I. Şüur və şüursuzluq

Bu giriş bölməsində deməli yeni heç nə yoxdur

demək və əvvəllər dəfələrlə deyilənlərin təkrarından qaçmamaq. Psixik olanı şüurluya və qeyri-şüurluya ayırmaq psixoanalizin əsas ilkin şərtidir və yalnız ona ruh həyatının eyni dərəcədə tez-tez rast gəlinən, həm də vacib olan patoloji hadisələrini anlamaq və elmin tərkibinə yerləşdirmək imkanı verir. Yenə də, başqa sözlə desək: psixoanaliz psixik olanın mahiyyətini şüurla eyniləşdirə bilməz; əksinə, şüuru psixik olanın başqa keyfiyyətlərə qoşula bilən yaxud onlardan yoxa çıxa bilən bir keyfiyyəti kimi qəbul etməlidir.

Psixologiya ilə maraqlanan bütün şəxslərin bu yazını oxuyacağını güman edə bilsəydim, elə burada oxucuların bir hissəsinin dayanacağına və davam etməyəcəyinə də hazır olardım, çünki məhz burada psixoanalizin ilk paroludur. Fəlsəfədən xəbər verənlərinəksəriyyəti üçün şüurlu da olmayan bir psixik ideyası o qədər dərkedilməzdir ki, onlara əbsurd görünür və saf məntiqlə rədd edilə bilən görünür. Məncə, bunun səbəbi yalnız

yalnız ona görə ki, onlar müvafiq fenomenləri

Hipnoz və yuxu, hansılar ki — patoloji hallardan tamamilə uzaq tutulsa belə — belə bir təsəvvürə

məcbur edirlər, heç vaxt öyrənməyiblər. Lakin onların şüur psixologiyası da yuxu və hipnoz problemlərini həll etməyə acizdir.

Şüurlu olmaq ilk növbədə tamamilə təsviri bir termdir — ən birbaşa və ən etibarlı qəbuluna söykənir. Sonra təcrübə bizə göstərir ki, psixik bir məqam, məsələn, bir təsəvvür adətən daima şüurlu olmur. Əksinə,

səciyyəvidir ki, şüur vəziyyəti tezliklə dəyişir

keçir; hazırda şüurlu olan təsəvvür də elə budur

növbəti anda artıq yoxdur, yalnız o, bunu edə bilər

şərtlər altında yenidən o ola bilər. Bu arada o, nə idisə — bilmirik; deyə bilərik ki, o latent idi və bununla istənilən vaxt şüurlaşmaq qabiliyyətində olduğunu nəzərdə tuturuq. Onun qeyri-şüurlu olduğunu dedikdə də düzgün təsvir vermiş oluruq. Bu halda qeyri-şüurlu «latent-şüurlana bilən» ilə üst-üstə düşür. Filosoflar isə bizə irad tutardılar: Xeyr, təsəvvür latent vəziyyətində olduğu müddətdə burada qeyri-şüurlu termini tətbiq edilmir — o, ümumiyyətlə, heç bir psixi şey deyildi. Biz onsuz da bu

I. Şüur və qeyri-şüurlu II

Əgər mövqe üzrə mübahisə etsək, heç bir qazanc verə bilməyən bir söz mübahisəsinə yuvarlanardıq.

Lakin qeyri-şüurlu teriminə, yaxud anlayışına başqa yolla gəlib çıxmışıq — ruhi dinamikanın rol oynadığı təcrübələri işləməklə. Təcrübə ilə görmüşük, doğrusu, qəbul etməli olmuşuq ki, çox güclü ruhi proseslər və təsəvvürlər vardır — burada əvvəlcə kəmiyyət, yəni iqtisadi məqam nəzərə çatır — ki, onlar başqa təsəvvürlər kimi ruh həyatına bütün nəticələri verə bilirlər, o cümlədən öz növbəsində təsəvvürlər kimi şüurlaşa bilən nəticələri də; yalnız onların özləri şüurlaşmır. Burada artıq qat-qat təsvir ediləni ətraflı təkrarlamağa ehtiyac yoxdur. Bu qədər: məhz bu nöqtədə psixoanalitik nəzəriyyə işə düşür və iddia edir ki, belə təsəvvürlər şüurlaşa bilməzlər, çünki müəyyən bir qüvvə buna müqavimət göstərir; əks halda onlar şüurlaşa bilərdilər və o anda görərdik ki, qəbul edilmiş başqa psixik məqamlardan nə qədər az fərqlənirlər. Bu nəzəriyyənin qətiliyi onunla möhkəmlənir ki, psixoanalitik texnikada elə vasitələr tapılıb ki, onların köməyi ilə müqavimət göstərən qüvvəni aradan qaldırmaq və sözü gedən təsəvvürləri şüurlaşdırmaq mümkündür. Şüurlaşmadan əvvəl onların olduqları vəziyyətə biz sıxışdırma deyirik, sıxışdırmanı doğurub saxlayan qüvvəni isə iddia edirik.

