I. Giriş

Bir dəfə estetiklər və psixoloqların ədəbiyyatında zarafatın mahiyyəti və əlaqələri haqqında hansı izahatların verilə biləcəyini öyrənmək ehtiyacı duymuş olan şəxs, fəlsəfi səyin zarafata, onun ruhi həyatımızdakı rolu ilə layiq olduğu dərəcədə çox qismət olmadığını etiraf etməli olmalıdır. Zarafatın problemləri ilə daha ətraflı məşğul olan az sayda mütəfəkkirin adını çəkmək olar. Həqiqətən də, zarafat haqqında işləyən müəlliflər arasında şair Jean Paul (Fr. Rihter) və filosoflar T. Fişer, Kuno Fişer və T. Lippsin parlaq adlarına rast gəlinir; lakin bu müəlliflərdə də zarafat mövzusu arxa planda qalır, tədqiqatın əsas marağı isə daha geniş və cəlbedici olan komiklik probleminə yönəldilmişdir.

Ədəbiyyatdan əvvəlcə belə bir təəssürat yaranır ki, zarafatı komiklik ilə əlaqədən başqa bir şəkildə nəzərdən keçirmək tamamilə qeyri-mümkündür.

T. Lippsə görə (Komiklik və Yumor, 1898)¹ zarafat «tamamilə subyektiv komiklikdir», yəni «bizim yaratdığımız, bizim fəaliyyətimizə məxsus olan, həmişə onun üzərində duran subyekt kimi, heç vaxt obyekt kimi, hətta könüllü obyekt kimi də yanaşmadığımız komiklikdir» (s. 80). Buna aydınlıq gətirən qeyd: Zarafat ümumiyyətlə «istər təəssüratın, istərsə də vəziyyətin komikliyi olsun, komikliyin şüurlu və bacarıqlı şəkildə yaradılması deməkdir» (s. 78).

K. Fişer zarafatın komiklik ilə əlaqəsini öz təsvirində ikisinin arasına yerləşdirdiyi karikatura vasitəsilə izah edir. (Zarafat haqqında, 1889.) Komikliyin predmeti çirkinliyin hər hansı bir təzahür formasıdır: «Harada gizlədilibsə, komik nəzərin işığında aşkar edilməli, harada az və ya demək olar ki, nəzərə çarpmırsa, orada gün işığında aydın və açıq şəkildə görünəcək tərzdə ortaya çıxarılmalı və beləliklə aydınlaşdırılmalıdır... Beləliklə, karikatura yaranır» (s. 45). — «Bütün mənəvi dünyamız, düşüncələrimizin və təsəvvürlərimizin intellektual səltənəti xarici nəzərin qarşısında açılmır, birbaşa təsviri və aydın şəkildə təsəvvür edilə bilmir, lakin yenə də özündə ləngimələri, nöqsanları, qüsurları, gülünc şeylərin və komik ziddiyyətlərin bolluğunu saxlayır. Bunları önə çıxarmaq və estetik nəzərə əlçatan etmək üçün yalnız obyektləri birbaşa təsəvvür etmək deyil, həm də bu təsəvvürlərin özünə nəzər salmaq və onları aydınlaşdırmaq qabiliyyətinə malik olan bir qüvvə, yəni düşüncəni işıqlandıran bir qüvvə lazım olacaq. Bu qüvvə yalnız hökmdür. Komik ziddiyyəti yaradan hökm zarafatdır; o, karikaturada da gizlicə rol oynayıb, lakin yalnız hökmdə özünəməxsus formasına və inkişafının azad sahəsinə nail olur» (s. 49).

