron sistemlərini bu psixi yollar elan etməyə cəhd etmirəm, baxmayaraq ki, belə yollar sinir sisteminin üzvi elementləri vasitəsilə hələ göstərilə bilməyən şəkildə təmsil oluna bilməlidir.

Gülüşdə, deməli, fərziyyəmizə görə, indiyədək yüklənməyə sərf olunan psixi enerji cəminin sərbəst boşalmaya məruz qalması üçün şərait verilib və hər gülüş olmasa da, zarafata gülüş mütləq həzz əlaməti olduğundan, bu həzzi əvvəlki yüklənmənin ləğvinə aid etməyə meylli olacağıq. Zarafatı eşidənin güldüyünü, onu yaradanın isə gülə bilmədiyini görəndə bu, bizə o qədər demək ola bilər ki, dinləyicidə yüklənmə sərfi ləğv olunub və boşaldılır, zarafatın yaranması zamanı isə ya ləğvdə, ya boşalma imkanında maneələr yaranır. Dinləyicidə, zarafatın üçüncü şəxsində psixi prosesi ondan daha təsirli səciyyələndirmək çətindir ki, o, zarafat həzzini çox cüzi öz sərfi ilə satın alır. O, ona sanki hədiyyə edilir. Eşitdiyi zarafat sözləri onda zəruri olaraq elə təsəvvür və ya fikir əlaqəsi yaradır ki, onun yaranmasına onda da bu qədər böyük daxili maneələr qarşı durmuşdu. O, birinci şəxs kimi onu özbaşına yaratmaq üçün öz səyini sərf etməli, heç olmasa onun ləngidilməsinin, boğulmasının və ya sıxışdırmasının gücünə uyğun gələn qədər psixi sərf qoymalı olardı. Bu psixi sərfi o, özünə əsirgəyib; əvvəlki müzakirələrimizə görə (bax: səh. 133) deyərdik ki, onun həzzi bu qənaətə uyğundur. Gülüşün mexanizminə dair idrakımıza görə isə daha çox deyəcəyik ki, ləngimə üçün istifadə olunan yüklənmə enerjisi indi qadağan olunmuş təsəvvürün eşitmə qavrayışı yolu ilə yaradılması ilə qəfildən artıq, ləğv olunmuş və buna görə gülüşlə boşalmağa hazır olub. Mahiyyətcə hər iki təsvir eyni nəticəyə gəlir, çünki qənaət edilən sərf tam olaraq artıq olmuş ləngiməyə uyğundur. Lakin sonuncu təsvir daha əyanidir, çünki o, zarafatı dinləyənin ləngimə yüklənməsinin ləğvi ilə azad olmuş psixi enerji miqdarı ilə güldüyünü deməyə imkan verir; o, bu miqdarı sanki gülərək boşaldır.

