IV. Zarafatın həzz mexanizmi və psixogenezi

Zarafatın bizə bəxş etdiyi özünəməxsus həzzin hansı mənbələrdən axdığını biz indi etibarlı idrak kimi qabağa çəkirik. Bilirik ki, cümlənin fikir məzmununa olan bəyənməmizi əsl zarafat həzzi ilə qarışdırmaq aldanışına düşə bilərik, lakin bu həzzin özünün əsasən iki mənbəyi var: zarafatın texnikası və təmayülləri. İndi öyrənmək istədiyimiz odur ki, həzz bu mənbələrdən hansı yolla yaranır — bu həzz təsirinin mexanizmi.

Bizə elə gəlir ki, axtarılan izah təmayüllü zarafatda zərərsiz zarafata nisbətən xeyli asan alınır. Ona görə də birincidən başlayacağıq.

Təmayüllü zarafatda həzz onun nəticəsində yaranır ki, əks halda təmin olunmayacaq bir təmayül təmin olunur. Belə təmin olunmanın həzz mənbəyi olması əlavə izah tələb etmir. Lakin zarafatın bu təmin olunmanı necə yaratması xüsusi şərtlərə bağlıdır ki, bəlkə də onlardan əlavə aydınlıq əldə etmək olar. Burada iki halı fərqləndirmək lazımdır. Daha sadə hal odur ki, təmayülün təmin olunmasının yolunda xarici maneə dayanır və zarafat onu dolanır. Biz bunu, məsələn, Serenissimusun söhbət etdiyi adamın anasının bir vaxt iqamətgahda yaşayıb-yaşamadığı sualına aldığı cavabda, yaxud iki varlı fırıldaqçının öz portretlərini göstərdiyi incəsənət bilicisinin «And where is the Saviour?» sözündə tapdıq. Təmayül bir halda təhqiri eyni ilə qaytarmağa, digər halda tələb olunan rəy əvəzinə təhqir etməyə yönəlir; ona mane olan şey sırf xarici məqamlardır — təhqirə məruz qalan şəxslərin güc münasibətləri. Hər halda bizi təəccübləndirə bilər ki, bu və analoji təmayüllü zarafatlar bizi nə qədər razı salsalar da, güclü gülüş effekti doğurmağa qadir deyil.

Başqa cür olur, əgər təmayülün birbaşa həyata keçməsinin yolunda xarici məqamlar yox, daxili maneə durursa, daxili bir təhrik təmayülə qarşı çıxırsa. Fərziyyəmizə görə, bu şərt cənab N.-in aqressiv zarafatlarında təxminən həyata keçir — onun şəxsiyyətində təhqiramiz hücuma güclü meyl yüksək inkişaf etmiş estetik mədəniyyət tərəfindən cilovlanır. Zarafatın köməyi ilə bu xüsusi halda daxili müqavimət aşılır, ləngimə aradan qaldırılır. Bununla xarici maneə halında olduğu kimi təmayülün təmin olunması mümkün olur, boğulma və onunla bağlı «psixi yığılma» yaranmaqdan qaçınılır; həzzin yaranma mexanizmi bu cəhətdən hər iki hal üçün eyni olardı.

Bu yerdə xarici və daxili maneə halları üçün psixoloji vəziyyətin fərqlərinə daha dərindən getmək meylini duyuruq, çünki bizə belə bir imkan görünür ki, daxili maneənin aradan qalxmasından həzzə müqayisəolunmaz dərəcədə yüksək bir pay gələ bilər. Lakin təklif edirəm ki, burada təvazökar qalaq və hələlik bizim üçün əsas olanda dayanan bir müəyyənləşdirmə ilə kifayətlənək. Xarici və daxili maneə halları yalnız onunla fərqlənir ki, bir halda artıq mövcud olan ləngimə aradan qaldırılır, digərində yeni birinin yaradılmasından yayınılır. Əgər iddia etsək ki, psixi ləngimənin həm yaradılması, həm də saxlanması üçün «psixi sərf» tələb olunur, onda fərziyyəyə çox da müraciət etməmiş olarıq. İndi təmayüllü zarafatın işlədilməsinin hər iki halında həzz əldə olunursa, belə həzz qazancının qənaət edilmiş psixi sərfə uyğun gəldiyini düşünmək yaxındır.

Beləliklə, biz yenə qənaət prinsipinə rast gəlmişik ki, onunla ilk dəfə söz zarafatının texnikasında qarşılaşmışdıq. Lakin əvvəlcə qənaəti mümkün qədər az və ya mümkün qədər eyni sözlərdən istifadədə tapdığımızı sanırdıqsa, burada bizə ümumən psixi sərfə qənaətin daha əhatəli mənası görünür və biz hələ çox qeyri-müəyyən olan «psixi sərf» anlayışını daha dəqiq müəyyənləşdirməklə zarafatın mahiyyətinə yaxınlaşmağı mümkün saymalıyıq.

Təmayüllü zarafatda həzz mexanizminin işlənməsi zamanı aradan qaldıra bilmədiyimiz müəyyən qeyri-müəyyənliyi, mürəkkəb olanı sadə olandan əvvəl, təmayüllü zarafatı zərərsiz zarafatdan əvvəl aydınlaşdırmağa cəhd etdiyimizə görə layiqli cəza kimi qəbul edirik. Yadda saxlayırıq ki, «ləngitmə və ya boğma sərfinə qənaət» təmayüllü zarafatın həzz təsirinin sirri kimi görünürdü və zərərsiz zarafatda həzz mexanizminə üz tuturuq.

Təmayüldən və ya məzmundan hökmümüzün pozulmasından qorxulmayan zərərsiz zarafatın münasib nümunələrindən belə nəticə çıxarmalı olduq ki, zarafatın texnikalarının özləri həzz mənbələridir, və indi yoxlamaq istəyirik ki, bu həzzi psixi sərfə qənaətə qaytarmaq olarmı. Bu zarafatların bir qrupunda (söz oyunlarında) texnika bundan ibarət idi: psixi münasibətimizi sözün mənası əvəzinə söz səsinə yönəltmək, (akustik) söz təsəvvürünün özünü onun əşya təsəvvürləri ilə münasibətlər vasitəsilə verilən mənasının yerinə keçirmək. Biz doğrudan da güman edə bilərik ki, bununla psixi işdə böyük yüngülləşmə əldə olunur və sözlərdən ciddi istifadə zamanı müəyyən səylə özümüzü bu rahat üsuldan saxlamalıyıq. Müşahidə edə bilərik ki, düşüncə fəaliyyətinin elə xəstəlik halları var ki, orada psixi sərfi bir nöqtədə cəmləmək imkanı yəqin ki, məhdudlaşıb, və bunlar həqiqətən də söz səsi təsəvvürünü söz mənasından fərqli olaraq ön plana çıxarır, belə xəstələr də nitqlərində, düstur dediyi kimi, söz təsəvvürünün «daxili» əvəzinə «xarici» assosiasiyaları ilə irəliləyirlər. Sözləri hələ əşya kimi işlətməyə öyrəşmiş uşaqda da eyni və ya oxşar səs arxasında eyni məna axtarmaq meylini görürük ki, bu da böyüklərin gülüb keçdiyi çoxlu səhvlərin mənbəyinə çevrilir. Zarafatda eyni sözdən və ya ona oxşar sözdən istifadə etməklə bir təsəvvür dairəsindən başqa, uzaq bir dairəyə keçmək (Home-Roulard-da mətbəx dairəsindən siyasət dairəsinə keçmək kimi) bizə açıq-aşkar zövq verirsə, bu zövqü haqlı olaraq psixi sərfə qənaətə aid etmək olar. Belə «qısa qapanma»dan alınan zarafat həzzi də, eyni söz vasitəsilə bir-birinə bağlanan iki təsəvvür dairəsi bir-birinə nə qədər yad olarsa, bir-birindən nə qədər uzaq olarsa, yəni zarafatın texniki vasitəsi ilə fikir yolunda qənaət nə qədər böyük çıxarsa, bir o qədər böyük görünür. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, zarafat burada ciddi təfəkkürün rədd etdiyi və diqqətlə qaçındığı bir əlaqələndirmə vasitəsindən istifadə edir.