Göründüyü kimi, Lipps zarafatın komik olan daxilində onu fərqləndirən xarakterini fəaliyyətə, subyektin aktiv davranışına köçürür, K. Fişer isə zarafatı onun obyekti ilə əlaqəsi vasitəsilə, yəni düşüncə dünyasının gizli çirkinliyi hesab edilən şey kimi xarakterizə edir. Zarafatın bu təriflərinin doğruluğunu yoxlamaq mümkün deyil, hətta onları burada göründüyü kontekstdən qoparılmış şəkildə, öz mənşə kontekstlərinə yerləşdirməsəniz, demək olar ki, başa düşmək belə mümkün deyil və bu vəziyyətdə müəlliflərin komik haqqında təsvirləri üzərindən keçərək zarafat haqqında bir şey öyrənmək məcburiyyəti ilə üzləşərsiniz. Lakin digər yerlərdə eyni müəlliflərin zarafatın komik olanla əlaqəsindən asılı olmayan, əsas və ümumi qəbul edilən xarakteristikalarını da bildikləri aydın olur.

K. Fişerin zarafatı təsviri, müəllifin özünü ən çox qane edən tərif belədir: Zarafat oyunlu hökmdür (S. 231). Bu ifadənin izahı üçün biz analojiyə istinad edirik: «estetik azadlığın şeylərin oyunlu nəzərdən keçirilməsindən ibarət olduğu kimi» (S. 50). Başqa bir yerdə (S. 20) obyektə qarşı estetik davranış, bizdən bu obyektdən heç nə tələb etməməyimiz, xüsusilə ciddi ehtiyaclarımızın təmin edilməsini istəməməyimiz, əksinə onun nəzərdən keçirilməsindən zövq almaqla kifayətlənməyimiz şərti ilə xarakterizə olunur. Estetik davranış əməyə qarşı oyunlu olur. — «Estetik azadlıqdan, adi qandallar və istiqamətverici qaydalardan qopmuş bir hökm vermə üsulu da yarana bilər, mən onun mənşəyinə görə bunu «oyunlu hökm» adlandırmaq istəyirəm və bu anlayışda, bütün düsturu olmasa da, məsələmizi həll edən ilk şərt ehtiva oluna bilər.» «Azadlıq zarafat verir, zarafat isə azadlıq verir», – deyir Jean Paul. «Zarafat ideyalarla sadəcə oyundur» (S. 24).

Əvvəllərdən zarafatı, oxşar olmayan şeylər arasında, yəni gizli oxşarlıqlar tapmaq bacarığı kimi tərif etməyi sevirdilər. Jean Paul bu fikri özü də zarafatla belə ifadə etmişdir: «Zarafat, hər cütlüyü nikahlayan maskalı kahindir.» T. Fişer davamını əlavə edir: «O, qohumların birləşməsinə dözmək istəmədiyi cütlükləri ən çox nikahlayır.» Lakin Fişer etiraz edir ki, elə zarafatlar da var ki, onlarda müqayisədən, deməli, oxşarlığın tapılmasından söhbət belə gedə bilməz. Buna görə də o, Jean Pauldan az fərqlənməklə zarafatı, daxili məzmununa və aid olduqları əlaqəyə görə bir-birinə əslində yad olan bir neçə təsəvvürü, təəccüblü bir sürətlə vahidə birləşdirmə bacarığı kimi tərif edir. K. Fişer sonra çoxlu zarafatlı hökmlərdə oxşarlıqların deyil, fərqlərin tapıldığını vurğulayır, Lipps isə bu təriflərin zarafatçının malik olduğu zarafatla, deyil, yaratdığı zarafatla əlaqəli olduğunu diqqətə çatdırır.

Müəyyən mənada bir-biri ilə bağlı olan və zarafatın anlayışını təyin etmək və ya təsvir etmək zamanı istifadə edilmiş digər nöqteyi-nəzərlər «təsəvvür kontrastı», «mənasızlıqda məna», «təəccüb və aydınlanma»dır.

