VI. Zarafatın yuxu ilə və şüursuzla əlaqəsi

Zarafat texnikasının üzə çıxarılması ilə məşğul olan bölmənin sonunda biz (səh. 95) bildirmişdik ki, zarafatın yaranmasında iştirak etdiyini gördüyümüz əvəzedici formalaşma ilə və ya onsuz sıxlaşdırma, yerdəyişmə, mənasızlıq vasitəsilə, əksi ilə təsvir, dolayı təsvir və s. proseslər «yuxu işi»nin proseslərinə çox geniş uyğunluq göstərir və bir tərəfdən bu oxşarlıqları daha dəqiq öyrənməyi, digər tərəfdən zarafat və yuxunun bu yolla işarə olunan ortaq cəhətini araşdırmağı özümüzə saxlamışdıq. Bu müqayisənin aparılması bizim üçün çox asan olardı, əgər müqayisə edilənlərdən birini — «yuxu işini» — məlum saymaq olsaydı. Lakin çox güman ki, bu fərziyyəni etməməyimiz daha yaxşıdır; mənə elə təəssürat yarandı ki, 1900-cü ildə nəşr etdirdiyim «Yuxuların yozumu» mütəxəssis həmkarlarda «aydınlanma»dan çox «təəccüb» doğurub və bilirəm ki, daha geniş oxucu dairələri kitabın məzmununu asan yadda saxlanan və rahat sui-istifadə edilən bir şüara («arzunun yerinə yetməsi») endirməklə kifayətlənib.

Orada işlənən məsələlərlə davamlı məşğul olarkən ki, psixoterapevt kimi həkim fəaliyyətim buna mənə bol-bol əsas verir, mən heç nəyə rast gəlməmişəm ki, düşüncə yollarımda dəyişiklik və ya düzəliş tələb etsin və buna görə də oxucuların dərkinin mənə çatmasını və ya anlayışlı tənqidin baxışımın əsas yanlışlıqlarını mənə sübut etməsini sakitcə gözləyə bilərəm. Zarafatla müqayisə məqsədilə burada yuxu və yuxu işi barədə ən zəruri olanı sıxılmış qısalıqda təkrar edəcəyəm.

Biz yuxunu oyanandan sonra ona dair yaranan, çox vaxt bizə parça-parça görünən xatirədən tanıyırıq. O, onda əsasən vizual (lakin başqa növlü də) hiss təəssüratlarından ibarət bir quruluşdur ki, onlar bizə yaşantı kimi görünüb və onların arasına düşünmə prosesləri (yuxudakı «bilmə») və affekt təzahürləri qarışmış ola bilər. Bizim yuxu kimi xatırladığımız şeyi mən «manifest yuxu məzmunu» adlandırıram. O, çox vaxt tamamilə absurd və dolaşıqdır, başqa vaxt yalnız biri və ya digəridir; lakin bəzi təşviş yuxularında olduğu kimi tam ardıcıl olanda belə, o, ruh həyatımıza yad bir şey kimi qarşı durur və onun mənşəyi barədə hesabat vermək mümkün olmur. Yuxunun bu xarakterlərinin izahı indiyədək onun özündə axtarılıb, çünki bunlar sinir elementlərinin nizamsız, dissosiasiya olunmuş və belə demək olarsa, «yuxulu» fəaliyyətinin əlamətləri sayılırdı.

Əksinə, mən göstərmişəm ki, bu qədər qəribə «manifest» yuxu məzmunu müntəzəm olaraq, «latent yuxu düşüncələri» adını layiq olan müəyyən düzgün psixi təşəkkülün qüsurlu və dəyişdirilmiş transkripsiyası kimi başa düşülə bilər. Onları tanımaq üçün manifest yuxu məzmununu onun mümkün görünən mənasına fikir vermədən tərkib hissələrinə ayırırlar, sonra indi təcrid olunmuş hər elementdən çıxan assosiasiya saplarını izləyirlər. Bunlar bir-birinə qarışır və nəhayət elə düşüncə quruluşuna aparır ki, o, yalnız tamamilə düzgün deyil, həm də bizə məlum psixi proseslər əlaqəsinə asanlıqla daxil edilir. Bu «analiz» yolu ilə yuxu məzmunu bizi təəccübləndirən bütün özünəməxsusluqlarını üstündən atır; lakin analiz bizdə alınmalıdırsa, onun gedişində ayrı-ayrı vasitəçi assosiasiyaların reproduksiyasına qarşı fasiləsiz qalxan tənqidi etirazları möhkəm rədd etməliyik.

Xatırlanan manifest yuxu məzmununun bu yolla tapılmış latent yuxu düşüncələri ilə müqayisəsindən «yuxu işi» anlayışı yaranır. Yuxu işi dedikdə latent yuxu düşüncələrini manifest yuxuya çevirən bütün dəyişdirici proseslərin cəmi nəzərdə tutulmalıdır. İndi isə yuxu işinə yuxunun əvvəllər bizdə oyatdığı qəribəlik yapışır.

Yuxu işinin nailiyyəti isə belə təsvir oluna bilər: gün ərzində qurulmuş və sona çatdırılmamış, çox vaxt son dərəcə mürəkkəb fikir quruluşu — gündüz qalığı — gecə də öz tələb etdiyi enerji miqdarını — marağı — möhkəm tutur və yuxunun pozulması ilə hədələyir. Bu gündüz qalığı yuxu işi ilə yuxuya çevrilir və yuxu üçün zərərsiz edilir. Yuxu işinə hücum nöqtəsi vermək üçün gündüz qalığı arzu yaratmağa qabil olmalıdır — çətin olmayan şərt. Yuxu düşüncələrindən çıxan arzu yuxunun ilkin pilləsini və sonra özəyini təşkil edir. Analizlərdən gələn təcrübə — yuxunun nəzəriyyəsi yox — bizə deyir ki, uşaqda oyaq həyatdan qalan istənilən bir arzu ardıcıl və mənalı, lakin çox vaxt qısa olan və asanlıqla «arzunun yerinə yetməsi» kimi tanınan yuxu doğurmağa kifayət edir.