Zarafatın yarandığı şəxs gülə bilmirsə, bu, dedik, üçüncü şəxsdəki prosesdən ya ləngimə yüklənməsinin ləğvinə, ya da onun boşalma imkanına aid olan bir sapmaya işarədir. Lakin bu iki haldan birincisi doğru deyil, dərhal anlamalıyıq. Ləngimə yüklənməsi birinci şəxsdə də ləğv olunmuş olmalıdır, əks halda zarafat yaranmazdı, çünki onun yaranması belə müqaviməti aşmalı idi. Həm də birinci şəxsin ləngimənin ləğvindən çıxarmalı olduğumuz zarafat həzzini duyması mümkünsüz olardı. Beləliklə, yalnız digər hal qalır: birinci şəxs həzz duysa da, boşalma imkanı pozulduğu üçün gülə bilmir. Gülüş üçün şərt olan boşalma imkanında belə bir pozuntu azad olmuş yüklənmə enerjisinin dərhal başqa bir endopsixik istifadəyə yönəldilməsindən yarana bilər. Bu ehtimala diqqət etməyimiz yaxşıdır; ona tezliklə əlavə maraq göstərəcəyik. Zarafatın birinci şəxsində isə eyni nəticəyə gətirən başqa bir şərt də həyata keçmiş ola bilər. Bəlkə ümumiyyətlə ifadəyə qabil enerji miqdarı azad olmayıb, ləngimə yüklənməsinin ləğvinə baxmayaraq. Zarafatın birinci şəxsində axı zarafat işi gedir ki, o, müəyyən miqdar yeni psixi sərfə uyğun olmalıdır. Birinci şəxs ləngiməni ləğv edən qüvvəni özü səfərbər edir; bundan onun üçün şübhəsiz həzz qazancı yaranır, təmayüllü zarafat halında hətta çox əhəmiyyətli qazanc, çünki zarafat işi ilə qazanılan ilkin həzz özü sonrakı ləngimə aradan qaldırılmasını öz üzərinə götürür; lakin zarafat işinin sərfi hər halda ləngimənin ləğvindən alınan qazancdan çıxılır — zarafatı eşidəndə aradan qalxan həmin sərf. Yuxarıdakıları dəstəkləmək üçün onu da göstərmək olar ki, zarafat üçüncü şəxsdə də ona düşünmə işi sərfi tələb olunan kimi gülüş effektini itirir. Zarafatın eyhamları gözə çarpan olmalıdır, buraxılmışlar asan tamamlanmalıdır; şüurlu düşünmə marağının oyadılması, bir qayda olaraq, zarafatın təsirini mümkünsüz edir. Zarafatla tapmaca arasında mühüm fərq buradadır. Bəlkə zarafat işi zamanı psixi konstellasiya qazanılanın sərbəst boşalmasına ümumiyyətlə əlverişli deyil. Biz burada dərin idrak qazanmaq vəziyyətində deyilik; problemimizin bir hissəsini — nə üçün üçüncü şəxs gülür — digər hissəsindən — nə üçün birinci şəxs gülmür — daha yaxşı aydınlaşdıra bildik.

Hər halda, gülüşün şərtləri və üçüncü şəxsdəki psixi proses barədə bu baxışları saxlasaq, biz zarafatdan məlum olan, lakin başa düşülməyən bir sıra xüsusiyyətləri qənaətbəxş izah etmək vəziyyətinə düşürük. Üçüncü şəxsdə boşalmağa qadir olan yüklənmə enerjisi miqdarı azad edilməlidirsə, bir neçə şərt yerinə yetirilməli və ya əlverişlilik kimi arzuolunan olmalıdır. 1) Üçüncü şəxsin bu yüklənmə sərfini doğrudan da etdiyi təmin edilməlidir. 2) Azad olmuş yüklənmənin motor boşalmaya yönəlmək əvəzinə başqa psixi istifadə tapmasının qarşısı alınmalıdır. 3) Üçüncü şəxsdə azad ediləcək yüklənmənin əvvəlcədən daha da gücləndirilməsi, yüksəldilməsi yalnız faydalı ola bilər. Bütün bu məqsədlərə zarafat işinin bəzi vasitələri xidmət edir ki, onları ikincili və ya köməkçi texnikalar kimi birləşdirə bilərik.

Bu şərtlərdən birincisi üçüncü şəxsin zarafatın dinləyicisi kimi yararlılıqlarından birini müəyyən edir. O, birinci şəxslə o qədər psixi üst-üstə düşməyə malik olmalıdır ki, zarafat işinin birincidə aşdığı eyni daxili ləngimələrə malik olsun. Ədəbsiz sözlərə öyrəşmiş adam ağıllı ifşaedici zarafatlardan həzz çıxara bilməz; cənab N.-in təcavüzləri söyüş həvəsini sərbəst buraxmağa öyrəşmiş savadsızlar arasında anlayış tapmayacaq. Beləliklə, hər zarafat öz auditoriyasını tələb edir və eyni zarafatlara gülmək geniş psixi üst-üstə düşmənin sübutudur. Yeri gəlmişkən, biz burada üçüncü şəxsdəki prosesi daha dəqiq təxmin etməyə imkan verən bir nöqtəyə çatmışıq. O, zarafatın birinci şəxsdə aşdığı eyni ləngiməni vərdiş üzrə özündə yarada bilməlidir, belə ki, zarafatı eşidən kimi onda bu ləngiməyə hazırlıq məcburi və ya avtomatik oyansın. Mən real sərf kimi, ordunun səfərbərliyinə bənzər şəkildə başa düşməli olduğum bu ləngimə hazırlığı eyni zamanda artıq və ya gecikmiş kimi tanınır və beləliklə, doğuluş anında (in statu nascendi) gülüşlə boşaldılır.⁴⁹,⁵⁰