Kraepelin kimi təriflər təsəvvür kontrastına xüsusi vurğu edir. Zarafat «hər hansı bir şəkildə bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən iki təsəvvürün ixtiyari birləşməsi və ya əlaqələndirilməsidir, əsasən dil assosiasiyası vasitəsi ilə». Lipps kimi bir tənqidçi üçün bu düsturun tamamilə qeyri-kafi olduğunu üzə çıxarmaq çətin deyil, lakin o, ziddiyyət anını kənarlaşdırmır, yalnız onu başqa bir yerə köçürür. «Ziddiyyət mövcud olaraq qalır, lakin bu, sözlərlə əlaqəli təsəvvürlərin belə və ya digər şəkildə qavranılan ziddiyyəti deyil, sözlərin mənası və mənasızlığı arasında ziddiyyət və ya çəkişmədir» (S. 87). Nümunələr bunun necə başa düşülməli olduğunu izah edir. «Ziddiyyət yalnız onunla yaranır ki, .... biz onun sözlərinə bir məna tanıyırıq, sonra isə həmin mənanı yenə də onlara tanıya bilmirik» (S. 90).

Bu son təyinin inkişafında «S. 85 və davamı»nda «məna və mənasızlıq» ziddiyyəti əhəmiyyət kəsb edir. «Bir an üçün mənalı qəbul etdiyimiz şey qarşımızda tamamilə mənasız durur. Bu halda komik proses bundan ibarətdir». «Bir ifadə, ona psixoloji zərurətlə məna verdiyimiz və verdiyimiz anda dərhal yenidən ondan imtina etdiyimiz zaman zarafat kimi görünür. Bu məna müxtəlif şeylər kimi başa düşülə bilər. Biz bir ifadəyə məna veririk və onun məntiqi olaraq ona aid ola bilməyəcəyini bilirik. Biz onda bir həqiqət tapırıq, lakin sonra təcrübə qanunlarına və ya düşüncəmizin ümumi vərdişlərinə görə onda belə bir həqiqət tapa bilməyəcəyimizi görürük. Biz ona həqiqi məzmunundan kənara çıxan məntiqi və ya praktik nəticə tanıyırıq, lakin ifadənin öz-özlüyündəki xarakterini nəzərə alanda məhz bu nəticəni inkar edirik. Hər halda, zarafat ifadəsinin bizdə yaratdığı və komiklik hissinin əsaslandığı psixoloji proses, həmin ödünc vermədən, doğru hesab etmədən, tanımadan nisbi əhəmiyyətsizlik şüuruna və ya təəssüratına ani keçiddən ibarətdir».

Bu müzakirə nə qədər təsirli səslənsə də, burada komiklik hissinin əsaslandığı məna və mənasızlıq ziddiyyətinin, zarafatın komiklikdən fərqləndiyi qədər, zarafatın anlayışını təyin etməyə töhfə verib-vermədiyi sualını qaldırmaq istərdik.

«Təəccüb və aydınlanma» anı da zarafatın komikliklə əlaqəsi məsələsinin dərinliklərinə nüfuz edir. Kant komiklik haqqında ümumiyyətlə deyir ki, onun qəribə bir xüsusiyyəti var: o, bizi yalnız bir anlıq aldata bilər. Heymans (Zeitschr. f. Psychologie XI, 1896) zarafatın təsirinin təəccüb və aydınlanmanın ardıcıl gəlməsi ilə necə baş verdiyini izah edir. O, öz fikrini Heynenin gözəl bir zarafatı ilə açıqlayır; bu zarafatda Heyne öz qəhrəmanlarından biri olan, kasıb lotereya kollektor Hirş-Hiatsintin böyük baron Rotşildin onu özündən biri kimi, tamamilə «famillionär» qarşıladığını öyünməsinə imkan verir. Burada zarafatın daşıyıcısı olan söz, əvvəlcə sadəcə səhv bir söz düzümü, anlaşılmaz, dərkolunmaz və sirrli bir şey kimi görünür. Bu, təəccüb yaradır. Komiklik isə təəccübün həllindən, sözün dərk edilməsindən yaranır. Lipps buna əlavə edir ki, təəccüb doğuran sözün bu və ya digər mənanı ifadə etdiyi birinci aydınlanma mərhələsindən sonra ikinci bir mərhələ gəlir; bu mərhələdə insan anlayır ki, bu mənasız söz bizi təəccübləndirib və sonra yaxşı mənanı ortaya qoyub. Yalnız bu ikinci aydınlanma, yəni ümumi dil qaydalarına görə mənasız olan sözün bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü, bu «heç nəyə» həll olma anlayışı komikliyi yaradır (S. 95).

