V. Mənin asılılıqları

qalır və bu, sağalmanın ən güclü maneəsi kimi özünü göstərir — artıq bildiyimiz narsistik əlçatmazlıq maneələrindən daha güclüdür

-liyin, həkimə qarşı neqativ mövqeyin və

xəstəlik qazancına yapışmanın.

Nəhayət, belə qənaətə gəlinir: söhbət necə deyərlər «mənəvi» amildən gedir — xəstəlikdə öz məmnunluğunu tapan və əziyyət cəzasından imtina etmək istəməyən bir təqsir hissindən. Bu az ümidverici aydınlaşdırmaya qəti surətdə riayət etmək olar. Amma bu təqsir hissi xəstə üçün laldır, ona demir ki,

onun günahkar olduğu halda, özünü günahkar hiss etmir,

xəstədir. Bu təqsir hissi yalnız sağalmaya qarşı çətin aradan qaldırılan müqavimət kimi büruzə verir. O

xəstəliyinin qalmasının motivindən inandırmaq xüsusilə də çətindir; o, özünü

ki, analitik müalicə ona kömək etmək üçün doğru vasitə deyil.1)

1) Qeyri-şüurlu günah hissi maneəsi ilə mübarizə analitikə asan verilmir. Birbaşa buna qarşı heç nə etmək olmaz; dolaylı yolla isə yalnız onun qeyri-şüurlu basdırılmış əsaslandırmalarını tədricən üzə çıxarmaq olar — bununla o, get-gedə şüurlu günah hissinə çevrilir. Təsir etməyin xüsusi şansı o vaxt açılır ki, bu qeyri-şüurlu günah hissi başqasından alınmışdır, yəni başqa bir şəxslə identifikasiyanın nəticəsidir — o şəxs bir vaxt

erotik yüklənmə idi. Günah hissinin belə üstə götürülməsi tez-tez buraxılmış

Burada təsvir edilənlər ən kəskin hallara uyğun gəlir, lakin daha zəif formada çoxsaylı, bəlkə də bütün ağır nevroz hallarına aid ola bilər. Hətta daha da deyərdim ki, bəlkə də məhz bu amil, İdeal-Mənin davranışı, nevrotik xəstəliyin ağırlığını həlledici şəkildə müəyyən edir. Ona görə də günah hissinin müxtəlif şərtlər altında büruzəsi haqda daha bir neçə qeyddən yan keçməyəcəyik.

Normal, şüurlu təqsir hissi (vicdan) yozumda çətinlik törətmir: o, Mən ilə İdeal-Mən arasındakı gərginliyə söykənir,

Mənin özünü qınamasının ifadəsi

məhəbbət münasibəti. Melanxoliyadakı gedişlə oxşarlıq burada gözəçarandır. Bu vaxtilə obyekt investisiyasını günah hissinin arxasından üzə çıxarmaq mümkün olsa, bu, bizim üçün çox faydalı olardı.

xoliyası danılmazdır. Əgər bu keçmiş obyekt kateksisini təqsir hissinin arxasında aşkar etmək mümkün olarsa, onda

terapevtik vəzifə tez-tez parlaq şəkildə həll olunur, əks halda nəticə

terapevtik səylər heç də təmin edilmir. Bu, əvvəlcə təqsir hissinin intensivliyindən asılıdır, terapiya buna çox vaxt eyni ölçülü qarşı qüvvə qoya bilmir. Bəlkə də analizantın şəxsiyyətindən...

Xəstənin onu öz Mən-idealının yerinə qoymasına icazə verildikdə, bu, xəstəyə qarşı peyğəmbər, ruh xilaskarı, xilaskar rolunu oynamaq həvəsi ilə bağlıdır. Analizin qaydaları həkim şəxsiyyətindən belə istifadəyə qəti müqavimət göstərdiyindən, səmimi etiraf etmək lazımdır: burada analizin təsiri üçün yeni hədd qoyulub — analiz axı xəstəlikli reaksiyaları aradan qaldırmır, xəstənin Məninə belə və ya başqa qərara gəlmək azadlığını yaratmalıdır.