Deməli, qeyri-şüurlu anlayışımızı sıxışdırma təlimindən qazanırıq; sıxışdırılmış bizim üçün qeyri-şüurlunun nümunəsidir. Lakin görürük ki, iki cür qeyri-şüurlumuz var: latent, lakin şüurlana bilən və sıxışdırılmış — özü-özünə, birbaşa şüurlana bilməyən. Psixik dinamikaya baxışımız nomenklaturaya və təsvirə təsirsiz qala bilməz. Yalnız təsviri cəhətdən qeyri-şüurlu olan, dinamik mənada isə olmayan latenti biz qabaqşüurlu (Vbw.) adlandırırıq; qeyri-şüurlu adını isə yalnız dinamik cəhətdən qeyri-şüurlu olan sıxışdırılmışa aid edirik — beləliklə, artıq üç terminimiz var: şüurlu (Bw.), qabaqşüurlu (Vbw.) və qeyri-şüurlu (Ubw.), onların mənası artıq tamamilə təsviri deyil. Güman edirik ki, Vbw. Bw.-yə Ubw.-dən qat-qat daha yaxındır və Ubw.-ni psixik adlandırdığımıza görə bunu latent Vbw. haqqında da deməkdə bir o qədər rahat olacağıq. Amma niyə biz filosoflarla razılıqda qalmayıb Vbw.-ni də, Ubw. kimi, ardıcıllıqla şüurlu psixikadan ayırmayaq? Onda filosoflar bizə təklif edərdilər ki, Vbw.-ni də Ubw. kimi psixoidin iki növü, yaxud mərhələsi kimi təsvir edək — və razılıq əldə edilərdi. Lakin bunun nəticəsində təsvirdə sonsuz çətinliklər yaranardı və bu psixoidlərin demək olar bütün

Freud: MƏN və O

başqa məqamlarda qəbul edilmiş psixikaya üst-üstə düşməsi,

bir qərəz xeyrinə arxa plana sıxılardı — bu qərəz həmin psixoidləri və ya onların ən əhəmiyyətli hissəsini hələ bilmədiyimiz dövrdən qaynaqlanır.

İndi üç terminimizlə — Bw., Vbw. və Ubw. ilə rahatlıqla iş görə bilərik, təkcə təsviri mənada iki cür qeyri-şüurlu olduğunu, dinamik mənada isə yalnız birini unutmamaq şərti ilə. Təsvirin bəzi məqsədləri üçün bu fərqi gözə almamaq olar, başqaları üçün o, təbii ki, əvəzsizdir. Biz nə olsa da, qeyri-şüurlunun bu ikimənalılığına bəlxüsus öyrəşmişik və onunla yaxşı uyğunlaşmışıq. Məncə, ondan qaçmaq mümkün deyil; şüurlu ilə qeyri-şüurlu arasındakı fərq axır nəticədə «hə» ya «yox» ilə cavablandırılan qavrama sualıdır, qavrama aktının özü isə bir şeyin hansı səbəbdən qavrandığını yaxud qavranmadığını bildirmir. Dinamik olanın görünüşdə yalnız ikiqatlı ifadə tapmasına şikayət etmək olmaz.