Zarafatın texniki vasitələrinin ikinci bir qrupu — vahidləşdirmə, səsləşmə, çoxlu işlədilmə, məlum deyimlərin modifikasiyası, sitatlara eyham — ümumi xarakter kimi onu önə çəkməyə imkan verir ki, hər dəfə yeni bir şey gözlənilə biləcək yerdə tanış olan bir şey yenidən tapılır. Tanışı yenidən tapmaq həzzvericidir və yenə də belə həzzi qənaət həzzi kimi tanımaq, psixi sərfə qənaətə aid etmək bizə çətin gəlməz.

Tanışın yenidən tapılması, «yenidən tanıma» həzzvericidir — bu, ümumən qəbul olunur. Qros deyir (səh. 155): «Yenidən tanıma, çox mexanikləşməmiş olduğu hər yerdə (məsələn, geyinmə zamanı olduğu kimi, orada ...), həzz hissləri ilə bağlıdır. Sadəcə tanışlıq keyfiyyəti belə, Faustun qorxulu görüşdən sonra yenidən iş otağına girəndə onu bürüyən o mülayim rahatlıqla asanlıqla müşayiət olunur...» «Əgər yenidən tanıma aktı həzz doğurursa, onda gözləmək olar ki, insan bu qabiliyyəti öz xatirinə məşq etməyə, yəni onunla oyun şəklində təcrübə aparmağa yönələcək. Doğrudan da Aristotel yenidən tanımaqdan sevincdə sənət ləzzətinin əsasını görmüşdür və inkar etmək olmaz ki, bu prinsip, Aristotelin güman etdiyi qədər geniş əhəmiyyətə malik olmasa da, nəzərdən qaçırılmamalıdır.»³⁹,⁴⁰

Qros sonra elə oyunları müzakirə edir ki, onların xarakteri yenidən tanıma sevincini bunun qarşısına maneələr qoymaqla, yəni tanıma aktı ilə aradan qalxan «psixi yığılma» yaratmaqla artırmaqdan ibarətdir. Lakin onun izah cəhdi tanımanın özlüyündə həzzverici olduğu fərziyyəsini tərk edir: o, bu oyunlara istinadla tanımadan alınan həzzi gücdən, çətinliyin aşılmasından alınan sevincə qaytarır. Mən bu sonuncu məqamı ikinci dərəcəli sayıram və daha sadə baxışdan uzaqlaşmaq üçün əsas görmürəm: tanıma özlüyündə, yəni psixi sərfin yüngülləşməsi hesabına, həzzvericidir və bu həzzə əsaslanan oyunlar yalnız onun miqdarını artırmaq üçün durğunluq mexanizmindən istifadə edir.

Qafiyənin, alliterasiyanın, refrenin və oxşar söz səslərinin təkrarının digər formalarının şeirdə eyni həzz mənbəyindən — tanışın yenidən tapılmasından — istifadə etməsi də ümumən qəbul olunur. Zarafatdakı «çoxlu işlədilmə» ilə bu qədər böyük uyğunluq göstərən bu texnikalarda «güc hissi» gözə çarpan rol oynamır.

Tanıma ilə xatırlama arasındakı yaxın əlaqələr nəzərə alınarsa, xatırlama həzzinin də mövcud olduğu fərziyyəsi artıq cəsarətli deyil; yəni xatırlama aktının öz-özlüyündə, eyni mənşəli bir həzz hissi ilə müşayiət olunduğu qəbul edilə bilər. Qros belə bir fərziyyəyə qarşı deyil kimi görünür, lakin o, xatırlama həzzini yenə də «güc hissi»ndən çıxarır, çünki o, demək olar ki, bütün oyunlarda zövqün əsas səbəbini — mənim fikrimcə, haqsız olaraq — bu güc hissində axtarır.

«Tanışın yenidən tapılması» üzərində zarafatın başqa bir texniki köməkçi vasitəsinin işlədilməsi də qurulub ki, bu barədə indiyədək söz getməyib. Mən aktuallıq məqamını nəzərdə tuturam; o, bir çox zarafatda bol həzz mənbəyini təşkil edir və zarafatların həyat tarixçəsindəki bəzi xüsusiyyətləri izah edir. Bu şərtdən tamamilə azad zarafatlar da var və zarafat haqqında traktatda biz demək olar ki, yalnız belə nümunələrə əl atmağa məcbur oluruq. Lakin unuda bilmərik ki, biz bəlkə bu həmişəyaşar zarafatlara gülməkdən də güclü şəkildə, indi işlətməyi çətin olan başqa zarafatlara gülmüşük, çünki onlar uzun şərh tələb edir və onun köməyi ilə belə keçmiş təsirə çatmazdı. Bu sonuncu zarafatlar o vaxt «aktual» olan, ümumi marağı oyatmış və hələ də gərgin saxlayan şəxslərə və hadisələrə eyhamlar ehtiva edirdi. Bu marağın sönməsindən, müvafiq işin başa çatmasından sonra bu zarafatlar da həzz təsirinin bir hissəsini, özü də xeyli böyük hissəsini itirmişdi. Məsələn, mehriban ev sahibimin təqdim etdiyi unlu yeməyi «Home-Roulard» adlandırdığı zarafat mənə bu gün Home Rule-un qəzetlərimizin siyasi xəbərlərində daimi rubrika olduğu vaxt kimi heç də yaxşı görünmür. İndi bu zarafatın üstünlüyünü belə təsvirlə qiymətləndirməyə çalışsam ki, bu bir söz bizi böyük bir fikir dolambaçına qənaət etməklə mətbəx təsəvvür dairəsindən çox uzaq olan siyasət dairəsinə aparır, onda bu təsviri o vaxt belə dəyişməli idim: «Bu söz bizi mətbəx təsəvvür dairəsindən ona özünə elə uzaq olan siyasət dairəsinə aparır ki, o dairə bizim canlı marağımızdan əmin idi, çünki bizi əslində fasiləsiz məşğul edirdi.» Başqa bir zarafat: «Bu qız mənə Dreyfusu xatırladır; ordu onun günahsızlığına inanmır» (Unschuld — həm «günahsızlıq», həm də «bakirəlik») bu gün, bütün texniki vasitələri dəyişməz qalmış olmalı olsa belə, eyni cür solmuşdur. Müqayisənin doğurduğu təəccüb və «Unschuld» sözünün ikimənalılığı o vaxt təzə oyanma ilə yüklənmiş bir işə toxunan eyhamın bu gün başa çatmış maraqları xatırlatmasının əvəzini çıxa bilməz. Hələ aktual olan zarafat isə, məsələn, belədir: Veliəhd şahzadə Luiza Qotadakı krematoriyaya müraciət edib yandırmanın nəyə başa gəldiyini soruşmuşdu. İdarə ona belə cavab vermişdi: «Adətən 5000 mark, amma ondan yalnız 3000 mark alacağıq, çünki o, artıq bir dəfə „durchgebrannt“ olub» (almanca «durchbrennen» həm «yanıb keçmək», həm də «qaçıb getmək» deməkdir). Belə zarafat bu gün qarşısıalınmaz görünür; bir müddət sonra qiymətləndirməmizdə xeyli enəcək, bir az sonra isə, Luiza şahzadənin kim olduğunu və onun «durchgebrannt» olmasının nə demək olduğunu şərhdə əlavə etmədən danışmaq mümkün olmayanda, yaxşı söz oyununa baxmayaraq təsirsiz qalacaq.