tənqidi instansiya. Məlum olan aşağılıq

lıq hissləri ehtimal ki, bundan az uzaqdadır. Bizim yaxşı tanıdığımız iki xəstəlikdə günah hissi çox güclü şəkildə dərk olunur; İdeal-Mən o vaxt xüsusi sərtlik göstərir və Mənə qarşı tez-tez qəzəblənir

qəddar tərzdə. Bu uyğunluğun yanında

hər iki vəziyyətdə — məcburetmə nev-

Roz və melankoliya: Davranışdakı fərqliliklər

heç də az əhəmiyyətli olmayan Mən idealları aşkarlanır. Məcburetmə nevrozunda (onun bəzi

formalarında) günah hissi həddindən artıq güclüdür, lakin özünü

Mən qarşısında haqq qazandıra bilmir. Xəstənin Məni günahkar olmaq iddiasına müqavimət göstərir və həkimdən bu günah hisslərini rədd etməkdə onu dəstəkləməsini tələb edir. Ona güzəştə getmək səfehlik olardı, çünki bu, nəticəsiz qalardı. Təhlil

onda göstərir ki, Super-Eqo proseslər nəticəsində təsirlənir

Mənə naməlum qalan axınlar baş verir. Günah hissini doğuran sıxışdırılmış impulslar həqiqətən tapılır. Super-Eqo burada qeyri-şüurlu İddən Mənə nisbətən daha çox şey bilirdi.

Üst MƏN-in şüuru ələ keçirdiyi təəssüratı melanxoliyada daha da güclüdür. Amma burada Mən etiraz etməyə cürət etmir, özünü günahlı tanıyır və cəzalara tabe olur.

Bu fərqi anlayırıq. Məcburetmə nevrozunda söhbət Məni narahat edən impulslardan gedirdi ki, onlar

Mən-dən kənarda qalmışdır; melanxoliyada isə Super-Eqonun qəzəbinin yönəldiyi obyekt identifikasiya yolu ilə Mənə qəbul edilmişdir.

Bu, heç də aydın deyil: bu iki nevrotik xəstəlikdə günah hissi belə fövqəladə gücə çatır, amma situasiyanın

əsas problem onsuz da başqa yerdədir.

Onun müzakirəsini sonraya saxlayırıq — ta ki, günah hissinin qeyri-şüurlu qaldığı başqa halları nəzərdən keçirək.

Bu, əsasən isteriyada və isterik tipli vəziyyətlərdə tapılır. Qeyri-şüurlu qalma mexanizmini burada asanlıqla güman etmək olar. İsterik Mən Üst-Mənin tənqidi tərəfindən təhdid edilən xoşagəlməz hissdən, necə deyərlər, özünü dözülməz obyekt-yükləmədən qurtardığı kimi — sıxışdırma aktı ilə — yaxa qurtarır. Deməli, günah hissinin qeyri-şüurlu qalması Məndən asılıdır. Bilirik ki, adətən Mən sıxışdırmaları Üst MƏN-inin xidmətində və tapşırığı ilə edir; burada isə o hal qarşımızdadır ki, o, eyni silahı öz sərt ağasına qarşı işlədir. Məcburetmə nevrozunda bilindiyi kimi reaktiv formalaşmalar üstünlük təşkil edir; burada Mənə yalnız günah hissinin aid olduğu materialı uzaqlaşdırmaq müyəssər olur.

Bir addım daha atmaq və fərziyyəni qəbul etmək olar ki,

Demək olar ki, günah hissinin böyük bir hissəsi normal halda qeyri-şüurlu olmalıdır, çünki vicdanın yaranması Ödipus kompleksinə sıx bağlıdır

kompleksi ilə sıx bağlanıb — hansı ki, qeyri-şüurluğa aiddir. Bir kimsə paradoksal müddəa irəli sürmək istəsə ki,

normal insan təkcə güman edildiyindən daha çox amoral deyil,

Nisbətən daha çox deyil, həm də bildiyindən qat-qat mənəvidir, psixoanalizin — müddəanın birinci yarısı onun tapıntılarına söykənir — ikinci yarısına qarşı da etirazı olmaz.1)

Təəccüb doğurdu ki,

Bu günah hissinin güclənməsi insanı

cinayətkara çevirə bilər. Amma bu, şübhəsiz, belədir. Çox sayda, xüsusən gənc cinayətkarda güclü bir günah hissi aşkar etmək olur,

hansı ki, əməldən əvvəl mövcud idi, deməli, onun nəticəsi deyil,

lakin onların motivi, bu qeyri-şüurlu günah hissini real və aktual bir şeyə bağlamağın rahatlıq kimi qəbul edilməsidir.