Yetkin adamda yuxu yaradan arzu üçün ümumi şərt belə görünür ki, o, şüurlu düşüncəyə yad olsun, yəni sıxışdırılmış arzu olsun, yaxud heç olmasa şüura naməlum gücləndirmələri ola bilsin. Yuxarıda izah edilən mənada şüursuzu qəbul etmədən mən yuxu nəzəriyyəsini daha irəli inkişaf etdirə, yuxu təhlillərinin təcrübə materialını yoza bilməzdim. Bu şüursuz arzunun yuxu düşüncələrinin şüurla uzlaşan materialına təsiri yuxunu yaradır. Sonuncu bu zaman sanki şüursuza doğru aşağı çəkilir, daha dəqiq desək, şüursuz düşüncə prosesləri pilləsində rast gəlinən və bu pillə üçün səciyyəvi olan işlənməyə məruz qalır. Biz şüursuz düşüncənin xarakterlərini və onun şüura qabil «şüuröncəsi» düşüncədən fərqini indiyədək yalnız məhz «yuxu işi»nin nəticələrindən bilirik. Yeni tipli, sadə olmayan və düşüncə vərdişlərinə zidd bir təlim sıxılmış təqdimatda ancaq çətin aydınlıq qazana bilər. Buna görə də bu izahlarla mən heç nə güdə bilmərəm, yalnız «Yuxuların yozumu»mda şüursuza dair daha geniş işləməyə və mənə son dərəcə əhəmiyyətli görünən Lippsin əsərlərinə işarə etməkdən başqa. Bilirəm ki, yaxşı fəlsəfi məktəb təhsilinin təsiri altında olan və ya sözdə fəlsəfi sistemdən uzaqdan asılı olan adam Lippsin və mənim mənamda «şüursuz psixi» fərziyyəsinə qarşı durur və onun mümkünsüzlüyünü ən çox psixi anlayışının tərifindən sübut etmək istəyir. Lakin təriflər şərtidir və dəyişdirilə bilər. Mən tez-tez belə bir təcrübə yaşamışam ki, şüursuzu absurd və ya mümkünsüz sayıb inkar edən şəxslər təəssüratlarını heç olmasa mənim üçün onun tanınmasına məcburiyyət axıb gəldiyi mənbələrdən əldə etməmişdilər. Şüursuzun bu əleyhdarları heç vaxt postheypnotik təlqinin təsirini görməmişdilər və hipnoz olunmamış nevrozlularda təhlillərimdən onlara nümunə kimi dediklərim onları ən böyük heyrətə salırdı. Onlar heç vaxt bu fikri reallaşdırmamışdılar ki, şüursuz — insanın doğrudan bilmədiyi, lakin məcburi nəticələrlə tamamlamağa məcbur olduğu bir şeydir; əvəzində onun altında şüura qabil bir şey, məhz o anda düşünülməyən, «diqqət mərkəzində» olmayan bir şey nəzərdə tuturdular. Onlar həm də heç vaxt öz ruh həyatlarında belə şüursuz fikirlərin mövcudluğuna özlərinin bir yuxusunun təhlili ilə əmin olmağa cəhd etməmişdilər və mən onlarla belə cəhd edəndə, öz ağıllarına gələnləri yalnız heyrət və çaşqınlıqla qəbul edə bilirdilər. Mənə elə təəssürat da yaranıb ki, «şüursuz» fərziyyəsinin yolunda əsasən affekt müqavimətləri durur ki, bunun əsası heç kəsin öz şüursuzunu tanımaq istəməməsidir; onda ən rahatı onun imkanını ümumiyyətlə inkar etməkdir.

Yuxu işi — bu kənara çıxmadan sonra ona qayıdıram — optativə salınmış fikir materialını tamamilə özünəməxsus işlənməyə məruz qoyur. İlk növbədə optativdən indiki zamana keçir, «Ah, kaş ki» ifadəsini «Belədir» ilə əvəz edir. Bu «Belədir» hallüsinasiyalı təsvir üçün təyin olunub ki, mən buna yuxu işinin «geriləməsi» adlandırmışam: fikirlərdən qavrayış obrazlarına gedən yol, yaxud hələ məlum olmayan — anatomik başa düşülməməli — psixi aparatın topikasına münasibətdə danışmaq istəsək, fikir yaradılışları ərazisindən hissi qavrayışlar ərazisinə. Psixi mürəkkəbləşmələrin inkişaf istiqamətinə əks olan bu yolda yuxu düşüncələri əyanilik qazanır; nəhayət, manifest «yuxu obrazı»nın özəyi kimi plastik vəziyyət üzə çıxır. Belə hissi təsvir oluna bilməni əldə etmək üçün yuxu düşüncələri ifadələrinin kəskin dəyişdirilməsini yaşamalı olublar. Lakin düşüncələrin hissi obrazlara geri çevrilməsi zamanı onlarda yenə də dəyişikliklər baş verir ki, qismən zəruri kimi başa düşülür, qismən təəccüblüdür. Geriləmənin zəruri yan nəticəsi kimi başa düşürük ki, düşüncələr daxilində onları üzvlərə bölən demək olar ki, bütün münasibətlər manifest yuxu üçün itir. Yuxu işi, belə desək, təsəvvürlərin yalnız xammalını təsvirə götürür, onların bir-birinə qarşı saxladığı düşüncə münasibətlərini yox, yaxud heç olmasa bu sonuncuları nəzərə almamaq azadlığını özündə saxlayır. Əksinə, yuxu işinin başqa bir hissəsini geriləmədən, hissi obrazlara geri çevrilmədən törətmək olmaz — məhz zarafatın yaranması ilə analogiya üçün bizə əhəmiyyətli olan hissəni. Yuxu düşüncələrinin materialı yuxu işi zamanı fövqəladə dərəcədə bir araya sıxılma və ya sıxlaşdırma yaşayır. Onun çıxış nöqtələri yuxu düşüncələrində təsadüfən və ya məzmuna uyğun olaraq tapılan ortaq cəhətlərdir; bunlar geniş sıxlaşdırma üçün adətən kifayət etmədiyindən yuxu işində yeni, süni və keçici ortaq cəhətlər yaradılır və bu məqsədlə məhz müxtəlif mənaların səsində üst-üstə düşdüyü sözlərdən məmnuniyyətlə istifadə edilir. Yeni yaradılmış sıxlaşdırma ortaqlıqları yuxu düşüncələrinin nümayəndələri kimi manifest yuxu məzmununa daxil olur, belə ki, yuxunun bir elementi yuxu düşüncələri üçün düyün və kəsişmə nöqtəsinə uyğun gəlir və sonuncuları nəzərə alaraq ümumiyyətlə «həddən artıq müəyyənləşdirilmiş» (überdeterminiert) adlanmalıdır. Sıxlaşdırma faktı yuxu işinin ən asan tanınan hissəsidir; yuxunun yazılmış mətnini təhlillə əldə edilən yuxu düşüncələrinin qeydi ilə müqayisə etmək yuxu sıxlaşdırmasının genişliyi barədə yaxşı təəssürat almaq üçün kifayətdir.