Azad boşalmanın təmin edilməsi üçün ikinci şərt — azad olmuş enerjinin başqa cür işlədilməsinin qarşısının alınması — qat-qat mühüm görünür. O, dinləyicidə zarafatda ifadə olunan fikirlə güclü oyanma doğuran təsəvvürlər oyandıqda zarafat təsirinin qeyri-sabitliyinə nəzəri izah verir: bu halda diqqətin zarafat prosesində saxlanılması, yoxsa ondan çəkilməsi zarafatın təmayülləri ilə dinləyiciyə hakim olan fikir sırası arasındakı uyğunluqdan və ya ziddiyyətdən asılı olur. Lakin daha da böyük nəzəri maraq doğuran zarafatın bir sıra köməkçi texnikalarıdır ki, onlar açıq-aydın dinləyicinin diqqətini ümumiyyətlə zarafat prosesindən yayındırmaq, sonuncunu avtomatik axmağa qoymaq məqsədinə xidmət edir. Mən qəsdən deyirəm: avtomatik, şüursuz yox, çünki sonuncu ad yanıldıcı olardı. Burada söhbət yalnız dinləyicinin zarafatı dinləyərkən psixi prosesdən diqqətin əlavə yüklənməsini uzaq tutmaqdan gedir və bu köməkçi texnikaların yararlılığı bizə haqlı olaraq güman etdirir ki, məhz diqqət yüklənməsi azad olmuş yüklənmə enerjisinin nəzarətində və yeni işlədilməsində böyük pay sahibidir.

Endopsixik istifadəni lazımsız olmuş yüklənmələrdən qaçınmaq ümumiyyətlə asan görünmür, çünki biz düşünmə proseslərimizdə bu cür yüklənmələri bir yoldan o birinə köçürməyə, onların enerjisindən boşalma yolu ilə heç nə itirmədən, daim vərdiş etmişik. Zarafat bunun üçün aşağıdakı vasitələrdən istifadə edir. Birincisi, diqqətə daha az hücum nöqtəsi verməkdən ötrü mümkün qədər qısa ifadəyə can atır. İkincisi, asan anlaşılma şərtinə əməl edir (bax yuxarıda); o, düşünmə işi tələb etsəydi, müxtəlif fikir yolları arasında seçim tələb etsəydi, təsirini yalnız qaçılmaz düşünmə sərfi ilə deyil, həm də diqqətin oyadılması ilə təhlükəyə salardı. Bundan başqa, o, diqqəti yayındırmaq fəndindən də istifadə edir: zarafatın ifadəsində ona diqqəti cəlb edən bir şey təqdim edir ki, bu vaxt ləngimə yüklənməsinin azad olunması və onun boşalması diqqətin müdaxiləsi olmadan baş tutsun. Zarafatın mətnindəki buraxmalar artıq bu məqsədi yerinə yetirir; onlar boşluqları doldurmağa təşviq edir və bu yolla zarafat prosesini diqqətdən azad edir. Burada sanki diqqəti cəlb edən tapmaca texnikası zarafat işinin xidmətinə qoyulur. Daha da təsirli olanlar fasad yaradılmalarıdır ki, onlara xüsusilə təmayüllü zarafatın bəzi qruplarında rast gəlmişik (bax səh. 116). Sillogistik fasadlar diqqəti ona verilmiş tapşırıqla saxlamaq məqsədini mükəmməl yerinə yetirir. Bu cavabın nədə səhv ola biləcəyini düşünməyə başlayanda artıq gülürük; diqqətimiz qəfil basılıb, azad olmuş ləngimə yüklənməsinin boşalması başa çatıb. Eyni şey komik fasadlı zarafatlara da aiddir ki, orada komiklik zarafat texnikasına köməkçi xidmət göstərir. Komik fasad zarafatın təsirini bir neçə yolla artırır: diqqəti bağlamaqla zarafat prosesinin avtomatizmini mümkün edir və həm də komiklikdən gələn boşalmanı qabaqdan göndərməklə zarafatdan gələn boşalmanı asanlaşdırır. Komiklik burada tam ələ alan ilkin həzz kimi təsir edir və buna görə də anlaya bilərik ki, bəzi zarafatlar zarafatın başqa vasitələri ilə yaradılan ilkin həzzdən tamamilə imtina edə bilir və yalnız komikliyi ilkin həzz kimi işlədir. Zarafatın əsl texnikaları arasında xüsusilə yerdəyişmə və absurdla təsvir — başqa yararlılıqlarından əlavə — zarafat prosesinin avtomatik gedişi üçün arzuolunan diqqət yayındırılmasını da göstərir.