Bütün bu münasibətlərdə Super-Eqo şüurlu Məndən asılı olmadığını və

qeyri-şüurlu «O» ilə sıx əlaqələr. İndi, bizim

1) Bu müddəa yalnız görünüşdə paradoksdur; o, sadəcə bildirir ki, insanın təbiəti yaxşıda, pisdə özünə inandıqlarından — yəni şüur qavraması vasitəsilə Məninə məlum olanlardan — xeyli uzaqdır.

Məndəki qabaqşüurlu söz qalıqlarına aid etdiyimiz,

sual doğulur: Üst Mən məcburi olduqda, belə söz təsəvvürlərindən, yoxsa başqa nədənsə ibarət deyilmi

mövcuddur. Təvazökar cavab belə olacaq: Üst MƏN eşidilənlərdən yaranmasını heç cür inkar edə bilməz — o, axı Mənin bir hissəsidir

və bu söz təsəvvürləri (anlayışlar,

abstraksiyalar) vasitəsilə şüura daha çox açıq qalır, amma yükləmə enerjisi Üst MƏN-in bu məzmunlarına eşitmə qavramasından, təlimdən gəlmir,

oxuduğundan yox, «O»dakı mənbələrdən

gəlir. Cavabını sonraya saxladığımız sual belədir: necə baş verir ki, Üst Mən özünü əsasən

günah hissi (daha doğrusu: tənqid kimi; günah hissi Məndə bu tənqidə uyğun gələn qavrayışdır) şəklində büruzə verir və eyni zamanda Mənə qarşı belə fövqəladə

Mənə qarşı sərtlik və ciddilik nümayiş etdirir. Çevirək

melanxoliyaya üz tutsaq, görərik ki,

şüuru ələ keçirmiş həddindən artıq güclü Üst Mən Mənə qarşı əfv etməyən qəddarlıqla hücum edir, sanki fərddə mövcud olan bütün sadizmə sahiblənmişdir. Bizim

sadizm haqqındakı təsəvvürümüzə görə deyərik: destruktiv komponent Üst MƏN-də toplanmış və Mənə qarşı dönmüşdür. Üst MƏN-də

hökm sürən isə, necə deyərlər, ölüm instinktinin saf mədəniyyəti kimidir, və həqiqətən də, ona tez-tez kifayət qədər müyəssər olur ki, bunu ölümə sürükləsin, əgər Mən əvvəlcə maniyaya çevrilmə ilə tiranından yaxa qurtarmır. Müəyyən məcburetmə nevroz formalarında vicdan ittihamları da oxşar dərəcədə ağrılı və əzabvericidir, amma situasiya burada daha az şəffafdır. Melanxoliyadan fərqli olaraq diqqətçəkəndir ki, məcburetmə xəstəsi əslində heç vaxt özünə qəsd addımını atmır — o, intihar təhlükəsinə qarşı immunitetlidir, isteriyalıdan qat-qat yaxşı qorunur. Anlayırıq: obyektin saxlanması Mənin təhlükəsizliyini təmin edir. Məcburetmə nevrozunda pregenital təşkilata reqressiya sayəsində mümkün olub ki, sevgi impulsları obyektə qarşı aqressiya impulslarına çevrilsin. Yenə məhv etmə həvəsi azad düşmüş və obyekti məhv etmək istəyir — yaxud heç olmasa görünür ki, belə niyyət vardır. Mən bu meylləri özünə almamışdır; onlara reaktiv formalaşmalar və ehtiyat tədbirləri ilə müqavimət göstərir; onlar «O»da qalırlar. Amma Üst MƏN elə davranır, sanki Mən onlardan məsuldur, və eyni zamanda bu məhv niyyətlərini izlədiyi ciddiliklə bizə göstərir ki, burada reqressiyanın doğurduğu görünüş yox, sevginin nifrətlə həqiqi əvəzlənməsindən söhbət gedir. Hər iki tərəfdən aciz olan Mən boşuna müqavimət göstərir

70 | MƏN və O

qatil «O»nun tələblərinə, eləcə də cəzalandırıcı vicdanın ittihamlarına qarşı mübarizə aparır. Ona məhz hər ikisinin ən kobud aktlarını boğmaq müyəssər olur; nəticə əvvəlcə sonsuz öz-özünü əzabdır, sonrakı inkişafda isə — obyekt əlçatandıqda — onun sistematik əzabvericiliyi.