Yuxu işinin yuxu düşüncələri üzərində törətdiyi ikinci böyük dəyişikliyə, mənim yuxu yerdəyişməsi adlandırdığım prosesə əmin olmaq daha az rahatdır. O, onda üzə çıxır ki, manifest yuxuda mərkəzdə dayanan və böyük hissi intensivliklə çıxış edən şey yuxu düşüncələrində periferiyada olan və əhəmiyyətsiz idi; və əksinə. Beləliklə, yuxu, yuxu düşüncələrinə nisbətən yerdəyişmiş görünür və məhz bu yerdəyişmə sayəsində o, oyaq ruh həyatına yad və anlaşılmaz görünür. Belə yerdəyişmənin baş tutması üçün yüklənmə enerjisinin mühüm təsəvvürlərdən mühüm olmayanlara ləngimədən keçməsi mümkün olmalı idi ki, bu da normal şüura qabil düşüncədə yalnız «düşüncə səhvi» təəssüratı doğura bilər.

Təsvirə qabil olmağa çevrilmə, sıxlaşdırma və yerdəyişmə yuxu işinə aid edə biləcəyimiz üç böyük nailiyyətdir. «Yuxuların yozumu»nda bəlkə də qısa qiymətləndirilmiş dördüncüsü bizim məqsədlərimiz üçün burada nəzərə gəlmir. «Psixi aparatın topikası» və «geriləmə» ideyalarının ardıcıl icrasında — yalnız belə icra bu iş fərziyyələrini dəyərli edərdi — yuxu düşüncələrinin müxtəlif çevrilmələrinin geriləmənin hansı mərhələlərində baş verdiyini müəyyən etməyə çalışmaq lazım gələrdi. Bu cəhd hələ ciddi şəkildə edilməyib; lakin heç olmasa yerdəyişmə barədə əminliklə demək olar ki, o, fikir materialı şüursuz proseslər pilləsində olduğu zaman baş verməlidir. Sıxlaşdırmanı yəqin ki, qavrayış zonasına gəlib çatanadək bütün gedişi əhatə edən proses kimi təsəvvür etmək lazımdır, ümumiyyətlə isə yuxunun yaranmasında iştirak edən bütün qüvvələrin eyni vaxtda təsiri fərziyyəsi ilə kifayətlənmək olar. Belə problemlərin işlənməsində ağıllı şəkildə saxlanmalı olan təmkini və burada müzakirə olunmayan belə sual qoyuluşunun prinsipial şübhələrini nəzərə alaraq, mən təxminən belə bir müddəa irəli sürməyə cürət edərdim ki, yuxu işinin yuxunu hazırlayan prosesi şüursuz zonaya yerləşdirilməlidir. Ümumilikdə yuxu yaranmasında kobud desək, üç mərhələ fərqləndirilməlidir: birincisi, şüuröncəsi gündüz qalıqlarının şüursuza yerləşdirilməsi — burada yuxu vəziyyətinin şərtləri də iştirak etməlidir —, sonra şüursuzda əsl yuxu işi və üçüncüsü, belə işlənmiş yuxu materialının qavrayışa geriləməsi ki, yuxu məhz bu qavrayış kimi şüurlu olur.

Yuxu yaranmasında iştirak edən qüvvələr kimi bunlar tanına bilər: yatmaq arzusu, yuxu vəziyyəti ilə aşağı salındıqdan sonra gündüz qalıqlarında hələ qalan enerji yüklənməsi, yuxu yaradan şüursuz arzunun psixi enerjisi və oyaq həyatda hökm sürən, yuxu zamanı tamamilə ləğv edilməyən «senzura»nın müqavimət göstərən gücü. Yuxu yaranmasının vəzifəsi hər şeydən əvvəl senzuranın ləngidici təsirini aşmaqdır və məhz bu vəzifə yuxu düşüncələrinin materialı daxilində psixi enerjinin yerdəyişmələri ilə həll olunur.

İndi xatırlayaq ki, zarafatın araşdırılması zamanı yuxu haqqında düşünməyə hansı əsasımız var idi. Biz tapdıq ki, zarafatın xarakteri və təsiri müəyyən ifadə formalarına, texniki vasitələrə bağlıdır; bunların arasında sıxlaşdırmanın, yerdəyişmənin və dolayı təsvirin müxtəlif növləri ən gözə çarpandır. Eyni nəticələrə — sıxlaşdırma, yerdəyişmə və dolayı təsvirə — gətirən proseslər isə bizə yuxu işinin xüsusiyyətləri kimi tanışdır. Bu uyğunluq bizi belə nəticəyə yaxınlaşdırmırmı ki, zarafat işi və yuxu işi heç olmasa bir mühüm nöqtədə eyni olmalıdır? Yuxu işi, fikrimcə, ən mühüm xarakterlərində pərdəsi açılmış halda qarşımızdadır; zarafatdakı psixi proseslərdən isə yuxu işi ilə müqayisə edə biləcəyimiz məhz o hissə — birinci şəxsdə zarafatın yaranması prosesi — bizdən örtülüdür. Bu prosesi yuxunun yaranması analogiyasına görə qurmaq vəsvəsəsinə qapılmayaq? Yuxunun bəzi cizgiləri zarafata o qədər yaddır ki, onlara uyğun gələn yuxu işi hissəsini də zarafatın yaranmasına köçürə bilmərik. Fikir gedişinin qavrayışa geriləməsi zarafat üçün şübhəsiz düşür; lakin yuxu yaranmasının digər iki mərhələsi — şüuröncəsi fikrin şüursuza enməsi və şüursuz işlənmə — onları zarafatın yaranması üçün fərz etsək, bizə məhz zarafatda müşahidə edə biləcəyimiz nəticəni verərdi. Gəlin deməli belə qəbul edək ki, birinci şəxsdə zarafatın yaranma gedişi belədir: şüuröncəsi fikir bir anlıq şüursuz işlənməyə buraxılır və onun nəticəsini dərhal şüurlu qavrayış tutur. Lakin bu müddəanı təfərrüatla yoxlamazdan əvvəl, fərziyyəmiz üçün təhlükəli ola biləcək bir etirazı xatırlayaq. Biz o faktdan çıxış edirik ki, zarafat texnikaları bizə yuxu işinin xüsusiyyətləri kimi tanış olan eyni proseslərə işarə edir. İndi buna qarşı demək asandır ki, yuxu işini əvvəlcədən tanımaq zarafat texnikası barədə baxışımızı ələ keçirməsəydi, biz zarafat texnikalarını sıxlaşdırma, yerdəyişmə və s. kimi təsvir etməzdik və zarafat ilə yuxunun təsvir vasitələrində bu qədər geniş uyğunluğa gəlib çıxmazdıq; beləliklə, əslində zarafatda yalnız yuxudan gətirdiyimiz gözləntilərin təsdiqləndiyini tapırıq. Uyğunluğun belə mənşəyi onun bizim qabaqcadan fikrimizdən kənarda mövcudluğuna dair etibarlı zəmanət olmazdı. Sıxlaşdırma, yerdəyişmə, dolayı təsvir nöqteyi-nəzərləri həqiqətən də başqa heç bir müəllif tərəfindən zarafatın ifadə formaları üçün irəli sürülməyib. Bu, mümkün etiraz olardı, amma ona görə də haqlı etiraz deyil. Elə də ola bilər ki, yuxu işinə dair idrakla baxışımızın itiləşməsi real uyğunluğu tanımaq üçün zəruri olub. Qərar yalnız onlardan asılı olacaq ki, yoxlayıcı tənqid zarafat texnikasına belə baxışı ayrı-ayrı nümunələrdə məcburi baxış kimi sübut edə bilərmi — ki, onun xeyrinə daha yaxın və daha dərinə gedən başqa baxışlar boğulub — yoxsa yuxudan gələn gözləntilərin zarafatda doğrudan təsdiqlənə biləcəyini etiraf etməli olacaq. Fikrimcə, biz belə tənqiddən qorxmamalıyıq və reduksiya üsulumuz (bax: səh. 22) bizə zarafatın texnikalarının hansı ifadə formalarında axtarılmalı olduğunu etibarlı göstərib. Bu texnikalara zarafat texnikası ilə yuxu işinin uyğunluğunun nəticəsini artıq qabaqlayan adlar vermişik — bu, bizim haqlı hüququmuz idi, əslində asanlıqla əsaslandırıla bilən sadələşdirmədən başqa bir şey deyil.