Dövriyyədə olan zarafatların böyük bir hissəsi beləliklə müəyyən ömür qazanır, daha doğrusu, çiçəklənmə dövründən və tənəzzül dövründən ibarət və tam unudulma ilə bitən bir həyat yoluna malik olur. İnsanların düşünmə proseslərindən həzz almaq ehtiyacı gündəlik yeni maraqlara söykənərək daim yeni zarafatlar yaradır. Aktual zarafatların həyat qüvvəsi onlara məxsus deyil, eyham yolu ilə həmin digər maraqlardan götürülür, onların gedişi zarafatın da taleyini müəyyən edir. Aktuallıq məqamı — keçici, lakin xüsusilə bol həzz mənbəyi kimi — zarafatın öz mənbələrinə əlavə olunur və sadəcə tanışın yenidən tapılması ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, burada tanışın xüsusi bir keyfiyyətindən bəhs edilir — ona təzəlik, yenilik, unudulmaya məruz qalmamaq xassəsi xas olmalıdır. Yuxunun yaranmasında da yeni olana xüsusi üstünlük verilməsinə rast gəlinir və güman etməkdən çəkinmək olmur ki, yeni olanla assosiasiya özünəməxsus həzz mükafatı ilə mükafatlandırılır, yəni asanlaşdırılır.

Vahidləşdirmə, əslində material əvəzinə fikir əlaqəsi sahəsində təkrar olduğuna görə, G. Th. Fexnerdə zarafatın həzz mənbəyi kimi xüsusi tanınma qazanıb. Fexner belə deyir («Vorschule der Ästhetik» — Estetikanın hazırlıq kursu — I, XVII): «Mənim fikrimcə, burada nəzərdə tutduğumuz sahədə müxtəlifliyin vahid əlaqələndirilməsi prinsipi əsas rolu oynayır, lakin bu sahəyə aid halların verə biləcəyi həzzi özünəməxsus xarakteri ilə eşiyi aşmağa sövq etmək üçün hələ dəstəkləyici əlavə şərtlərə ehtiyac duyur.»⁴¹

Eyni əlaqənin və ya sözlərin eyni materialının təkrarı, tanış və yeni olanın yenidən tapılması ilə bağlı bütün bu hallarda hiss olunan həzzi psixi sərfə qənaətdən çıxarmaq bizə qadağan edilə bilməz, əgər bu nöqteyi-nəzər təfərrüatların aydınlaşdırılmasında və yeni ümumiliklərin əldə olunmasında səmərəli çıxsa. Bilirik ki, qənaətin necə baş verdiyini və «psixi sərf» ifadəsinin mənasını hələ aydınlaşdırmalıyıq.

Zarafat texnikalarının üçüncü qrupu — əsasən fikir zarafatının —, düşüncə səhvlərini, yerdəyişmələri, mənasızlığı, əksi ilə təsviri və s. əhatə edir; ilk baxışda xüsusi bir görkəmi ola və tanışın yenidən tapılması və ya əşya assosiasiyalarının söz assosiasiyaları ilə əvəzlənməsi texnikaları ilə heç bir qohumluq göstərməyə bilər; buna baxmayaraq məhz burada psixi sərfə qənaət və ya yüngülləşdirmə nöqteyi-nəzərini qüvvəyə mindirmək çox asandır.

Düşüncə yolundan sapmaq, onu davam etdirməkdən daha asan və rahatdır; fərqli şeyləri qarışdırmaq, onları ziddiyyətə gətirməkdən daha asandır; məntiqin rədd etdiyi nəticə çıxarma üsullarını qəbul etmək xüsusilə rahatdır; nəhayət, sözləri və ya düşüncələri birləşdirərkən onların məna verməli şərtindən imtina etmək: bu, əlbəttə ki, şübhə doğurmur və söhbət gedən zarafat texnikaları məhz bunu edir. Lakin belə bir hərəkətin zarafat işinə həzz mənbəyi açdığı fikri təəccüb doğuracaq, çünki zarafatdan kənarda düşüncə fəaliyyətinin bu cür aşağı səviyyəli işlərinə qarşı yalnız xoşagəlməz müdafiə hissləri keçirə bilirik.

Qısaca «mənasızlıqdan həzz» deyə biləcəyimiz şey, ciddi həyatda əlbəttə ki, görünməyəcək dərəcədə gizlədilmişdir. Onu sübut etmək üçün hələ görünən və yenidən görünən olduğu iki halı nəzərdən keçirməliyik: öyrənən uşağın davranışı və intoksikasiya ilə dəyişmiş əhval-ruhiyyədə olan yetkinin davranışı. Uşaq ana dilinin söz ehtiyatını istifadə etməyi öyrəndiyi dövrdə, bu materialla «oynaya-oynaya təcrübə aparmaq» (Qros) ona açıq-aydın zövq verir və məna şərtinə riayət etmədən sözləri birləşdirir ki, onlarla ritm və ya qafiyənin həzz effekti əldə etsin. Bu zövq ona tədricən qadağan edilir və nəticədə ona yalnız mənalı söz birləşmələri icazəli olaraq qalır. Öyrənilmiş məhdudiyyətlərdən kənara çıxmaq cəhdləri sonrakı illərə də uzanır: sözləri müəyyən əlavələrlə çirkinləşdirməklə, onların formalarını müəyyən tədbirlərlə dəyişməklə (təkrarlamalar, titrək danışma) və ya hətta oyun yoldaşları arasında istifadə üçün özünəməxsus bir dil yaratmaqla; bu cür səylər daha sonra müəyyən kateqoriyalara aid ruhi xəstələrdə yenidən ortaya çıxır.