Bu iki baxışdan hansının bizə daha inandırıcı göründüyündən asılı olmayaraq, təəccüb və aydınlanma haqqındakı müzakirələr bizə müəyyən bir anlayışa daha yaxınlaşdırır. Əgər Heynenin «famillionär» sözünün komik təsiri görünüşcə mənasız olan sözün həllinə əsaslanırsa, onda «zarafat» bu sözün yaradılmasına və belə qurulmuş sözün xarakterinə aid edilməlidir.

Son müzakirə olunan nöqtələrlə hər hansı əlaqədən asılı olmayaraq, zarafatın başqa bir xüsusiyyəti bütün müəlliflər tərəfindən onun üçün əsas kimi qəbul edilir. Jean Paul deyir: «Qısalıq zarafatın bədənidir, ruhudur, hətta özüdür» (Vorschule der Ästhetik, I, § 45) və bununla Şekspirin «Hamlet»ində (2-ci pərdə, 2-ci səhnə) köhnə boşboğaz Poloniusun sözlərini dəyişdirir: «Çünki qısalıq zarafatın ruhudur, Çoxsözlülük isə bədəni və xarici bəzəyidir, Mən də qısa danışıram.» (Şleqel tərcüməsi). Lippsin zarafatın qısalığı haqqındakı təsviri də mənalıdır (S. 90). «Zarafat dediyini həmişə az sözlə demir, amma həmişə həddindən az sözlə deyir, yəni ciddi məntiqə və ya ümumi düşünmə və danışma tərzinə görə kifayət etməyən sözlərlə deyir. Nəhayət, o, susmaqla deməyə qadir ola bilər.»

«Zarafatın gizli və ya örtülü olan bir şeyi ortaya çıxarmalı olduğu» (K. Fişer, S. 51) fikri bizə zarafatın karikatura ilə müqayisəsi zamanı öyrədilmişdi. Mən bu təyinatı yenidən vurğulayıram, çünki o, zarafatın komikliyə aid olması ilə deyil, daha çox onun mahiyyəti ilə əlaqədardır.