Başqa bir etiraz məsələmizə o qədər ağır dəyməz, amma o qədər də əsaslı rədd edilə bilməzdi. Demək olardı ki, məqsədlərimizə bu qədər yaxşı uyğun gələn zarafat texnikaları doğrudur tanınmağa layiqdir, lakin yenə də zarafatın bütün mümkün və ya praktikada işlədilən texnikaları olmazdı. Guya yuxu işinin nümunəsinin təsiri altında yalnız ona uyğun gələn zarafat texnikalarını seçib çıxarmışıq, bizim gözdən qaçırdığımız başqaları isə belə uyğunluğun ümumi olmadığını göstərərdi. Mən doğrudan da dövriyyədə olan bütün zarafatları texnikasına görə izah etməyə nail olduğumu iddia etməyə cürət etmirəm və buna görə zarafat texnikalarının sadalanmasında bəzi natamamlıq üzə çıxa biləcəyi ehtimalını açıq saxlayıram, lakin mənə şəffaf olmuş heç bir texnika növünü qəsdən müzakirədən kənarda saxlamamışam və iddia edə bilərəm ki, zarafatın ən tez-tez rast gəlinən, ən mühüm, ən səciyyəvi texniki vasitələri diqqətimdən yayınmayıb.

Zarafatın yuxudan çıxış edən zarafat işi anlayışımıza qənaətbəxş şəkildə uyğun gələn daha bir xarakteri var. Doğrudur, zarafatı «düzəldirik» deyirlər, lakin adam bu zaman hökm çıxaranda, etiraz irəli sürəndəkindən başqa cür davrandığını hiss edir. Zarafat çox seçilən dərəcədə istənilməz «ağla gələn fikrin» (Einfall) xarakterini daşıyır. Adam bir an əvvəl hansı zarafatı düzəldəcəyini bilmir ki, sonra onu yalnız sözlərə geyindirmək lazım gəlsin. Əksinə, adam təyin edilməz bir şey hiss edir ki, onu ən çox dalğınlığa, intellektual gərginliyin qəfil boşalmasına bənzətmək istərdim, və sonra zarafat birdən ortaya çıxır, çox vaxt öz geyimi ilə eyni vaxtda. Zarafatın bəzi vasitələri ondan kənarda da fikir ifadəsində işlədilir, məsələn, bənzətmə və eyham. Mən eyhamı qəsdən düzəltmək istəyə bilərəm. Bu zaman əvvəlcə fikrimin birbaşa ifadəsini nəzərdə tuturam (daxili eşitmədə), vəziyyətə uyğun bir çəkinməklə onun bildirilməsində özümü ləngidirəm, birbaşa ifadəni dolayı ifadə forması ilə əvəz etməyi az qala qərara alıram və sonra eyham yaradıram; lakin belə yaranmış, mənim davamlı nəzarətim altında qurulmuş eyham heç vaxt zarafatlı olmur, başqa cür nə qədər yararlı olsa da; zarafatlı eyham isə mən bu hazırlıq mərhələlərini fikrimdə izləyə bilmədən ortaya çıxır. Bu davranışa çox dəyər vermək istəmirəm; o, çətin ki, həlledici olsun, lakin zarafatın yaranmasında fikir gedişinin bir anlıq buraxılması, sonra isə onun şüursuzdan qəfildən zarafat kimi üzə çıxması fərziyyəmizlə yaxşı uzlaşır.

Zarafatlar assosiativ cəhətdən də xüsusi davranış göstərir. Biz onları istəyəndə onlar çox vaxt yaddaşımızın ixtiyarında olmur, əvəzində başqa vaxtlar sanki istənilmədən peyda olur — üstəlik fikir gedişimizin elə yerlərində ki, oradakı yerləşdirilməsini anlamırıq. Bunlar yenə yalnız kiçik cizgilərdir, lakin hər halda onların şüursuzdan törəməsinə dair işarələrdir.

İndi zarafatın şüursuzda yaranmasına aid edilə bilən xarakterlərini bir yerə toplayaq. Burada hər şeydən əvvəl zarafatın özünəməxsus qısalığı var — o, zəruri olmasa da, son dərəcə səciyyəvi əlamətdir. Ona ilk dəfə rast gələndə biz onda qənaət təmayüllərinin ifadəsini görməyə meylli idik, lakin bu baxışı özümüz yaxın etirazlarla dəyərdən saldıq. İndi o, bizə daha çox zarafat fikrinin keçdiyi şüursuz işlənmənin əlaməti kimi görünür. Yuxuda ona uyğun gələn — sıxlaşdırma — hadisəsini isə şüursuzda yerləşmədən başqa heç bir məqamla əlaqələndirə bilmərik və fərz etməliyik ki, şüuröncəsində çatışmayan belə sıxlaşdırmalar üçün şərtlər şüursuz düşüncə prosesində verilib.⁵¹ Gözləmək olar ki, sıxlaşdırma prosesində ona məruz qalan elementlərin bəziləri itir, onların yüklənmə enerjisini öz üzərinə götürən digərləri isə sıxlaşdırma ilə güclənir və ya həddindən artıq güclü qurulur. Beləliklə, zarafatın qısalığı yuxunun qısalığı kimi hər ikisində baş verən sıxlaşdırmaların zəruri müşayiəti, hər iki dəfə sıxlaşdırma prosesinin nəticəsi olardı. Zarafatın qısalığı da öz xüsusi, daha ətraflı göstərilə bilməyən, lakin hissə gözə çarpan xarakterini bu mənşəyə borcludur.