Güman edirəm ki, uşaq belə oyunlara başlayanda hansı motivə uyduğundan asılı olmayaraq, sonrakı inkişafda onlara mənasız olduğunu dərk edərək qapılır və ağıl tərəfindən qadağan olunanın bu cazibəsində həzz tapır. İndi o, oyundan tənqidi ağlın təzyiqindən yayınmaq üçün istifadə edir. Lakin düzgün düşünməyə və reallıqdakı doğrunu yalandan ayırmağa tərbiyə zamanı ortaya çıxmalı olan məhdudiyyətlər qat-qat güclüdür və buna görə də düşünmə və reallıq məcburiyyətinə qarşı üsyan dərin və uzunmüddətlidir; hətta xəyal fəaliyyəti hadisələri də bu nöqteyi-nəzərə düşür. Uşaqlığın sonrakı mərhələsində və yetkinlik yaşından sonra uzanan öyrənmə dövründə tənqid gücü çox vaxt o qədər artır ki, «azad edilmiş mənasızlıqdan» həzz yalnız nadir hallarda birbaşa özünü bildirməyə cürət edir. Adam mənasız söz söyləməyə cürət etmir; lakin oğlan uşağına xas olan mənasız, məqsədə zidd hərəkətlərə meyl mənə mənasızlıqdan həzzin bilavasitə törəməsi kimi görünür. Patoloji hallarda bu meylin yenə şagirdin nitqinə və cavablarına hakim olacaq dərəcədə güclənməsini asanlıqla görmək olar; nevrozlu bəzi gimnaziya şagirdlərində əmin ola bildim ki, onların istehsal etdikləri mənasızlıqdan şüursuz işləyən həzz onların yanlış hərəkətlərində (Fehlleistungen) həqiqi cəhalətləri qədər az pay sahibi deyildi.

Tələbə düşünmə və reallıq məcburiyyətinə qarşı nümayiş etdirməkdən əl çəkmir, baxmayaraq ki, onun hökmranlığının getdikcə dözülməzləşdiyini və sərhədsizləşdiyini hiss edir. Tələbə şıltaqlıqlarının yaxşı bir hissəsi bu reaksiyaya aiddir. İnsan elə «yorulmaz həzz axtaran»dır — bu uğurlu ifadəni hansı müəllifdə tapdığımı artıq xatırlamıram — və bir dəfə dadılmış həzzdən hər cür imtina ona çox ağır gəlir. «Bierschwefel»in şən mənasızlığı ilə tələbə mühazirə kurslarının təhsili ilə getdikcə itirdiyi düşünmə azadlığından alınan həzzi xilas etməyə çalışır. Daha sonralar, yetkin kişi kimi elmi qurultayda başqaları ilə görüşəndə və yenidən özünü öyrənən kimi hiss edəndə, iclasın sonunda yeni qazanılmış idraklarını mənasızlığa çevirən «Kneipzeitung» (meyxana qəzeti) ona təzə yaranmış düşüncə ləngiməsinin əvəzini verməlidir.

«Bierschwefel» və «Kneipzeitung» adlarında şahidlik var ki, mənasızlıqdan həzzi sıxışdırmış tənqid artıq o qədər güclənib ki, intoksikasiya vasitələri olmadan müvəqqəti belə kənara qoyula bilmir. Əhval-ruhiyyənin dəyişməsi alkoholun insana verdiyi ən qiymətli şeydir və bu «zəhər»in hər kəs üçün eyni dərəcədə əvəzolunmaz olmamasının səbəbidir. İstər daxili mənşəli olsun, istərsə intoksikasiya ilə yaradılmış olsun, şən əhval-ruhiyyə ləngidici qüvvələri, onların arasında tənqidi zəiflədir və beləliklə, boğulmanın yük olduğu həzz mənbələrini yenidən əlçatan edir. Əhval-ruhiyyənin yüksəlməsi ilə zarafata olan tələblərin necə azaldığını görmək son dərəcə öyrədicidir. Əhval-ruhiyyə zarafatı əvəz edir, necə ki, zarafat da əhval-ruhiyyəni — başqa halda ləngidilmiş ləzzət imkanlarının, onların arasında mənasızlıqdan həzzin, özünü büruzə verdiyi əhval-ruhiyyəni — əvəz etməyə çalışmalıdır.

«Az zarafat, çox rahatlıq.»

Alkoholun təsiri altında yetkin adam yenidən uşağa çevrilir ki, onun üçün məntiq məcburiyyətinə əməl etmədən öz fikir gedişinə sərbəst sahib olmaq həzz verir.

İndi ümid edirik ki, zarafatın mənasızlıq texnikalarının da bir həzz mənbəyinə uyğun gəldiyini göstərməyi bacarmışıq. Bu həzzin psixi sərfə qənaətdən, tənqid məcburiyyətindən yüngülləşmədən qaynaqlandığını yalnız təkrar etməliyik.

Üç qrupa ayrılmış zarafat texnikalarına bir daha nəzər salanda görürük ki, bu qrupların birincisi və üçüncüsü — əşya assosiasiyalarının söz assosiasiyaları ilə əvəzlənməsi və mənasızlıqdan istifadə — köhnə azadlıqların bərpası və intellektual tərbiyənin məcburiyyətindən azad olma kimi birləşdirilə bilər; bunlar ikinci qrupda texnikanı təşkil edən qənaətlə müəyyən qarşıdurmaya qoyula bilən psixi yüngülləşmələrdir. Artıq mövcud olan psixi sərfin yüngülləşdirilməsi və hələ səfərbər ediləcək psixi sərfə qənaət — deməli, zarafatın bütün texnikası və bu texnikalardan gələn bütün həzz bu iki prinsipə gətirilib çıxarılır. Texnikanın və həzz əldə etməsinin bu iki növü, yeri gəlmişkən — ən azı böyük xətlərlə — zarafatın söz zarafatı və fikir zarafatına bölünməsi ilə üst-üstə düşür.

Yuxarıdakı müzakirələr bizi gözlənilmədən zarafatın inkişaf tarixinə yaxud psixogenezinə dair idrak yoluna çıxardı ki, indi ona daha yaxından yanaşmaq istəyirik. Biz zarafatın ilkin pillələrini tanıdıq ki, onların təmayüllü zarafata qədər inkişafı bəlkə zarafatın müxtəlif xarakterləri arasında yeni münasibətləri üzə çıxara bilər. Hər cür zarafatdan əvvəl oyun və ya «oyun-zarafat» (Scherz) adlandıra biləcəyimiz bir şey var. Oyun — bu adı saxlayaq — uşaqda o zaman ortaya çıxır ki, o, sözləri işlətməyi və fikirləri bir-birinə calamağı öyrənir. Bu oyun, yəqin ki, uşağı öz qabiliyyətlərini məşq etməyə vadar edən həvəslərdən birinə tabedir (Qros); o, bu zaman oxşarın təkrarından, tanışın yenidən tapılmasından, səs uyğunluğundan və s. yaranan və psixi sərfə gözlənilməz qənaət kimi izah olunan həzz təsirlərinə rast gəlir. Bu həzz təsirlərinin uşağı oyuna qulluq etməyə sövq etməsi və onu sözlərin mənasına və cümlələrin əlaqəsinə baxmadan onu davam etdirməyə vadar etməsi təəccüblü deyil. Qənaətin müəyyən həzz təsirləri ilə motivləşdirilmiş söz və fikir oyunu deməli, zarafatın ilkin pilləsi olardı.