Mən yaxşı bilirəm ki, zarafat barədə müəlliflərin əsərlərindən gətirilən bu acınacaqlı çıxarışlar həmin əsərlərin dəyərinə layiq ola bilməz. Belə mürəkkəb və incə çalarlı fikir gedişlərini yanlış anlaşılmadan çatdırmağa mane olan çətinliklər üzündən mən maraqlananları istədikləri məlumatı ilkin mənbələrdən özlərinin əldə etmək zəhmətindən azad edə bilmərəm. Lakin onların bundan tam qane olub geri dönəcəklərini bilmirəm. Müəlliflərin göstərdiyi və yuxarıda toplanmış zarafat meyarları və xüsusiyyətləri — fəallıq, düşüncəmizin məzmunu ilə əlaqə, oyunlu hökm xarakteri, oxşar olmayanların qoşalaşdırılması, təsəvvür ziddiyyəti, «mənasızlıqda məna», təəccüb və aydınlanmanın ardıcıllığı, gizli olanın üzə çıxarılması və zarafatın özünəməxsus qısalıq növü — bizə ilk baxışda o qədər yerində və misallarla o qədər asan sübut olunan görünür ki, belə fikirlərin dəyərini aşağı qiymətləndirmək təhlükəsinə düşə bilmərik; lakin bunlar disiecta membra-dır, yəni biz onları üzvi bir bütövlükdə birləşmiş görmək istərdik. Onlar zarafatın dərk edilməsinə, nəhayət, barəsində tərcümeyi-hal tələb etməyə haqqımız çatan bir şəxsiyyətin səciyyələndirilməsinə bir sıra lətifələrin verdiyindən artıq heç nə qatmır. Ayrı-ayrı təriflər arasında fərz olunan əlaqəyə dair bizdə heç bir aydınlıq yoxdur — məsələn, zarafatın qısalığının onun oyunlu hökm xarakteri ilə nə əlaqəsi ola biləcəyi; həmçinin zarafatın həqiqi zarafat olması üçün bütün bu şərtləri ödəməli, yoxsa yalnız bəzilərini ödəməli olduğu, hansılarının başqaları ilə əvəz oluna biləcəyi, hansılarının isə vacib olduğu da aydın deyil. Biz həm də zarafatların əsas xüsusiyyətləri kimi qabardılan əlamətlərə görə qruplaşdırılmasını və bölünməsini istərdik. Müəlliflərdə rast gəldiyimiz bölgü bir tərəfdən texniki vasitələrə, digər tərəfdən zarafatın nitqdə işlədilməsinə əsaslanır (səs zarafatı, söz oyunu — karikaturalaşdıran, səciyyələndirən zarafat, zarafatlı rədd cavabı). Deməli, zarafatın aydınlaşdırılması üçün göstəriləcək sonrakı səyin məqsədlərini müəyyən etməkdə çətinlik çəkmərik. Uğur gözləmək üçün ya işə yeni nöqteyi-nəzərlər gətirməli, ya da diqqətimizi gücləndirməklə və marağımızı dərinləşdirməklə daha dərinə nüfuz etməyə çalışmalıyıq. Heç olmasa sonuncu vasitəni əskik etməməyi qarşımıza məqsəd qoya bilərik. Hər halda, müəlliflərə öz araşdırmaları üçün tanınmış zarafatlardan bu qədər az misalın kifayət etməsi və hər birinin eyni misalları sələflərindən götürməsi diqqəti cəlb edir. Biz zarafat haqqında klassik müəlliflərə xidmət etmiş eyni misalları təhlil etmək borcundan yayına bilmərik, lakin nəticələrimiz üçün daha geniş zəmin qazanmaq məqsədilə, bundan əlavə, yeni materiala da müraciət etmək niyyətindəyik. Onda təbiidir ki, özümüzə həyatda ən böyük təəssürat bağışlamış və bizi ən çox güldürmüş zarafat misallarını tədqiqatımızın obyekti kimi götürək.

Zarafat mövzusu belə bir səyə layiqdirmi? Mən düşünürəm ki, bunda şübhə etmək olmaz. Bu tədqiqatların inkişafı zamanı üzə çıxan və mənə zarafatın problemlərinə nüfuz etmək üçün təkan verən şəxsi motivləri kənara qoysam, bütün psixi hadisələrin bir-biri ilə sıx əlaqəli olması faktına istinad edə bilərəm; bu fakt, hətta uzaq bir sahədəki psixoloji biliyə də digər sahələr üçün əvvəlcədən qiymətləndirilməyəcək bir dəyər vəd edir. Həmçinin, zarafatın cəmiyyətimizdə necə xüsusi, hətta bəzən ovsunlayıcı bir cazibə yaratdığını da xatırlatmaq olar. Yeni bir zarafat demək olar ki, ən ümumi maraq doğuran bir hadisə kimi təsir edir; o, ən son qələbə xəbəri kimi birindən digərinə çatdırılır. Hətta böyük adamlar, necə olduqlarını, hansı şəhərlər və ölkələri gördüklərini və hansı görkəmli insanlarla ünsiyyət qurduqlarını bildirməyi layiq gördükləri halda, həyat tərcümələrində bu və ya digər möhtəşəm zarafatları eşitdiklərini qeyd etməyi rədd etmirlər.²