Biz bir az əvvəl (səh. 139) sıxlaşdırmanın bir nəticəsini — eyni materialın çoxlu işlədilməsini, söz oyununu, səs uyğunluğunu — lokallaşdırılmış qənaət kimi başa düşmüş və (zərərsiz) zarafatın yaratdığı həzzi belə qənaətdən çıxarmışıq; sonradan isə zarafatın ilkin niyyətini bunda tapmışıq: sözlərdən belə həzz qazanmaq — ki, bu, ona oyun pilləsində qadağan deyildi, lakin intellektual inkişaf gedişində ağıllı tənqidlə cilovlandı. İndi biz belə bir fərziyyəyə qərar vermişik ki, zarafatın texnikasına xidmət edən bu cür sıxlaşdırmalar düşüncə prosesi zamanı şüursuzda avtomatik, xüsusi niyyət olmadan yaranır. Burada eyni faktın bir-biri ilə uzlaşmaz görünən iki müxtəlif anlayışı yoxdurmu? Mən belə düşünmürəm; doğrudan da iki müxtəlif anlayış var və onlar bir-biri ilə uyğunlaşdırılmalıdır, lakin bir-birinə zidd deyil. Biri digərinə sadəcə yaddır və aralarında münasibət qurduqdan sonra yəqin ki, bir parça da irəli getmiş olacağıq. Belə sıxlaşdırmaların həzz qazancı mənbəyi olması onların şüursuzda yaranma şərtlərini asanlıqla tapması fərziyyəsi ilə çox yaxşı uzlaşır; əksinə, biz şüursuza batmanın motivini ondan görürük ki, orada zarafatın ehtiyac duyduğu həzz gətirən sıxlaşdırma asanlıqla alınır. Birinci baxışda bir-birinə tamamilə yad görünən və arzuolunmaz təsadüf kimi üst-üstə düşən daha iki məqam da dərinə getdikdə sıx bağlı, hətta mahiyyətcə vahid olduğu tanına bilər. Mən iki müddəanı nəzərdə tuturam: bir tərəfdən zarafat inkişafı zamanı oyun pilləsində, yəni ağlın uşaqlıq çağında, belə həzz gətirən sıxlaşdırmalar yarada bilirdi, digər tərəfdən isə yüksək pillələrdə eyni nailiyyəti fikrin şüursuza batması ilə həyata keçirir. İnfantil olan şüursuzun mənbəyidir; şüursuz düşüncə prosesləri erkən uşaqlıqda yeganə yaradılanlardan başqa bir şey deyil. Zarafat yaratmaq məqsədilə şüursuza batan fikir orada yalnız sözlərlə keçmiş oyunun köhnə ocağını axtarır. Düşüncə bir anlıq uşaq pilləsinə geri qaytarılır ki, uşaq həzz mənbəyinə yenidən sahib çıxsın. Əgər bunu nevroz psixologiyasının araşdırmasından artıq bilməsəydik, zarafatda belə bir güman yaranmalı idi ki, qəribə şüursuz işlənmə uşaq tipli düşüncə işindən başqa bir şey deyil. Sadəcə, yetkinin şüursuzunda qalmış xüsusiyyətləri ilə bu uşaq düşüncəsini uşaqda tutmaq o qədər də asan deyil, çünki o, çox vaxt, belə desək, in statu nascendi düzəldilir. Lakin bir sıra hallarda mümkün olur və onda hər dəfə «uşaq axmaqlığına» gülürük. Belə şüursuzun hər cür üzə çıxarılması bizə ümumiyyətlə «komik» təsir edir.

Bu şüursuz düşüncə proseslərinin xarakterlərini bəzi psixi pozuntularda xəstələrin söylədiklərində tutmaq daha asandır. Çox ehtimaldır ki, qoca Qrizingerin güman etdiyi kimi, biz ruhi xəstələrin delirium hallarını anlamağa və onları məlumat kimi qiymətləndirməyə qadir olardıq, əgər onlara şüurlu düşüncənin tələblərini qoymasaydıq, əksinə yozum sənətimizlə onlara məsələn yuxulara yanaşdığımız kimi yanaşsaydıq.⁵² Yuxu üçün də biz vaxtilə «ruh həyatının embrional mövqeyə qayıtması» fikrini qüvvəyə mindirmişdik.⁵³,⁵⁴

Yuxu ilə zarafatın analogiyasının əhəmiyyətini sıxlaşdırma prosesləri üzərində o qədər ətraflı müzakirə etdik ki, bundan sonra daha qısa ifadə edə bilərik. Bilirik ki, yuxu işində yerdəyişmələr şüurlu düşüncənin senzurasının təsirinə işarə edir və buna görə də zarafat texnikaları arasında yerdəyişməyə rast gələndə güman etməyə meylli olacağıq ki, zarafatın yaranmasında da ləngidici qüvvə rol oynayır. Biz artıq bilirik ki, bu, ümumiyyətlə belədir; zarafatın mənasızlıqdan köhnə həzzi və ya köhnə söz həzzini qazanmaq səyi normal əhval-ruhiyyədə tənqidi ağlın etirazında ləngimə ilə qarşılaşır ki, o, hər ayrıca halda aşılmalıdır. Lakin zarafat işinin bu vəzifəni həll etmə tərzində zarafat ilə yuxu arasında kəskin fərq özünü göstərir. Yuxu işində bu vəzifənin həlli müntəzəm olaraq yerdəyişmələrlə olur: senzuradan keçid tapmaq üçün etiraz doğuranlardan kifayət qədər uzaq olan, lakin yenə də onların törəməsi olan və onların psixi yüklənməsini tam keçirmə ilə öz üzərinə götürmüş təsəvvürlərin seçilməsi ilə. Buna görə yerdəyişmələr heç bir yuxuda çatışmır və qat-qat əhatəlidir; təkcə fikir gedişindən yayınmalar yox, dolayı təsvirin bütün növləri də yerdəyişmələrə aid edilməlidir, xüsusilə mühüm, lakin yersiz elementin laqeyd, lakin senzuraya zərərsiz görünən başqası ilə əvəz edilməsi ki, o, sanki ən uzaq eyham kimi birincinin yanında durur — simvolika, bənzətmə, xırdalıq vasitəsilə əvəzetmə. İnkar etmək olmaz ki, bu dolayı təsvirin bəzi hissələri artıq yuxunun şüuröncəsi düşüncələrində yaranır, məsələn, simvolik və bənzətmə ilə təsvir, çünki əks halda fikir ümumiyyətlə şüuröncəsi ifadə pilləsinə çata bilməzdi. Bu cür dolayı təsvirlər və əsl məna ilə münasibəti asan tapılan eyhamlar bizim şüurlu düşüncəmizdə də yol verilən və çox işlənən ifadə vasitələridir. Yuxu işi isə bu dolayı təsvir vasitələrinin tətbiqini sərhədsizlik həddinə çatdırır. Senzuranın təzyiqi altında hər cür əlaqə eyhamla əvəzetmə üçün kifayət qədər yaxşı sayılır, bir elementdən istənilən digərinə yerdəyişməyə icazə verilir. Xüsusilə gözə çarpan və yuxu işi üçün səciyyəvi olan daxili assosiasiyaların (oxşarlıq, səbəb əlaqəsi və s.) sözdə xarici assosiasiyalarla (eyni zamanlılıq, məkanda bitişiklik, səs uyğunluğu) əvəz edilməsidir.⁵⁵