Bu oyuna, tənqid yaxud sağduyu adlandırılmağa layiq olan bir məqamın güclənməsi son qoyur. Oyun indi mənasız və ya birbaşa mənasızlıq kimi rədd edilir; tənqid nəticəsində mümkünsüz olur. İndi tanışın yenidən tapılması və s. mənbələrdən təsadüfdən başqa cür həzz almaq da istisna olunur — yetişən gəncə uşağın şənliyi kimi tənqidi ləngiməni aradan qaldıran həzzli əhval-ruhiyyə bürüməsə. Yalnız bu halda həzz əldə etmənin köhnə oyunu yenidən mümkün olur, lakin insan bu halı gözləmək və ona tanış həzzdən imtina etmək istəmir. Buna görə də o, onu həzzli əhval-ruhiyyədən asılı etməyən vasitələr axtarır; zarafata doğru sonrakı inkişaf tənqiddən qaçmaq və əhval-ruhiyyəni əvəz etmək kimi iki səyin idarəsi altındadır.

Bununla zarafatın ikinci ilkin pilləsi — oyun-zarafat (Scherz) başlayır. İndi oyundan həzz qazancını təmin etmək və eyni zamanda həzz hissinin yaranmasına imkan verməyəcək tənqid etirazını susdurmaq lazımdır. Bu məqsədə yalnız bir yol aparır. Sözlərin mənasız yan-yana qoyuluşu və ya fikirlərin mənasız sıralanması yenə də bir məna daşımalıdır. Bu şərtin yerinə yetirildiyi belə sözləri və fikir qruplaşmalarını tapmaq üçün zarafat işinin bütün sənəti səfərbər edilir. Zarafatın bütün texniki vasitələri artıq burada, oyun-zarafatda işlənir, dilin işlənişi də oyun-zarafatla zarafat arasında ardıcıl fərq qoymur. Oyun-zarafatı zarafatdan fərqləndirən odur ki, tənqiddən xilas edilmiş cümlənin mənası qiymətli, yeni və ya hətta yaxşı olmağa məcbur deyil; sadəcə belə deyilə bilməlidir, belə deməyin qeyri-adi, artıq və faydasız olması isə fərq etmir. Oyun-zarafatda tənqid tərəfindən qadağan olunanı mümkün etmiş olmaqdan alınan təmin olunma ön plandadır.

Sırf oyun-zarafatdır, məsələn, Schleiermacherin qısqanclığı (Eifersucht) belə təyin etməsi: «əzab yaradanı həvəslə axtaran ehtiras» (Leidenschaft, die mit Eifer sucht, was Leyden schafft) — söz oyunu «Eifer-sucht» və «Leiden-schaft» sözlərinin tərkiblərinə əsaslanır. Oyun-zarafatdır, XVIII əsrdə Göttingendə fizika dərsi verən — və zarafatlar edən — professor Kästnerin qeydiyyat zamanı Kriegk adlı tələbədən yaşını soruşması və onun otuz yaşım var cavabını eşidəndə: «Deməli, mənim otuz illik müharibəni görmək şərəfim var» (Kriegk — «Krieg», yəni «müharibə» sözünə səs oxşarlığı; «otuz illik müharibə» tarixi hadisəyə eyham) deməsi. Ustad Rokitansky dörd oğlunun hansı peşələrə yönəldiyi sualına oyun-zarafatla cavab verdi: «İkisi sağaldır, ikisi ulayır» (Zwei heilen und zwei heulen — iki həkim və iki müğənni). Məlumat düzgün idi və buna görə daha tənqid oluna bilməzdi; lakin mötərizədə duran ifadədə (iki həkim və iki müğənni) olmayan heç nə əlavə etmirdi. Aydındır ki, cavab o biri formanı yalnız iki sözün vahidləşdirilməsindən və səsləşməsindən doğan həzz xatirinə qəbul edib.⁴²

Düşünürəm ki, nəhayət aydınlıq qazandıq. Zarafatın texnikalarını qiymətləndirməkdə bizi həmişə narahat edirdi ki, bunlar yalnız zarafata məxsus deyil, bununla belə zarafatın mahiyyəti onlara bağlı görünürdü, çünki onların reduksiya yolu ilə aradan qaldırılması ilə zarafat xarakteri və zarafat həzzi itirilirdi. İndi görürük ki, zarafatın texnikaları kimi təsvir etdiyimiz — və müəyyən mənada belə adlandırmaqda davam etməli olduğumuz — şeylər daha çox zarafatın həzzi aldığı mənbələrdir və başqa üsulların eyni məqsədlə eyni mənbələrdən götürməsi bizə qəribə gəlmir. Zarafata məxsus və yalnız ona xas texnika isə bu həzzhazırlayıcı vasitələrin tətbiqini həzzi ləğv edəcək tənqidin etirazına qarşı təmin etmək üsulundan ibarətdir. Bu üsul barədə ümumi nə isə az deyə bilərik; zarafat işi, artıq xatırlandığı kimi, sözlərlə və fikirlərlə köhnə oyunun tənqidin yoxlamasından keçməsinə imkan verən belə söz materialı və fikir vəziyyətləri seçməkdə özünü göstərir və bu məqsədlə lüğətin bütün xüsusiyyətləri və fikir əlaqəsinin bütün konstellasiyalarından ən məharətlə istifadə olunmalıdır. Bəlkə sonradan zarafat işini müəyyən bir xüsusiyyətlə səciyyələndirmək imkanı olacaq; hələlik zarafata xeyirli seçimin necə edilə bildiyi izahsız qalır. Lakin zarafatın təmayülü və nailiyyəti — həzz hazırlayan söz və fikir birləşmələrini tənqiddən qorumaq — artıq oyun-zarafatda onun mühüm əlaməti kimi üzə çıxır. Əvvəldən onun nailiyyəti daxili ləngimələri aradan qaldırmaq və onların üzündən əlçatmaz olmuş həzz mənbələrini məhsuldar etməkdir və biz görəcəyik ki, o, bütün inkişafı boyu bu xarakterə sadiq qalır. İndi biz «mənasızlıqdakı məna» məqamına (bax: Giriş, səh. 8) — müəlliflərin zarafatın səciyyələndirilməsi və həzz təsirinin izahı üçün ona bu qədər böyük əhəmiyyət verdikləri məqama — düzgün yerini göstərmək vəziyyətindəyik. Zarafatın şərtlənməsindəki iki möhkəm nöqtə — onun həzzli oyunu həyata keçirmək təmayülü və onu ağlın tənqidindən qorumaq səyi — izah edir ki, nə üçün bir zarafat bir baxışa görə mənasız göründüyü halda, başqa baxışa görə mənalı və ya heç olmasa yol verilən görünməlidir. Bunu necə etməsi isə zarafat işinin işidir; bunu bacarmayan yerdə o, elə «mənasızlıq» kimi rədd edilir. Lakin zarafatın həzz təsirini zarafatın mənasından və eyni vaxtda mənasızlığından, istər birbaşa, istərsə «təəccüb və aydınlanma» yolu ilə yaranan hisslərin çarpışmasından çıxarmağa da ehtiyacımız yoxdur. Eləcə də zarafatın mənasız sayılması və mənalı tanınmasının növbələşməsindən həzzin necə yarana biləcəyi sualına yaxınlaşmaq məcburiyyətimiz yoxdur. Zarafatın psixogenezi bizə öyrətdi ki, zarafatın həzzi sözlərlə oyundan və ya mənasızlığın azad edilməsindən qaynaqlanır və zarafatın mənası yalnız bu həzzi tənqid tərəfindən ləğv olunmaqdan qorumaq üçün nəzərdə tutulub.