Biz artıq sezirik və sonradan daha yaxşı başa düşə biləcəyik ki, diqqətin yayındırılması şərti ilə zarafatı dinləyənin psixi prosesinin əhəmiyyətsiz olmayan bir cizgisini üzə çıxarmışıq. Bununla bağlı başqa şeyləri də başa düşə bilərik. Birincisi, zarafatda nə üçün demək olar ki, heç vaxt nəyə güldüyümüzü bilmirik, halbuki bunu analitik araşdırma ilə müəyyən edə bilərik. Bu gülüş elə məhz şüurlu diqqətimizin uzaq tutulması ilə mümkün olan avtomatik prosesin nəticəsidir. İkincisi, zarafatın özünəməxsusluğunu — dinləyiciyə tam təsirini yalnız o, ona yeni olanda, sürpriz kimi qarşısına çıxanda göstərməsini — başa düşürük. Zarafatın qısaömürlülüyünü şərtləndirən və daim yeni zarafatlar yaratmağa çağıran bu xassə, görünür, onunla bağlıdır ki, sürprizin və ya qəfil basqının mahiyyətində ikinci dəfə baş tutmamaq var. Zarafat təkrarlananda diqqət birinci dəfəyə yüksələn xatirə ilə istiqamətlənir. Buradan eşidilmiş zarafatı onu hələ bilməyən başqalarına danışmaq təkanının anlaşılması açılır. Yəqin ki, yenilik olmadığı üçün itən ləzzət imkanının bir parçasını adam zarafatın təzə dinləyiciyə göstərdiyi təəssüratdan yenidən götürür. Və analoji motiv zarafatın yaradıcısını da onu başqasına çatdırmağa sövq etmiş ola bilər.

Əlverişliləşdiricilər kimi — şərt olmasa da — zarafat prosesinin üçüncü məqamı olaraq zarafat işinin elə texniki köməkçi vasitələrini göstərirəm ki, onlar boşalmaya gələn miqdarı artırmağa və beləliklə zarafatın təsirini gücləndirməyə xidmət edir. Onlar çox vaxt zarafata yönələn diqqəti də artırır, lakin diqqəti eyni zamanda bağlamaq və hərəkətliliyini ləngitməklə onun təsirini yenə zərərsiz edirlər. Maraq və təəccüb doğuran hər şey bu iki istiqamətdə təsir edir, deməli, ilk növbədə mənasız olan, eləcə də bəzi müəlliflərin zarafatın əsas xarakteri etmək istədikləri, mənim isə onda yalnız təsirinin gücləndirmə vasitəsini görə bildiyim əksliklə, «təsəvvür kontrastı». Təəccüb doğuran hər şey dinləyicidə Lippsin «psixi yığılma» adlandırdığı enerji bölgüsü halını yaradır və o, şübhəsiz haqlıdır ki, əvvəlki yığılma nə qədər yüksək idisə, «boşalma» da bir o qədər güclü olur. Lippsin təsviri açıq şəkildə zarafata deyil, ümumiyyətlə komikliyə aiddir; lakin bizə çox ehtimallı görünə bilər ki, ləngimə yüklənməsini boşaldan zarafat boşalması da eyni şəkildə yığılma ilə yüksəldilir.