Bütün bu yerdəyişmə vasitələri zarafat texnikaları kimi də rast gəlinir, lakin rast gələndə çox vaxt şüurlu düşüncədə onların işlədilməsinə çəkilmiş sərhədləri gözləyir və ümumiyyətlə çatışmaya da bilər, baxmayaraq ki, zarafat da müntəzəm olaraq ləngimə vəzifəsini yerinə yetirməlidir. Zarafat işində yerdəyişmələrin bu geri çəkilməsini o zaman anlayırıq ki, xatırlayırıq: zarafatın ixtiyarında ümumiyyətlə ləngiməyə qarşı durmaq üçün başqa texnika var, hətta biz onun üçün məhz bu texnikadan daha səciyyəvi heç nə tapmamışıq. Zarafat yuxu kimi kompromislər yaratmır, ləngimədən yayınmır, əksinə, söz və ya mənasızlıqla oyunu dəyişməz saxlamaqda israr edir, lakin elə hallar seçməklə kifayətlənir ki, sözlərin çoxmənalılığı və fikir münasibətlərinin rəngarəngliyi sayəsində bu oyun və ya mənasızlıq eyni zamanda yol verilən (oyun-zarafat) və ya mənalı (zarafat) görünə bilsin. Zarafatı bütün digər psixi törəmələrdən heç nə bundan yaxşı ayırmır ki, bu onun ikitərəfliliyi və ikidilliliyidir və heç olmasa bu tərəfdən müəlliflər «mənasızlıqda məna»nı vurğulamaqla zarafatın dərkinə ən çox yaxınlaşıblar.

Zarafata xas olan bu texnikanın öz ləngimələrini aşmaqda istisnasız hakimliyi şəraitində onun ayrı-ayrı hallarda yenə də yerdəyişmə texnikasından istifadə etməsini artıq saymaq olar; lakin bir tərəfdən bu texnikanın bəzi növləri zarafat üçün məqsəd və həzz mənbəyi kimi dəyərli qalır, məsələn, əsl yerdəyişmə (fikrin yayındırılması) ki, o, mənasızlığın təbiətini bölüşür; digər tərəfdən unutmaq olmaz ki, zarafatın ən yüksək pilləsi — təmayüllü zarafat — tez-tez iki cür ləngiməni aşmalı olur: özünə və onun təmayülünə qarşı duranları (səh. 110) və eyhamlarla yerdəyişmələr ona sonuncu vəzifəni mümkün etməyə yararlıdır.

Yuxu işində dolayı təsvirin, yerdəyişmələrin və xüsusilə eyhamların bol və cilovsuz işlədilməsinin bir nəticəsi var ki, mən onu öz əhəmiyyətinə görə deyil, mənim üçün zarafat problemi ilə məşğul olmağın subyektiv səbəbi olduğuna görə xatırladıram. Bilməyənə və ya vərdiş etməyənə yuxu təhlili danışanda — onda yuxu işinin işlətdiyi eyham və yerdəyişmələrin, oyaq düşüncə üçün sıxıcı olan qəribə yolları göstərilir — oxucu ona xoşagəlməz bir təəssürat altına düşür, bu yozumları «zarafatlı» adlandırır, lakin onlarda açıq-aşkar uğurlu zarafatlar yox, məcburi və nədənsə zarafat qaydalarına zidd gələn şeylər görür. Bu təəssüratı izah etmək asandır: o, yuxu işinin zarafatla eyni vasitələrlə işləməsindən, lakin onları tətbiq edəndə zarafatın gözlədiyi sərhədləri aşmasından irəli gəlir. Biz tezliklə də eşidəcəyik ki, zarafat üçüncü şəxsin rolu səbəbindən yuxuya toxunmayan müəyyən bir şərtə bağlıdır.

Zarafat və yuxuya ortaq texnikalardan əksi ilə təsvir və mənasızlıqdan istifadə müəyyən maraq doğurur. Birincisi zarafatın güclü təsir edən vasitələrindəndir, buna biz, başqaları ilə yanaşı, «üstələmə zarafatı» nümunələrində (səh. 77) də əmin olmuşuq. Əksi ilə təsvir, yeri gəlmişkən, başqa zarafat texnikalarının əksəriyyəti kimi şüurlu diqqətdən yayına bilmədi; zarafat işinin mexanizmini özündə mümkün qədər qəsdən işə salmağa çalışan adam — vərdişli zarafatçı — tezliklə aşkar edir ki, iddiaya ən asan zarafatla onun əksini saxlamaqla və «ağla gələn fikrin» bu əksə qarşı qorxulan etirazı yenidən yozmaqla aradan qaldırmasına imkan verməklə cavab vermək olar. Bəlkə də əksi ilə təsvir bu üstünlüyü bununla borcludur ki, o, fikrin başqa bir həzz gətirən ifadə tərzinin özəyini təşkil edir və onun anlaşılması üçün şüursuzu yormağa ehtiyacımız yoxdur. Mən ironiyanı nəzərdə tuturam ki, o, zarafata çox yaxınlaşır və komikliyin alt növlərinə aid edilir. Onun mahiyyəti başqasına bildirmək niyyətində olduğunun əksini söyləməkdən, lakin başqasına ziddiyyəti bununla əsirgəməkdən ibarətdir ki, ahəngdə, müşayiət edən jestlərdə, kiçik üslub əlamətlərində — söhbət yazılı təqdimatdan gedirsə — başa salırsan ki, özün də öz sözünün əksini nəzərdə tutursan. İroniya yalnız başqasının əksini eşitməyə hazırlaşdığı yerdə tətbiq oluna bilər, belə ki, onun ziddiyyətə meyli qaçılmaz olsun. Bu şərtliliyə görə ironiya anlaşılmamaq təhlükəsinə xüsusilə asan məruz qalır. O, onu tətbiq edən şəxsə o üstünlüyü gətirir ki, məsələn, təhqirlərdə birbaşa deyimlərin çətinliklərini asan dolanır; dinləyicidə komik həzz yaradır, yəqin ki, onu dərhal artıq olduğu tanınan ziddiyyət sərfinə sövq etməklə. Zarafatın ona yaxın komiklik növü ilə belə müqayisəsi bizi güman etməkdə möhkəmləndirə bilər ki, şüursuza münasibət zarafata məxsus cəhətdir və bəlkə onu komiklikdən də ayırır.