Beləliklə, zarafatın əsas xarakteri problemi artıq oyun-zarafatda izah olunub. İndi oyun-zarafatın təmayüllü zarafatda zirvəyə çatan sonrakı inkişafına keçə bilərik. Oyun-zarafat hələ bizə əyləncə vermək təmayülünü önə çəkir və öz ifadəsinin mənasız və ya tamamilə məzmunsuz görünməməsi ilə kifayətlənir. Əgər bu ifadənin özü məzmunlu və qiymətli olarsa, oyun-zarafat zarafata çevrilir. Ən sadə formada ifadə olunsa belə marağımıza layiq olacaq bir fikir indi öz-özlüyündə bəyənməmizi oyatmalı olan bir formaya bürünmüşdür. Şübhəsiz, belə birləşmə niyyətsiz yaranmayıb, deyə düşünməliyik və zarafatın yaranmasının əsasında duran niyyəti təxmin etməyə çalışmalıyıq. Daha əvvəl, sanki yolüstü, edilmiş bir müşahidə bizi izə salacaq. Yuxarıda qeyd etdik ki, yaxşı zarafat bizdə, belə demək olarsa, bəyənmənin ümumi təəssüratını yaradır, həm də həzzin hansı payının zarafatlı formadan, hansının əla fikir məzmunundan gəldiyini bilavasitə ayırd etməyə qadir olmuruq (səh. 99). Biz bu bölgüdə daim aldanırıq: bir dəfə zarafatın keyfiyyətini onda olan fikrə heyranlığımız üzündən, bir dəfə əksinə, fikrin dəyərini zarafatlı örtüyün bizə verdiyi zövq üzündən şişirdirik. Nəyin bizə zövq verdiyini və nəyə güldüyümüzü bilmirik. Mühakiməmizin bu faktiki qəbul ediləsi qeyri-müəyyənliyi zarafatın əsl mənada yaranması üçün motiv vermiş ola bilər. Fikir zarafat örtüyünü axtarır, çünki o, bunun vasitəsilə diqqətimizə tövsiyə olunur, bizə daha əhəmiyyətli, daha dəyərli görünə bilər, hər şeydən əvvəl isə ona görə ki, bu paltar tənqidimizi ələ alır və çaşdırır. Zarafatlı formada xoşumuza gələni fikrin xeyrinə yazmağa meylliyik, həm də bizə zövq vermiş bir şeyi səhv tapmağa meylimiz azalır ki, belə yolla bir həzz mənbəyini qurutmayaq. Zarafat bizi güldürübsə, tənqid üçün ən əlverişsiz ovqat artıq içimizdə yaranıb, çünki onda bizə bir nöqtədən elə əhval-ruhiyyə zorla verilib ki, ona artıq oyun kifayət edirdi və zarafat onu hər vasitə ilə əvəz etməyə çalışırdı. Əvvəl müəyyən etmiş olsaq da ki, belə zarafat zərərsiz, hələ təmayüllü olmayan adlandırılmalıdır, qəti desək, yalnız oyun-zarafatın təmayülsüz olduğunu, yəni yalnız həzz yaratmaq niyyətinə xidmət etdiyini görməzlikdən gələ bilmərik. Zarafat isə — onda olan fikir təmayülsüz, yəni sırf nəzəri düşüncə marağına xidmət etsə belə — əslində heç vaxt təmayülsüz deyil; o, ikinci niyyəti güdür: fikri gücləndirməklə irəli aparmaq və onu tənqiddən qorumaq. Burada o, yenə öz ilkin təbiətini büruzə verir: ləngidici və məhdudlaşdırıcı qüvvəyə — indi tənqidi mühakiməyə — qarşı durur. Zarafatın həzz yaratmaqdan kənara çıxan bu ilk işlədilməsi sonrakı yolları göstərir. Zarafat indi psixi qüvvə amili kimi tanınır, onun çəkisi tərəzinin bu və ya digər gözünə düşəndə nəticəni həll edə bilər. Ruh həyatının böyük təmayülləri və həvəsləri onu öz məqsədləri üçün xidmətə götürür. Əvvəlcə təmayülsüz olan, oyun kimi başlayan zarafat ikinci dərəcədə ruh həyatında formalaşan heç bir şeyin uzun müddətə qaça bilmədiyi təmayüllərlə əlaqəyə girir. Biz artıq bilirik ki, o, ifşaedici, düşmənçilikli, sinik, skeptik təmayülün xidmətində nəyə qadirdir. Ədəbsiz sözdən yaranan ədəbsiz zarafatda o, əvvəlcə cinsi vəziyyətə mane olan üçüncü şəxsi müttəfiqə çevirir ki, qadın onun qarşısında utanmalı olur, çünki o, onu öz həzz qazancını bildirməklə ələ alır. Aqressiv təmayüldə isə eyni vasitə ilə əvvəlcə laqeyd dinləyicini birgə nifrət edən və ya birgə xor baxana çevirir və yalnız bir nəfər olan düşmən üçün bir ordu rəqib yaradır. Birinci halda o, təklif etdiyi həzz mükafatı ilə utanc və ədəb ləngimələrini aşır; ikinci halda isə mübahisəni başqa halda yoxlayacaq tənqidi mühakiməni yenə də aşıb-devirir. Üçüncü və dördüncü halda — sinik və skeptik təmayülün xidmətində — dinləyicinin inandığı qurumlara və həqiqətlərə hörməti sarsıdır: bir tərəfdən arqumenti gücləndirməklə, digər tərəfdən isə hücumun yeni növünü işlətməklə. Arqument dinləyicinin tənqidini öz tərəfinə çəkməyə çalışan yerdə zarafat bu tənqidi kənara sıxışdırmağa can atır. Şübhə yoxdur ki, zarafat psixoloji cəhətdən daha təsirli yolu seçib.⁴³