İndi aydın olur ki, zarafatın texnikası ümumiyyətlə iki cür təmayül ilə müəyyən olunur: birinci şəxsdə zarafatın yaranmasını mümkün edənlər və üçüncü şəxsdə zarafata mümkün qədər böyük həzz təsiri təmin etməli olan digərləri. Zarafatın ilkin həzz qazancını tənqidi sağduyunun etirazına qarşı təmin edən Yanus kimi iki üzlü olması və ilkin həzz mexanizmi birinci təmayülə aiddir; bu bölmədə şərh olunan şərtlərlə texnikanın sonrakı mürəkkəbləşməsi isə zarafatın üçüncü şəxsinə diqqətdən irəli gəlir. Beləliklə, zarafat özlüyündə ikidilli, eyni anda iki ağaya xidmət edən oyunbaz hiyləgərdir. Zarafatda həzz qazanmağa yönələn hər şey üçüncü şəxs üçün hesablanıb, sanki birinci şəxsdə buna aşılmaz daxili maneələr mane olur. Beləliklə, zarafat prosesinin tamamlanması üçün bu üçüncü şəxsin əvəzedilməzliyi barədə tam təəssürat yaranır. Lakin üçüncü şəxsdə bu prosesin təbiətinə kifayət qədər yaxşı nəzər sala bildiyimiz halda, birinci şəxsdəki müvafiq prosesin hələ də bizim üçün qaranlıqla örtüldüyünü hiss edirik. Bu iki sualdan: Nə üçün özümüz düzəltdiyimiz zarafata gülə bilmirik? və: Nə üçün öz zarafatımızı başqasına danışmağa məcbur oluruq? — birincisi indiyədək cavabdan yayınıb. Biz yalnız güman edə bilərik ki, aydınlaşdırılmalı iki fakt arasında dərin əlaqə var, yəni öz zarafatımızı başqasına bildirməyə ona görə məcbur oluruq ki, özümüz ona gülə bilmirik. Üçüncü şəxsdə həzz əldə etmə və boşalma şərtləri barədəki idrakımızdan birincisi üçün belə nəticə çıxara bilərik ki, onda boşalma şərtləri çatışmır, həzz əldə etmə şərtləri isə hələ yalnız natamam yerinə yetirilib. Onda inkar etmək olmaz ki, özümüzə qeyri-mümkün olan gülüşə güldürülən şəxsin təəssüratı vasitəsilə dolambaç yolla çatmaqla həzzimizi tamamlayırıq. Biz Düqanın ifadə etdiyi kimi, sanki «par ricochet» (sıçrayış yolu ilə) gülürük. Gülüş psixi vəziyyətlərin yüksək dərəcədə yoluxucu təzahürlərindəndir; başqasını zarafatımı bildirməklə güldürəndə əslində öz gülüşümü oyatmaq üçün ondan istifadə edirəm və doğrudan da müşahidə etmək olar ki, əvvəlcə ciddi sifətlə zarafatı danışan sonra o birinin gülüşünə mülayim gülüşlə qoşulur. Zarafatımı başqasına bildirməyim deməli bir neçə niyyətə xidmət edə bilər: birincisi, zarafat işinin uğur qazandığına dair mənə obyektiv əminlik vermək, ikincisi, həzzimi bu başqasının mənə əks təsiri ilə tamamlamaq, üçüncüsü — özüm istehsal etmədiyim zarafatın təkrarında — yeniliyin düşməsi ilə yaranan həzz itkisinin əvəzini çıxmaq.