Təhlükəli ölüm həvəsləri fərddə müxtəlif yollarla idarə olunur: bir hissəsi erotik komponentlərlə qarışdırmaqla zərərsizləşdirilir, bir hissəsi aqressiya kimi xaricə yönəldilir, böyük hissəsi isə, şübhəsiz, daxili işini maneəsiz davam etdirir. Onda necə olur ki, melanxoliyada Üst MƏN bir növ ölüm həvəslərinin yığım yerinə çevrilə bilir?

İnstinlərin məhdudlaşdırılması və ya mənəviyyat nöqteyi-nəzərindən demək olar ki: «O» tamamilə amoraldır, Mən mənəvi olmağa çalışır, Üst-Mən isə həddindən artıq mənəvi ola və sonra yalnız «O»nun qədər qəddar ola bilər. Təəccüblüdür ki, insan aqressiyasını xaricə nə qədər məhdudlaşdırırsa, İdeal-Məni bir o qədər sərt, deməli aqressiv olur. Adi baxış bunu əksinə görür: o, İdeal-Mənin tələbində aqressiyanın basdırılmasının motivini görür. Amma fakt ondur, necə demişdik: insan aqressiyasını nə qədər idarə edə bilirsə, onun İdealının Məninə qarşı aqressiya meyli bir o qədər güclənir. Bu, yerdəyişməyə, öz Məninə qarşı dönməyə bənzəyir.

Sadə, normal mənəviyyatın özü sərt məhdudiyyət və qəddar qadağalar xarakteri daşıyır. Buna görə də, rəhm etməyən, cəzalandıran ali varlıq haqqında təsəvvür yaranır.

İndi bu münasibətləri yeni bir fərziyyə irəli sürmədən daha dərin açmaq olmur. Üst Mən ata obrazı ilə identifikasiya yolu ilə yaranmışdır. Hər belə identifikasiya deseksuallaşma, yaxud sublimasiyanın özü xarakteri daşıyır. Görünür, belə çevrilmədə həm də instinktlərin ayrılması baş verir. Sublimasiyadan sonra erotik komponentin qoşulmuş bütün destruksiyanı bağlamaq gücü qalmır və o, aqressiya və məhvetmə meyli kimi azad olur. İdeal öz sərt, qəddar cizgisini, əmr edən borcu ümumiyyətlə məhz bu ayrılmadan alır.

Məcburetmə nevrozunda daha bir qısa dayanma.

Burada münasibətlər başqadır. Sevginin aqressiyaya qarışması burada başqa cürdür.

ayrılması Mənin əməli ilə yaranmayıb — «O»da baş vermiş reqressiyanın nəticəsidir. Amma bu gediş «O»dan Üst MƏN-ə keçib, o isə indi günahsız Mənə qarşı sərtliyini gücləndirir. Hər iki halda libidonu identifikasiya ilə öhdəsindən gəlmiş Mən bunun cəzasını

libidoya qatılmış aqressiya vasitəsilə

Üst MƏN-dən çəkəcəkdir.

Mənlik haqqındakı təsəvvürlərimiz dəqiqləşməyə başlayır, onun müxtəlif münasibətləri aydınlıq qazanır. İndi Mənliyi həm gücündə,

həm zəifliyində görürük. O, vacib funksiyalarla bağlıdır

tapşırılıb: qavrama sistemi ilə münasibəti sayəsində ruhi gedişlərin vaxt ardıcıllığını qurur və onları reallığa tabe edir.

yoxlamasına çəkir. Düşüncə proseslərinin araya daxil edilməsi ilə

motor boşalmalarını gecikdirir və hərəkətliliyə gedən yolları əlində saxlayır. Sonuncu hökmranlıq isə, doğrudur, daha çox formalidir, faktiki deyil

konstitusional monarxın mövqeyindədir: onun sanksiyonu olmadan heç nə qanun ola bilməz, amma monarx parlamentin təklifinə veto qoymazdan əvvəl çox yaxşı düşünür. Mən bütün həyat təcrübələrindən xaricdən zənginləşir; «O» isə onun başqa xarici dünyasıdır — onu tabe etməyə can atır. O, «O»dan libidonu alır, «O»nun obyekt investisiyalarını Mən quruluşlarına çevirir. Üst MƏN-in köməyi ilə bizim üçün hələ qaranlıq qalan tərzdə keçmiş dövrlərin «O»da yığılmış təcrübələrindən bəhrələnir.