Təmayüllü zarafatın nailiyyətlərinə bu ümumi baxışda daha asan görünən, yəni zarafatın onu eşidənə təsiri ön plana çıxdı. Anlayış üçün daha əhəmiyyətli olanlar zarafatın onu düzəldənin, yaxud yeganə düzgün deyilişlə desək, ağlına gələnin ruh həyatında yerinə yetirdiyi nailiyyətlərdir. Biz bir dəfə artıq qərara gəlmişik — və burada onu yeniləməyə əsas tapırıq — ki, zarafatın psixi proseslərini iki şəxs arasında bölünməsi nəzərə alınmaqla öyrənək. Hələlik belə bir fərziyyəni ifadə edək ki, zarafatla oyadılan psixi proses dinləyicidə əksər hallarda zarafatı yaradanda olan prosesi təkrarlayır. Dinləyicidə aşılmalı xarici maneəyə zarafatçıda daxili ləngimə uyğun gəlir. Heç olmasa, sonuncuda xarici maneənin gözləntisi ləngidici təsəvvür kimi mövcuddur. Ayrı-ayrı hallarda təmayüllü zarafatla aşılan daxili maneə aşkardır; məsələn, cənab N.-in zarafatlarından (səh. 113) güman edə bilərik ki, onlar təkcə dinləyicilərə təhqirlər vasitəsilə təcavüz ləzzətini deyil, ilk növbədə ona özünə bu təhqirləri istehsal etməyi mümkün edir. Daxili ləngimə və ya boğulma növləri arasında biri xüsusi marağımıza layiq olacaq, çünki o, ən uzağagedəndir; ona «sıxışdırma» adı verilir və onun əməli bununla tanınır ki, ona düçar olan təhrikləri və onların törəmələrini şüura gəlməkdən kənarlaşdırır. Eşidəcəyik ki, təmayüllü zarafat sıxışdırmaya məruz qalan belə mənbələrdən də həzz azad edə bilir. Əgər yuxarıda işarə edildiyi kimi, xarici maneələrin aşılması daxili ləngimələrin və sıxışdırmaların aşılmasına gətirilib çıxarıla bilərsə, onda demək olar ki, təmayüllü zarafat, zarafat işinin əsas xarakterini — ləngimələrin aradan qaldırılması ilə həzzi azad etməyi — zarafatın bütün inkişaf pillələri arasında ən aydın şəkildə göstərir. O, xidmətinə girdiyi təmayülləri gücləndirir, onlara boğulmuş halda saxlanılan təhriklərdən kömək gətirməklə, yaxud ümumiyyətlə boğulmuş təmayüllərin xidmətinə girir.

Bunların təmayüllü zarafatın nailiyyətləri olduğunu məmnuniyyətlə etiraf etmək olar, lakin yenə də yadda saxlamaq lazım gələcək ki, bu nailiyyətlərin ona necə nəsib ola bildiyi başa düşülmür. Onun gücü sözlərlə oyun və azad edilmiş mənasızlıq mənbələrindən çıxardığı həzz qazancındadır və təmayülsüz oyun-zarafatlardan aldığımız təəssüratlara görə mühakimə etmək lazımdırsa, bu həzzin miqdarını ona kök salmış ləngimələri və sıxışdırmaları aradan qaldırmaq gücünü ona aid etmək üçün kifayət qədər böyük saymaq mümkün deyil. Burada, doğrudan da, sadə güc təsiri deyil, daha mürəkkəb bir tətikləmə münasibəti var. Bu münasibətin dərkinə gəldiyim uzun dolambacı izah etmək əvəzinə, onu qısa sintetik yolla göstərməyə çalışacağam.

G. Th. Fexner özünün «Vorschule der Ästhetik» (I cild, V) əsərində «estetik kömək və ya artım prinsipini» irəli sürmüşdür və bunu belə izah edir: «Özlüyündə az təsir göstərən həzz şərtlərinin ziddiyyətsiz üst-üstə düşməsindən, ayrı-ayrı şərtlərin həzz dəyərinə uyğun gələndən daha böyük, çox vaxt qat-qat böyük həzz nəticəsi doğur; elə böyük ki, onu ayrı-ayrı təsirlərin cəmi kimi izah etmək mümkün olmaz; hətta bu cür üst-üstə düşmə nəticəsində müsbət həzz nəticəsi əldə oluna, həzz eşiyi aşıla bilər — ayrı-ayrı amillər bunun üçün çox zəif olduğu yerdə; sadəcə onlar başqaları ilə müqayisədə bəyənmə üstünlüyünü hiss etdirməlidirlər.» Mənim fikrimcə, zarafat mövzusu bizə bir çox başqa bədii yaradıcılıqda özünü təsdiq edən bu prinsipin düzgünlüyünü təsdiqləmək üçün çox imkan vermir. Zarafatda biz bu prinsipə heç olmasa yaxın olan başqa bir şey öyrəndik: bir neçə həzz yaradan amilin birgə təsirində onların hər birinə nəticədə həqiqətən düşən payı göstərməyə qadir olmuruq (bax: səh. 100). Lakin kömək prinsipində qəbul edilən vəziyyəti dəyişdirmək və bu yeni şərtlər üçün cavaba layiq bir sıra suallar qoymaq olar. Ümumiyyətlə, bir konstellasiyada həzz şərtləri xoşagəlməzlik şərtləri ilə üst-üstə düşəndə nə baş verir? Nəticə və onun müsbət/mənfi işarəsi bundan sonra nədən asılıdır? Təmayüllü zarafatın halı bu imkanlar arasında xüsusi haldır. Müəyyən mənbədən həzz azad etmək istəyən və maneəsiz imkan verilsə azad edəcək bir təhrik və ya meyl var; bundan əlavə, bu həzz inkişafına qarşı duran, yəni onu ləngidən və ya boğan başqa bir meyl də mövcuddur. Boğan cərəyan, nəticənin göstərdiyi kimi, boğulandan müəyyən qədər güclü olmalıdır, lakin boğulan buna görə ləğv edilmiş deyil.⁴⁴

İndi ikinci bir meyl əlavə olunsun ki, eyni prosesdən, başqa mənbələrdən də olsa, həzz azad edər — yəni boğulana eyni istiqamətdə təsir edir. Belə halda nəticə nə ola bilər? Nümunə bu sxemləşdirmənin edə biləcəyindən daha yaxşı yol göstərəcək. Tutaq ki, müəyyən bir adamı söyməyə meyl var; lakin nəzakət hissi, estetik mədəniyyət buna o qədər mane olur ki, söyüş baş tutmamalıdır; məsələn, dəyişmiş affekt vəziyyəti və ya əhval-ruhiyyə nəticəsində o, qırıb keçsəydi, söyən təmayülün bu sıçrayışı sonradan xoşagəlməzliklə hiss olunardı. Beləliklə, söyüş baş tutmur. Lakin söyüş üçün işlənən sözlərin və fikirlərin materialından yaxşı bir zarafat çıxarmaq, yəni eyni boğulmanın yolunu kəsmədiyi başqa mənbələrdən həzz azad etmək imkanı ortaya çıxır. Lakin söyüşə icazə verilməsəydi, bu ikinci həzz inkişafı da baş tutmamalı idi; söyüşə icazə verilən kimi isə onunla birlikdə yeni həzz azadlığı da bağlıdır. Təmayüllü zarafat üzrə təcrübə göstərir ki, belə şəraitdə boğulmuş təmayül zarafat həzzinin köməyi ilə başqa halda daha güclü olan ləngiməni aşmaq gücü ala bilər. Söyülür, çünki bununla zarafat mümkün olub. Lakin əldə edilən bəyənmə yalnız zarafatın yaratdığı deyil; o, müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür, zarafat həzzindən o qədər böyükdür ki, qəbul etməliyik: əvvəl boğulmuş təmayül, deyəsən, demək olar ki, heç bir itki olmadan özünü təsdiq etməyə nail olub. Bu şəraitdə təmayüllü zarafatda ən bol gülünür. Bəlkə gülüşün şərtlərinin araşdırılması ilə zarafatın boğulmaya qarşı kömək prosesi barədə daha aydın təsəvvür yarada bilərik. Lakin hələ indi də görürük ki, təmayüllü zarafat halı kömək prinsipinin xüsusi halıdır. Həzz inkişafı imkanı elə bir vəziyyətə əlavə olunur ki, orada başqa həzz imkanı əngəllənib və o tək başına heç bir həzz verməzdi; nəticə əlavə olunmuş imkanın verdiyindən qat-qat böyük həzz inkişafıdır. Sonuncu sanki cəlbedici mükafat kimi təsir edib; təqdim olunan kiçik miqdar həzzin köməyi ilə çox böyük, əks halda çətin əldə olunan həzz qazanılıb. Güman etməyə yaxşı əsasım var ki, bu prinsip ruh həyatının bir-birindən çox uzaq düşmüş bir çox sahəsində özünü doğruldan bir quruluşa uyğundur və böyük həzz azadlığının tətikləməsinə xidmət edən həzzi ilkin həzz (Vorlust), prinsipi isə ilkin həzz prinsipi (Vorlustprinzip) adlandırmağı məqsədəuyğun sayıram.