Zarafatın iki şəxs arasında cərəyan edən psixi proseslərinə dair bu müzakirələrin sonunda, onun texnikasına dair ilk izahdan bəri zarafatın psixoloji qavranılması üçün əhəmiyyətli olaraq gözümüzün qabağında duran qənaət məqamına bir daha nəzər sala bilərik. Bu qənaətin ən yaxın, lakin eyni zamanda ən sadəlövh anlayışından — onun sözlərin işlədilməsində və fikir əlaqələrinin qurulmasında mümkün qədər məhdudiyyətin gətirəcəyi ümumən psixi sərfdən qaçınmaq olduğundan — biz çoxdan uzaqlaşmışıq. Biz o vaxt da öz-özümüzə demişdik: Qısa, lakonik hələ zarafatlı deyil. Zarafatın qısalığı xüsusi, məhz «zarafatlı» qısalıqdır. Sözlərlə və fikirlərlə oyunun gətirdiyi ilkin həzz qazancı doğrudan da sırf sərfə qənaətdən doğurdu, lakin oyunun zarafata çevrilməsi ilə qənaət təmayülü də məqsədlərini dəyişməli idi, çünki düşünmə fəaliyyətimizin nəhəng sərfinə qarşı eyni sözlərdən istifadə və ya yeni fikir bağlantısından qaçmaqla qənaət edilən şey, şübhəsiz, nəzərə gəlməzdi. Psixi iqtisadiyyatı ticarət müəssisəsi ilə müqayisəyə icazə verə bilərik. Orada dövriyyə çox kiçik olduğu müddətcə, doğrusu, ümumilikdə az sərf olunması, idarəetmə xərclərinin son həddə məhdudlaşdırılması vacibdir. Qənaət hələ sərfin mütləq həddinə yönəlir. Sonralar, müəssisə böyüyəndə, idarəetmə xərclərinin əhəmiyyəti arxa plana keçir; dövriyyə və gəlir kifayət qədər artırıla bilirsə, sərfin miqdarının nə qədərə qalxmasının artıq əhəmiyyəti yoxdur. Müəssisə üçün sərfdə özünü saxlamaq xırdaçılıq, hətta birbaşa zərərgətirən olardı. Buna baxmayaraq, mütləq böyük sərf olduqda qənaət təmayülünə heç yer qalmadığını güman etmək yanlış olardı. Qənaətə meylli rəis ağlı indi ayrı-ayrı təfərrüatlarda qənaətə yönələcək və əvvəllər daha böyük xərc doğuran eyni tədbir indi daha az xərclə yerinə yetirilə bildikdə, qənaət ümumi sərfin miqdarına nisbətdə nə qədər kiçik görünsə də, razı qalacaq. Tamamilə analoji şəkildə mürəkkəb psixi müəssisəmizdə də təfərrüatlı qənaət həzz mənbəyi olaraq qalır, gündəlik hadisələr bizə bunu göstərə bilər. Əvvəllər otağında qaz lampası yandırmış və indi elektrik işığına keçmiş adam elektrik açarını çevirəndə xeyli müddət aydın həzz hissi duyacaq — məhz həmin anda onda qaz lampasını yandırmaq üçün lazım olan mürəkkəb əməliyyatların xatirəsi canlı olduğu müddətdə. Eləcə də ümumi psixi sərflə müqayisədə cüzi olan, zarafatın yaratdığı ləngimə sərfinə qənaətlər bizim üçün həzz mənbəyi olaraq qalacaq, çünki onlar vasitəsilə bizim görməyə vərdiş etdiyimiz və bu dəfə də görməyə hazır olduğumuz ayrıca bir sərf əsirgənir. Sərfin gözlənilən, hazırlanmış olması məqamı şübhəsiz önə çıxır.

Yuxarıda nəzərdən keçirilən kimi lokal qənaət bizə anlıq həzz verməkdən yayınmaz, lakin burada qənaət edilən başqa yerdə işlədilə bildiyi müddətcə, onunla davamlı yüngülləşmə əldə olunmur. Yalnız bu digər istifadənin qarşısı alına bildikdə, xüsusi qənaət yenidən psixi sərfin ümumi yüngülləşməsinə çevrilir. Beləliklə, zarafatın psixi proseslərinə daha yaxşı bələd olduqca yüngülləşmə məqamı bizdə qənaətin yerini tutur.

Birincisi açıq-aydın daha böyük həzz hissi verir. Zarafatın birinci şəxsindəki proses ləngimənin ləğvi, lokal sərfin azaldılması ilə həzz yaradır; o, görünür, araya salınmış üçüncü şəxsin vasitəçiliyi ilə boşalma yolu ilə ümumi yüngülləşməyə nail olmayınca sakitliyə qovuşmur.