Yuxu işində əksi ilə təsvirə zarafatdakından hələ qat-qat böyük rol düşür. Yuxu təkcə iki əksliyi eyni qarışıq törəmə ilə göstərməyi sevmir; yuxu düşüncələrindən bir şeyi də çox vaxt öz əksinə çevirir ki, bundan yozum işinə böyük çətinlik yaranır. «Əvvəlcə əksinə qabil heç bir elementin yuxu düşüncələrində müsbət, yoxsa mənfi şəkildə olduğu bilinmir.»⁵⁶

Vurğulamalıyam ki, bu fakt hələ qətiyyən anlaşılmayıb. O, şüursuz düşüncənin mühüm bir xarakterinə işarə edir kimi görünür ki, ona, hər cür ehtimala görə, «mühakimə» ilə müqayisə oluna bilən proses xas deyil. Mühakimə yolu ilə rədd etmənin yerinə şüursuzda «sıxışdırma» tapılır. Sıxışdırmanı müdafiə refleksi ilə məhkum etmə arasında aralıq pillə kimi doğru təsvir etmək olar.⁵⁷

Yuxuda tez-tez rast gəlinən və ona bu qədər haqsız nifrət qazandıran mənasızlıq, absurdluq heç vaxt təsəvvür elementlərinin təsadüfi qarışdırılmasından yaranmayıb; hər dəfə onun yuxu işi tərəfindən qəsdən buraxıldığı və yuxu düşüncələri daxilindəki acı tənqid və hörmətsiz etirazın təsviri üçün təyin edildiyi sübut edilə bilər. Yuxu məzmununun absurdluğu deməli yuxu düşüncələrindəki «Bu mənasızlıqdır» hökmünü əvəz edir. Mən «Yuxuların yozumu»nda bu sübuta böyük vurğu qoymuşam, çünki yuxunun ümumiyyətlə psixi hadisə olmadığı səhvini — ki, o, şüursuzun dərkinə gedən yolu bağlayır — bu yolla ən təsirli mübarizə aparmağı nəzərdə tutmuşdum. İndi biz öyrəndik (müəyyən təmayüllü zarafatların həlli zamanı, səh. 59) ki, zarafatda mənasızlıq eyni təsvir məqsədlərinə xidmət etdirilir. Həm də bilirik ki, zarafatın mənasız fasadı dinləyicidə psixi sərfi artırmaq və beləliklə, gülüşlə boşalmaya azad olan miqdarı yüksəltmək üçün xüsusilə yararlıdır. Bundan başqa, unutmamalıyıq ki, zarafatda mənasızlıq öz-özlüyündə məqsəddir, çünki mənasızlıqdan köhnə həzzi yenidən qazanmaq niyyəti zarafat işinin motivlərinə aiddir. Mənasızlığı yenidən qazanmaq və ondan həzz çıxarmaq üçün başqa yollar da var; karikatura, şişirtmə, parodiya və travesti eyni vasitələrdən istifadə edir və beləliklə «komik mənasızlıq» yaradır. Bu ifadə formalarını zarafatda tətbiq etdiyimizə bənzər təhlilə tabe etsək, görəcəyik ki, onların heç birində şüursuz prosesləri bizim mənada izah üçün cəlb etməyə əsas yoxdur. İndi biz həm də anlayırıq ki, «zarafatlı» xarakter nə üçün karikaturaya, şişirtməyə, parodiyaya əlavə kimi gələ bilər; bunu «psixi səhnənin» (psychischer Schauplatz) fərqi mümkün edir.⁵⁸ Fikrimcə, zarafat işinin şüursuz sistemə yerləşdirilməsi bizim üçün bütöv bir parça daha dəyərli olub, çünki o, zarafatın bağlı olduğu texnikaların başqa tərəfdən onun müstəsna mülkü olmaması faktının anlaşılmasını açıb. Bu texnikaların ilkin araşdırmamız zamanı növbəti məqama təxirə salmalı olduğumuz bəzi şübhələr indi rahat həllini tapır. Bununla da, zarafatın şüursuza danılmaz mövcud münasibətinin yalnız təmayüllü zarafatın müəyyən kateqoriyaları üçün doğru olduğunu, halbuki biz onu zarafatın bütün növlərinə və inkişaf pillələrinə şamil etməyə hazır olduğumuzu deməyə can atan bir şübhə bizim qiymətləndirməmizə daha çox layiqdir. Biz bu etirazın yoxlanmasından yayına bilmərik.

Zarafatın şüursuzda yaranmasının şübhəsiz halı o zaman qəbul edilməlidir ki, söhbət şüursuz və ya şüursuzla gücləndirilmiş təmayüllərin xidmətindəki zarafatlardan gedir, yəni əksər «sinik» zarafatlarda. Onda şüursuz təmayül şüuröncəsi fikri özünə doğru, şüursuza endirir ki, orada onu yenidən formalaşdırsın — nevroz psixologiyasının öyrənilməsi bu proses üçün çoxlu analogiya tanıdıb. Digər növ təmayüllü zarafatlarda, zərərsiz zarafatda və oyun-zarafatda isə bu aşağı çəkən qüvvə düşmüş kimi görünür, beləliklə, zarafatın şüursuza münasibəti sual altındadır.

İndi isə özlüyündə dəyərsiz olmayan, düşüncə prosesləri əlaqəsində üzə çıxan bir fikrin zarafatlı ifadəsi halına baxaq. Bu fikri zarafata çevirmək üçün, aydındır ki, mümkün ifadə formaları arasında seçim lazımdır ki, məhz söz həzzi qazancını gətirən forma tapılsın. Özümüzü müşahidədən bilirik ki, bu seçimi şüurlu diqqət etmir; lakin şüuröncəsi fikrin yüklənməsi şüursuza endirildikdə bu, şübhəsiz ona fayda verəcək, çünki şüursuzda sözdən çıxan əlaqə yolları, yuxu işindən öyrəndiyimiz kimi, əşya əlaqələri ilə eyni cür işlənir. Şüursuz yüklənmə ifadənin seçilməsi üçün qat-qat əlverişli şərait verir. Yeri gəlmişkən, asanlıqla güman edə bilərik ki, söz həzzi qazancını daşıyan ifadə imkanı şüuröncəsi fikrin hələ tərəddüdlü ifadəsinə birinci halda şüursuz təmayülün təsir etdiyi kimi aşağı çəkici təsir göstərir. Oyun-zarafatın daha sadə halı üçün təsəvvür edə bilərik ki, söz həzzi qazancına çatmaq niyyəti — həmişə pusquda duran — şüuröncəsində məhz verilmiş əlverişli məqamı ələ keçirir ki, tanış sxemə uyğun olaraq yenə də yüklənmə prosesini şüursuza çəksin.