İndi təmayüllü zarafatın fəaliyyət tərzi üçün düstur söyləyə bilərik: o, boğulmaların və sıxışdırmaların aradan qaldırılması vasitəsilə yeni həzz yaratmaq üçün zarafat həzzini ilkin həzz kimi işlədərək təmayüllərin xidmətinə girir. İndi onun inkişafına nəzər salsaq, deyə bilərik ki, zarafat öz mahiyyətinə başlanğıcdan kamilliyə qədər sadiq qalıb. O, sözlərdən və fikirlərdən sərbəst istifadədən həzz çıxarmaq üçün oyun kimi başlayır. Ağlın güclənməsi ona sözlərlə oyunu mənasız, fikirlərlə oyunu mənasızlıq sayaraq qadağan etdikdə, bu həzz mənbələrini saxlamaq və mənasızlığın azad edilməsindən yeni həzz qazanmaq üçün oyun-zarafata çevrilir. Əsl, hələ təmayülsüz zarafat kimi o, sonra fikirlərə köməyini verir və onları tənqidi mühakimənin etirazına qarşı gücləndirir, bu zaman ona həzz mənbələrinin qarışdırılması prinsipi yarayır, və nəhayət, boğulma ilə mübarizə aparan böyük təmayüllərə qoşulur ki, ilkin həzz prinsipinə görə daxili ləngimələri aradan qaldırsın. Ağıl — tənqidi mühakimə — boğulma: bunlar onun ardıcıl olaraq mübarizə apardığı qüvvələrdir; söz həzzinin ilkin mənbələrini saxlayır və oyun-zarafat pilləsindən etibarən ləngimələrin aradan qaldırılması ilə yeni həzz mənbələri açır. Onun yaratdığı həzzi — istər oyun həzzi, istərsə aradan qaldırma həzzi olsun — bütün hallarda psixi sərfə qənaətdən törətmək olar, əgər belə baxış həzzin mahiyyətinə zidd deyilsə və başqa cür də səmərəli olduğunu göstərsə.⁴⁵

«Cəfəngiyyətdə məna» məqamına anlayışımızın verdiyi əhəmiyyət baxımından hər zarafatın mənasızlıq zarafatı olmalı olduğunu tələb etməyə vasvasılıq oyana bilər. Lakin bu zəruri deyil, çünki yalnız fikirlərlə oyun qaçılmaz olaraq mənasızlığa gətirir; zarafat həzzinin digər mənbəyi — sözlərlə oyun — bu təəssüratı yalnız bəzən yaradır və onunla bağlı tənqidi müntəzəm çağırmır. Zarafat həzzinin ikiqat kökü — sözlərlə oyundan və fikirlərlə oyundan — ki, o, söz və fikir zarafatlarına ən mühüm bölgüyə uyğundur, zarafat haqqında ümumi müddəaların qısa ifadəsinin qarşısına hiss olunan çətinlik kimi çıxır. Sözlərlə oyun yuxarıda sadalanan tanıma və s. məqamlar sayəsində aşkar həzz verir və buna görə boğulmaya yalnız az dərəcədə məruz qalır. Fikirlərlə oyun isə belə həzzlə motivləşdirilə bilməz; o, çox enerjili boğulmaya məruz qalıb və onun verə biləcəyi həzz yalnız aradan qaldırılmış ləngimənin həzzidir; deməli, deyə bilərik ki, zarafat həzzi ilkin oyun həzzindən ibarət nüvə və aradan qaldırma həzzindən ibarət qabıq göstərir. — Biz təbii ki, qavramırıq ki, mənasızlıq zarafatında həzz boğulmaya baxmayaraq mənasızlığı azad etməyə nail olmağımızdan gəlir, halbuki sözlərlə oyunun bizə həzz verdiyini dərhal hiss edirik. — Fikir zarafatında qalmış mənasızlıq ikincili olaraq diqqətimizi təəccübləndirməklə gərginləşdirmək funksiyasını qazanır; o, zarafatın təsirinin gücləndirilməsi vasitəsi kimi xidmət edir, lakin yalnız o halda ki, o, gözə soxulur, belə ki, təəccüb anlayışı aydın bir zaman zərrəsi qədər qabaqlaya bilsin. Mənasızlığın zarafatda, bundan əlavə, fikirdə olan hökmün təsvirinə də xidmət edə bildiyi səh. 59 və sonrakı nümunələrdə göstərilib. Lakin bu da mənasızlığın zarafatda əsas mənası deyil.

Cəfəngiyyət zarafatlarına zarafata bənzər bir sıra məhsul calamaq olar ki, onlar üçün münasib ad yoxdur, lakin «zarafatlı görünən axmaqlıq» adına iddia edə bilərlər. Onların sayı-hesabı yoxdur; mən yalnız ikisini nümunə kimi seçirəm: Bir kişi süfrədə ona balıq verilən zaman iki dəfə hər iki əlini mayoneza salır, sonra onu saçlarına sürtür. Qonşusu təəccüblə ona baxanda, səhvini hiss edir və üzr istəyir: Bağışlayın, mən elə bildim ki, bu ispanaqdır.

Yaxud: «Həyat zəncirli körpüdür», — deyir biri. — Necə yəni? — soruşur o biri. — Nə bilim? — cavab olur.

Bu ifrat nümunələr zarafat gözləntisini oyatmaqla təsir göstərir, belə ki, adam mənasızlığın arxasında gizli mənanı tapmağa çalışır. Lakin heç birini tapmır, onlar həqiqətən mənasızlıqdır. Bu aldadıcı görünüş altında bir anlıq mənasızlıqdan həzzi azad etmək mümkün olub. Bu zarafatlar tamamilə təmayülsüz deyil; bunlar «aldatmacadır» (Aufsitzer), dinləyicini yanıldıb hirsləndirməklə danışana müəyyən həzz verirlər. Sonuncu isə bu hirsi özü danışan olmaq niyyəti ilə yatırır.