1) Bu qədəri ilə bax: «Qeyri-şüurlu anlayışı haqqında qeydlər». Nevrozlar təliminə dair kiçik yazılar toplusu, 4-cü seriya. — Qeyri-şüurlu haqqında tənqiddəki yeni bir döngü bu yerdə qeyd edilməyə layiqdir. Bəzi tədqiqatçılar ki, psixoanalitik faktları tanımaqdan imtina etmirlər, amma qeyri-şüurlunu qəbul etmək istəmirlər, mübahisəsiz bir faktın sayəsində özlərinə çıxış yolu qururlar: axı

\ RE \% U NEON TTEE BUN TLAGHDE MIT Vr}

14 MƏN və O

Lakin psixoanalitik işin sonrakı gedişində məlum olur ki, bu fərqlər də çatışmaz, praktik baxımdan qeyri-kafidir. Bunu göstərən situasiya-

lardan aşağıdakı həlledici kimi önə çəkilsin. Biz özümüz üçün təsəvvür

bir şəxsdəki ruhi proseslərin bağlı bir təşkilatından ibarət olur və buna həmin şəxsin «MƏN»i deyilir. Şüur bu Mənə bağlıdır; o, hərəkətə açılan yolları, yəni

həyəcanların xarici dünyaya yönəldilməsi üçündür; o

həmin psixik instansiya ki, nəzarət edir

şüur — fenomen kimi — böyük bir sıra

intensivliyinin və ya aydınlığının dərəcələrini fərqləndirməyə imkan verir. Beləliklə,

bəzi proseslər çox canlı, parlaq, açıq-aşkar şüurludurlar, eləcə biz başqalarını da yaşayırıq — yalnız zəif, az qala hiss edilməyəcək qədər şüurlu olanları

dərəcədə şüurlu olanlar; guya ən zəif şüurlu olanlar da məhz onlardır ki, psixoanalizin onlar üçün uyğunsuz olan «qeyri-şüurlu» sözündən istifadə etdiyi

istifadə etmək istəyir. Onlar yenə də həm də şüurludurlar, yaxud «şüurdadırlar» və kifayət qədər diqqət yetirilsə, tam və güclü şüurlaşa bilərlər.

Belə bir — həm konvensiyadan, həm də hiss anlarından asılı olan — sualda qərarın verilməsi nə dərəcədə

arqumentlərin təsirinə məruz qala biləcəyi qədər, buraya aşağıdakını qeyd etmək olar: şüurluluğun aydınlıq şkalasına işarə

heç bir məcburi qüvvəsi yoxdur və həmin analoji müddəalar qədər də dəlil gücü daşımır: işıqlandırmanın ən parlaq, gözdən yandıran işıqdan zəif işıq pəriltisinə qədər o qədər çox dərəcəsi vardır ki, deməli qaranlıq ümumiyyətlə yoxdur. Yaxud: ver-

dərəcələri vardır, deməli ölüm yoxdur. Bu

Cümlələr müəyyən mənada mənalı ola bilər, lakin onlar praktiki cəhətdən qəbuledilməzdir, necə ki, onlardan konkret nəticələr çıxarmaq istədikdə aydınlaşır; məsələn: deməli

qism-proseslərinin üzərində nəzarəti həyata keçirir; gecə vaxtı yatır, sonra da yenə yuxu senzurasını əlində saxlayır. Sıxışdırmalar da bu Məndən çıxır: onlarla bəzi ruhi meyllər yalnız şüurdan yox, etibar və fəaliyyətin başqa növlərindən də kənarlaşdırılmalıdır. Sıxışdırma ilə uzaqlaşdırılan isə analizdə Mənə qarşı dayanır və analizin vəzifəsi Mənin sıxışdırılmışla məşğul olmağa qarşı göstərdiyi müqavimətləri aradan qaldırmaq olur. Lakin analiz zamanı biz onu müşahidə edirik ki, xəstə çətinliklərlə üzləşir