Arzu edərdim ki, zarafat barədə baxışımın bu bir həlledici nöqtəsini bir tərəfdən daha aydın izah etmək, digər tərəfdən məcburedici arqumentlərlə gücləndirmək mümkün olsun. Lakin burada, əslində, ikiqat deyil, bir və eyni uğursuzluqdan söhbət gedir. Daha aydın təqdimat verə bilmirəm, çünki baxışım üçün başqa sübutlarım yoxdur. O, mənə texnikanın öyrənilməsindən və yuxu işi ilə müqayisədən çıxıb, özü də yalnız bu bir tərəfdən; onda görə bilərəm ki, o, zarafatın xüsusiyyətlərinə bütövlükdə mükəmməl uyğundur. Bu baxış indi çıxarılmış baxışdır; belə çıxarışla tanış sahəyə deyil, daha çox yad, düşüncə üçün yeni sahəyə çatanda çıxarışa «hipoteza» deyilir və hipotezanın çıxarıldığı materiala münasibəti haqlı olaraq «sübut» sayılmır. O, yalnız o halda «sübut olunmuş» sayılır ki, ona başqa yolla da çatmaq, onu başqa əlaqələrin də düyün nöqtəsi kimi göstərmək mümkün olsun. Lakin şüursuz proseslər barədə yenicə başlayan biliyimizlə belə sübut ələ keçmir.

Hələ heç vaxt ayaq basılmamış zəmində dayandığımızı dərk edərək biz müşahidə nöqtəmizdən bilinməzə doğru tək, dar və yırğalanan taxta uzatmaqla kifayətlənirik.

Biz bu əsas üzərində çox şey qurmayacağıq. Zarafatın müxtəlif pillələrini onlar üçün əlverişli ruhi təmayüllərlə əlaqələndirsək, təxminən belə deyə bilərik: Oyun-zarafat şən əhval-ruhiyyədən doğur ki, ona ruhi yüklənmələrin azalmasına meyl xasdır. O, artıq zarafatın bütün səciyyəvi texnikalarından istifadə edir və həm həzz qazanma tələblərinə, həm ağıllı tənqidin tələblərinə cavab verən belə söz materialı və ya fikir bağlantısı seçməklə onun əsas şərtini artıq yerinə yetirir. Belə nəticə çıxaracağıq ki, fikir yüklənməsinin şüursuz pilləyə enməsi, şən əhval-ruhiyyə ilə asanlaşdırılaraq, artıq oyun-zarafatda baş verir. Zərərsiz, lakin qiymətli fikrin ifadəsi ilə bağlı zarafat üçün əhval-ruhiyyədən gələn bu dəstək düşür; burada biz xüsusi şəxsi yararlılığı qəbul etməliyik ki, o, şüuröncəsi yüklənmənin asanlıqla buraxılıb bir anlığa şüursuzla əvəz edilməsində özünü göstərir. Zarafatın ilkin həzz qazancını yeniləmək üçün həmişə pusquda duran təmayül burada fikrin hələ tərəddüdlü şüuröncəsi ifadəsinə aşağı çəkici təsir göstərir. Şən əhval-ruhiyyədə insanların əksəriyyəti oyun-zarafat istehsal edə bilir; zarafat yararlılığı yalnız az adamda əhval-ruhiyyədən asılı olmayaraq mövcuddur. Nəhayət, zarafat işinə ən güclü təkan şüursuza qədər uzanan güclü təmayüllərin mövcudluğudur ki, onlar zarafat istehsalına xüsusi yararlılıq təşkil edir və bizə izah edə bilər ki, zarafatın subyektiv şərtləri nə üçün nevrotik şəxslərdə bu qədər tez-tez yerinə yetir. Güclü təmayüllərin təsiri altında başqa halda yararsız olan da zarafatçıl ola bilər.

Zarafat işinin birinci şəxsdə, hipotetik qalsa da, aydınlaşdırılmasına dair bu son töhfə ilə zarafata marağımız, qəti desək, başa çatır. Bizə hələ yalnız zarafatın daha yaxşı tanınan yuxu ilə qısa müqayisəsi qalır ki, ona belə bir gözlənti əvvəlcədən göndərəcəyik: bu qədər müxtəlif iki ruhi nailiyyət artıq qiymətləndirilmiş bir uyğunluqdan başqa yalnız fərqlər göstərə bilər. Ən mühüm fərq onların sosial davranışındadır. Yuxu tamamilə asosial ruhi məhsuldur; onun başqasına bildirəcək heç nəyi yoxdur; bir şəxsin daxilində onda mübarizə aparan ruhi qüvvələrin kompromisi kimi yaranıb, o, həmin şəxsin özünə də anlaşılmaz qalır və buna görə başqası üçün tamamilə maraqsızdır. O, təkcə anlaşıqlılığa dəyər verməməli deyil, hətta anlaşılmaqdan çəkinməlidir, çünki əks halda dağıdılardı; o, yalnız örtük altında mövcud ola bilər. Buna görə də o, şüursuz düşüncə proseslərinə hakim olan mexanizmdən artıq düzəldilə bilməyən təhrifə qədər maneəsiz istifadə edə bilər. Zarafat isə əksinə, həzz qazanmağa yönəlmiş bütün ruhi nailiyyətlərin ən sosialıdır. O, çox vaxt üç şəxs tələb edir və öz tamamlanmasını başqasının onun oyatdığı psixi prosesdə iştirakından istəyir. Buna görə o, anlaşıqlılıq şərtinə bağlanmalıdır, şüursuzda mümkün olan təhrifdən — sıxlaşdırma və yerdəyişmə vasitəsilə — yalnız üçüncü şəxsin anlaması ilə düzəldilə bilən həddə qədər istifadə edə bilər. Başqa cəhətdən, ikisi — zarafat və yuxu — ruh həyatının tamamilə müxtəlif sahələrində yetişib və psixoloji sistemin bir-birindən uzaq yerlərində yerləşdirilməlidir. Yuxu hələ də arzudur, tanınmaz hala salınsa da; zarafat isə inkişaf etmiş oyundur. Yuxu bütün praktik boşluğuna baxmayaraq həyatın böyük maraqlarına münasibətini saxlayır; o, ehtiyacları hallüsinasiyanın reqressiv dolamac yolu ilə doldurmağa çalışır və öz icazəsini yalnız gecə vəziyyəti zamanı oyanan yatmaq ehtiyacına borcludur. Zarafat isə kiçik həzz qazancını ruhi aparatımızın sırf ehtiyacsız fəaliyyətindən çıxarmağa, sonra isə onun fəaliyyəti zamanı belə qazancı əlavə qazanc kimi əldə etməyə çalışır və beləliklə ikincili olaraq xarici dünyaya yönəlmiş, əhəmiyyətsiz olmayan funksiyalara çatır. Yuxu əsasən xoşagəlməzlikdən qənaətə, zarafat həzz əldə etməyə xidmət edir; bu iki məqsəddə isə bütün ruhi fəaliyyətlərimiz üst-üstə düşür.