O»nun məzmununun Mənə daxil ola bildiyi iki yol var: biri birbaşa yoldur, o biri İdeal-Mən üzərindən keçir; bəzi ruhi fəaliyyətlər üçün həlledici ola bilər, onlar bu iki yoldan hansı ilə gedir. Mən instinkti qavramadan instinktə nəzarətə qədər inkişaf edir,

—

İmpulsun itaəti onun təzyiqi altında zəifləməsi. Bu əməldə İdeal-Mənin — o, özü də qismən «O»nun həvəs gedişlərinə qarşı reaktiv formasiyadır — güclü payı var. Psixoanaliz Mənə «O»nu getdikcə fəth etməyə imkan verən bir vasitədir.

Amma başqa tərəfdən, eyni Məni kasıb bir şey kimi görürük — üç cür qulluq altında duran və ona görə də üç növ təhlükənin təhdidi ilə əziyyət çəkən: xarici dünyadan, «O»nun libidosundan və Üst MƏN-in sərtliyindən. Bu üç təhlükəyə üç növ qorxu uyğun gəlir, çünki qorxu təhlükədən geri çəkilmənin ifadəsidir. Sərhəd varlığı kimi Mən dünya ilə «O» arasında vasitəçilik etmək, «O»nu dünyaya tabe etmək və dünyanı öz əzələ aktları ilə «O» arzusuna uyğunlaşdırmaq istəyir. O, əslində analitik müalicədəki həkim kimi davranır: real dünyaya göstərdiyi diqqətlə özünü «O»ya libido obyekti kimi təqdim edir və onun libidosunu özünə çəkmək istəyir. O, təkcə «O»nun köməkçisi deyil, həm də onun tabe quludur — ağasının məhəbbətini diləyən. O, imkan daxilində «O» ilə razılıqda qalmağa çalışır, onun şüursuz əmrlərini öz şüurlu rasionallaşdırmaları ilə əsaslandırır, «O»nun reallığın xəbərdarlıqlarına itaətini nümayiş etdirir — «O» sərt və güzəştəgəlməz qaldıqda belə — «O»nun reallıqla münaqişələrini pərdələyir

—

72 Mən və O

Mümkün olduqda, Super-Ego ilə də. «O» ilə reallıq arasındakı orta mövqeyində o, çox vaxt isməyə tabe olur — qulluqçu, fürsətçi və yalançı olmağa, necə deyərlər, yaxşı anlayışa malik olsa belə ictimai rəyin xeyirxahlığını qorumaq istəyən dövlət xadimi kimi.

Hər iki həvəs növü arasında o, bitərəf qalmır. Identifikasiya və sublimasiya işi ilə o, «O»dakı ölüm həvəslərinə libidonun öhdəsindən gəlməkdə kömək göstərir, amma bununla özü ölüm həvəslərinin obyektinə çevrilmək və həlak olmaq təhlükəsinə düşür. Kömək məqsədləri üçün o, özünü libido ilə doldurmağa məcbur olmuşdur, bununla özü Erosun nümayəndəsinə çevrilir və indi yaşamaq, sevilmək istəyir.

Amma onun sublimasiya işi Üst Mən-də həvəslərin ayrılmasına və aqressiya həvəslərinin azad olmasına gətirib çıxardığından, libido ilə mübarizəsi onu istismar və ölüm təhlükəsinə məruz qoyur. Mən Üst Mən-in aqressiyası altında əziyyət çəkəndə və ya özü məğlub olanda onun taleyi öz yaratdığı çürümə məhsullarından həlak olan protistlərin taleyinə ziddir. İqtisadi mənada belə çürümə məhsulu bizə Üst Mən-də fəaliyyət göstərən mənəviyyatdır.

Mənliyinin asılılıqları arasında, bəlkə də,

Üst MƏN-dən olan ən maraqlısıdır.

Mən təlaşın əsl məkanıdır. Üç növ təhlükə ilə təhdid olunanda Mən qaçış refleksini inkişaf etdirir: öz yükləməsini təhdidkar qavramadan və ya «O»da eyni dəyərləndirilən gedişdən geri çəkib onu təlaş kimi verir. Bu primitiv reaksiya sonralar müdafiə yükləmələrinin qurulması ilə əvəz olunur (fobiyaların mexanizmi). Mənin xarici təhlükədən və «O»dakı libido təhlükəsindən nə qorxduğunu təyin etmək mümkün deyil; bilirik, bu, üstələnmə və ya məhv edilmədir, amma analitik cəhətdən tutmaq mümkün deyil. Mən sadəcə həzz prinsipinin xəbərdarlığına tabe olur. Bunun müqabilində nənin gizləndiyini demək olar — Mənin

Mənin Üst Mən qarşısındakı təlaşının, yəni vicdan təlaşının arxasında gizlənir.