işıq yandırmaq lazım deyil, yaxud: deməli bütün orqanizmlər ölümsüzdür. Bundan əlavə, qeyri-qavranılanı şüurluya tabe etməklə heç nə əldə etmirik — yalnız psixikada ümumiyyətlə mövcud olan yeganə birbaşa əminliyi korlayırıq. Heç nə bilinməyən bir şüur, məncə, qeyri-şüurlu psixikadan qat-qat əbsurddur. Axırda belə yaxınlaşdırmanın, göründüyü kimi, dinamik münasibətlərə əhəmiyyət vermədən edildiyi aydındır — halbuki məhz onlar psixoanalitik baxış üçün qəraredici idilər. Çünki bununla iki fakt nəzərdən qaçır: birincisi, belə qeyri-qavranılana kifayət qədər diqqət yönəltməyin son dərəcə çətin olması, böyük səy tələb etməsi; ikincisi, bu müyəssər olsa belə, əvvəl qeyri-qavranılan olanın artıq şüur tərəfindən tanınmaması, əksinə, çox vaxt ona tam yad, əks görünüb onu sərt rədd etməsi. Deməli, qeyri-şüurludan az qavranılana və qavranılmayana müraciət yenə də yalnız həmin qərəzin törəməsidir — psixikin şüurlu ilə eyniliyi onun üçün birdəfəlik müəyyən edilmişdir.

müəyyən tapşırıqlar verdikdə çətinliklərə düşür.

Onun assosiasiyaları sıxışdırılmışa yaxınlaşdıqda işləmir. Biz ona onda deyirik ki, o

müqavimətin hökmranlığı altındadır, lakin

bundan xəbərsizdir; hətta öz xoşagəlməz hisslərindən belə bir anda onda müqavimət işlədiyini güman etsə də, onu adlandırmağı və göstərməyi bilmir. Amma bu müqavimət şübhəsiz ki, onun Mənindən çıxır və ona məxsusdur — beləliklə, gözlənilməz bir vəziyyət qarşısındayıq: Mənin özündə də qeyri-şüurlu olan bir şey tapmışıq — o, sıxışdırılmış kimi davranır, yəni özü şüurlaşmadan güclü təsirlər göstərir və onun şüurlaşması xüsusi iş tələb edir. Bu təcrübənin analitik praktika üçün nəticəsi odur ki, ənənəvi ifadə tərzimizdə qalıb, məsələn, nevrozu şüurlu ilə qeyri-şüurlu arasındakı münaqişəyə qaytarmaq istəsək, sonsuz sayda qeyri-müəyyənliyə və çətinliyə düşürük. Ruh həyatının struktural münasibətlərinə dair biliklərimizdən irəli gələrək, bu ziddiyyət üçün başqa bir ifadə tapmalıyıq.

qoymalıyıq: bağlı Mən arasında

ondan ayrılmış sıxışdırılmış arasındakını.2)

Qeyri-şüurlu haqqında təsəvvürümüz üçün nəticələr isə daha da əhəmiyyətlidir. Dinamik baxış bizə birinci düzəlişi verdi, struktural [7) Bax: «Həzz prinsipindən kənarda».]

Prozreniye isə ikincini gətirir. Görürük ki, Ubw. sıxışdırılmışla üst-üstə düşmür; sıxışdırılmışın hamısı Ubw.-dir — bu doğru qalır, lakin Ubw.-nin hamısı da sıxışdırılmış deyil. Mənin bir hissəsi — Allah bilir, Mənin nə qədər vacib hissəsi — zbw. ola bilər, mütləq şəkildə Ubw.-dir. Mənin bu qeyri-şüurlusu Vbw. mənasında latent deyil; əks halda o, Bw. olmadan aktivləşə bilməzdi və onun şüurlaşması bu qədər böyük çətinlik yaratmazdı. Beləliklə, sıxışdırılmamış üçüncü bir Ubw. qoymaq məcburiyyəti qarşısında görünəndə etiraf etməli oluruq: qeyri-şüurlu xarakteri bizim üçün əhəmiyyətini itirir. O, çoxmənalı keyfiyyətə çevrilir ki, bizim istədiyimiz geniş və istisnaedici nəticələrə yol vermir. Amma onu laqeydliyə buraxmaqdan özümüzü saxlamalıyıq, çünki axır nəticədə şüurlu xüsusiyyət

və ya dərinliklərin qaranlığındakı yeganə işıq deyil.

onun nə qədər çoxmənalı ola biləcəyi.