İdeal-Mənə çevrilmiş uca varlıqdan

vaxtilə kastrasiya təhdidi gəlirdi və bu kastrasiya qorxusu, görünür, sonrakı inkişafın ətrafında toplanan nüvədir.

vicdan təlaşı onun üzərinə çökür; o, vicdan təlaşı kimi davam edir.

Dolğun səslənən müddəa: hər təlaş əslində ölüm təlaşıdır — az qala heç bir məna ehtiva etmir, hər halda haqlandırıla bilməz. Məncə, əksinə, tam düzgündür: ölüm təlaşını obyekt-(real-)təlaşdan və nevrotik libido təlaşından ayırmaq. O, psixoanaliz üçün ağır problem yaradır, çünki ölüm mənfi məzmunlu abstrakt anlayışdır, onun üçün qeyri-şüurlu qarşılıq tapmaq mümkün deyil. Ölüm təlaşının mexanizmi

yalnız bu ola bilər ki, Mən narsisistik libido yükləməsini bol miqdarda boşaldır, yəni özünü...

özündən imtina edir, necə deyərlər, təlaş halında başqa

Məncə, ölüm təlaşı Mən ilə Üst Mən arasında baş verir.

Ölüm təlaşının aşağıdakı şəraitdə baş verdiyini bilirik:

bunlar, yeri gəlmişkən, başqa təlaş inkişafının şərtləri ilə tam analojidirlər — xarici təhlükəyə reaksiya kimi və daxili gediş kimi, məsələn, melanxoliyada. Nevrotik hal bizi yenə də realın başa düşülməsinə kömək edə bilər.

Melanxoliyanın ölüm təlaşı yalnız bir izaha imkan verir: Mən özünə son qoyur, çünki özünü Üst MƏN tərəfindən sevilmək əvəzinə nifrət edilən və təqib edilən hiss edir. Deməli, Mən üçün həyat sevilməyə — Üst MƏN tərəfindən sevilməyə eynidir; o, burada da «O»nun nümayəndəsi kimi çıxış edir. Üst MƏN əvvəl atanın, sonralar qismətin və ya taleyin yerinə yetirdiyi eyni qoruyucu və xilasedici funksiyanı təmsil edir. Amma eyni nəticəni Mən o vaxt da çəkməlidir, öz qüvvələri ilə öhdəsindən gələcəyinə inanmadığı fövqəladə real təhlükədə olduqda. O, özünü bütün qoruyan qüvvələr tərəfindən tərk edilmiş görür və ölməyə buraxır özünü. Yeri gəlmişkən, bu, hələ də doğumun ilk böyük təlaş vəziyyətinin və uşaqlıq həsrət təlaşının əsasını təşkil edən, qoruyan anadan ayrılığın eyni situasiyasıdır.

—

Bu mülahizələr əsasında ölüm təlaşını da, vicdan təlaşını da kastrasiya təlaşının işlənməsi kimi qəbul etmək olar. Günah hissinin nevrozlar üçün böyük əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, ağır hallarda adi nevrotik təlaşın Mən ilə Üst MƏN arasındakı təlaş inkişafından (kastrasiya, vicdan, ölüm təlaşı) güclənmə aldığını da rədd etmək olmaz.

Axırda geri qayıtdığımız «O» Mənə sevgi və ya nifrət bildirməyə vasitəyə malik deyil. O, nə istədiyini deyə bilmir; vahid bir iradəyə nail ola bilməyib. Eros və ölüm instinkti onda mübarizə aparır; eşitmişdik ki, bəzi instinktlər başqalarına qarşı özlərini hansı

vasitələr qoyuruq. Biz bunu belə təsəvvür edə bilərik, sanki

O» lal, amma güclü ölüm instinktlərinin hökmranlığı altındadır — onlar sükunət istəyir və sükunəti pozan Erosu həzz prinsipinin işarələri ilə sakitləşdirmək istəyirlər, amma biz qorxuruq ki, bununla Erosun rolunu kiçildirik.